Euskal gramatika

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu

Euskal gramatika euskararen gramatika da. Kontzeptua euskara batuaren gramatikaz aritzeko erabiltzen da batez ere.

Izen-sintagmak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskararen izen-sintagma, geografikoki alboan dituen indoeuropar hizkuntzekin alderatuta, oso desberdina da.

Artikuluak, determinatzaileak eta zenbatzaileak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Determinatzaileek eta zenbatzaileek garrantzi handia dute euskararen esaldien egituran. Artikuluak determinatzaileen azpimultzotzat har daitezke.

Determinatzaile eta zenbatzaile arruntenak
Determinatzaileak Zenbatzaileak
  • -a, -a(r)- artikulu singularra
  • -ak, -e- artikulu plurala
  • -ok, -o- artikulu plural erakuslea
  • -(r)ik artikulu polar negatiboa
  • hau, hon-
  • hauek, haue-
  • hori, horr-
  • horiek, horie-
  • hura, har-
  • haiek, haie-
  • zein
  • zer, ze
  • beste
  • batzuk, batzue-
  • zenbait
  • asko
  • anitz
  • gutxi
  • guzti
  • zenbat
  • hainbeste
  • bat
  • bi
  • hiru
  • lau
  • bost

Artikuluek atzizkien forma hartzen dute. -a, -ak, -ok formek kasu absolutiboa osatzen dute; beste kasu batzuetan -a(r)-, -e-, -o- erabiltzen dira, atzean kasu atzizki bat dutelarik. Artikulu polar negatiboa, sarritan partitibo deitzen dena, ez da konbinatzen kasu atzizkiekin.

Artikuluak (-a, -ak, -ok, -(r)ik), erakusleak (hau, hori, hura) eta zenbatzaileetako batzuk, izenaren atzean kokatzen dira.

  • etxea
  • etxeak
  • etxe hau
  • etxe horiek
  • etxe bat
  • etxe batzuk

Beste determinatzaile eta zenbatzaile batzuk, beste barne, galdetzaileak eta zenbakizkoak, azken horiek bat edo bi baino gehiago direnean (euskalkiaren arabera), izenaren aurrean kokatzen dira.

  • zein etxe?
  • zenbat etxe?
  • zenbait etxe
  • hiru etxe
  • bi etxe/etxe bi

Nukleo modura izen propio bat duen izen sintagma batek determinatzaile bakar bat edo zenbatzaile bakar bat, baina ez biak, izan behar ditu, goiko adibideetan ikusi den bezala. Zenbakizkoak, ordea determinatzaile batekin ager daitezke.

  • hiru etxeok
  • hiru etxe haiek
  • zein hiru etxe?

Beste eta guzti hitzek ez dute determinatzaile edo zenbatzaile gisa jokatzen eta, beraz, artikulu bat, beste determinatzaile bat edo beste zenbatzaile bat behar dute.

  • beste etxea
  • beste etxe bat
  • etxe guztiak

-a, -ak artikuluak determinatzaile lehenetsi gisa jokatzen du, eta ezinbestekoa da izen arruntekin, ez badago beste determinatzaile edo zenbatzaile bat.

  • etxea
  • etxeak
  • Nola esaten da euskaraz "house"? — "Etxea".

Tradizioz atzizki partitibo deitu den -(r)ik artikuluak, berriz, -a, -ak ordezten ditu testuinguru polar negatiboetan, batez ere izen mugagabeekin. Inoiz ez da hartzen pluraltzat.

  • etxerik
  • Ba al daukazu etxerik?
  • Hemen ez dago etxerik.
  • Not: *Hemen ez daude etxerik.

Nukleo gisa izen berezia edo izenordaina duen izen sintagmak gehienetan ez du determinatzailerik edo zenbatzailerik izaten.

  • Andoni
  • Tokio
  • Wikipedia
  • ni
  • nor?

Determinatzaileen edo zenbatzaileen absentzia ez da posible izena nuklotzat duen izen sintagmetan, zenbait testuinguru jakinetan salbu, esaterako zenbait predikatu motetan edo zenbait osagarri zirkunstantzialetan.

  • Lehendakari izendatuko dute.
  • Bilbora joan zen irakasle.
  • eskuz
  • sutan

Genitiboa eta adjektibozko adierazpenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izen sintagma genitiboak jabetza adierazten du.
  • Koldoren etxea
  • nire etxea
  • basoko etxea

Jabetzako izen sintagmek gainerako izen sintagmen ezaugarriak dituzte, oro har, determinatzaileen eta zenbatzaileen erabilerari dagokionez.

  • Koldoren etxeak
  • Koldoren etxe hori
  • Koldoren etxe bat
  • Koldoren zein etxe?

Jabetzako izen sintagma bateko nukleoa aipatu gabe utz daiteke. Kasu horretan, artikulua edo beste edozein determinatzaile mantendu egiten da, baina genitiboa osatzen duen elementuari lotuta.

  • Koldorena
  • Koldorenak
  • Etxe hau Koldorena da.
  • Nireak gorriak dira.

Izen sintagmak genitibo bihurtzen dira atzizki genitiboetako bat (alegia, -(r)en edo -ko) eransten bazaio (ikus beherago deklinazio atzizkiak).

  • KoldoKoldoren
  • ParisParisko
  • etxe-a 'house' → etxearen, etxeko

Pertsona izenordainen genitiboa modu irregularrean eratzen da.

  • ninire

-Ko (edo -go) hitz eta esaldi askotan erabil daitezke atzizki modura, askotan osagarri zirkunstantzialaren funtzioa dutenetan, sintaxiaren ikuspuntutik genitibo gisa jokatzen duten adjektibozko adierazpenak sortuz.

  • atzoko lana
  • hemengo etxeak
  • oinezko bidaia bat
  • Tokiorako bidaia bat
  • bi urteko haur hori

Adjektiboak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adjektibo lexikalak, goian azaldutako adjektibozko adierazpenek ez bezala, nukleoa den izenaren atzetik doaz, baina beste edozein artikulu, determinatzaile edo zenbatzaileren aurretik.
  • etxe gorri bat
  • etxe txikia
  • etxe zuriak
  • nire etxe txikia

Adjektiboak, adjektibozko adierazpenak edo genitiboak predikatu gisa erabiltzen direnean, gehienetan artikulua hartzen dute (-a singularra edo -ak plurala).

  • Etxe hau txikia da.
  • Etxe hauek txikiak dira.
  • Ogi hau atzokoa da.
  • Etxe hau nirea da.

Numeroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarak hiru numero ditu: singularra, markagabea eta plurala. Markagabea deklinatzerakoan ageri da, singularra edo plurala adieraztea beharrezkoa ez denean, esaterako izen berezia delako edo determinatzaile/zenbatzaile baten alboan dagoelako. Markatzaile pluralak bi tokitan ageri dira: zenbait izenordain, determinatzaile eta zenbatzailetan, eta aditzaren argumentuan. Izenak eta adjektiboak beti dira aldaezinak numerorako: esaterako, etxe singularra zein plurala izan daiteke. Hala ere, etxe bezalako izen bat gutxitan ageri da isolatuta eta gehienetan determinatzailea edo zenbatzailea duen izen sintagma batean dago txertatuta eta, beraz, elementu horrek adieraziko du etxe hitzaren numeroa:

etxea

(singularra -a)

etxeak

(plurala -ak)

etxe hau

(singularra hau)

etxe hauek

(plurala hauek)

etxe bat

(singularra bat)

etxe batzuk

(plurala batzuk)

hiru etxe

(plurala hiru)

Adit iragankorrek atzizki bat edo artizki bat eransten dute, esaterako -it-, aditzaren objektua plurala denean.

osaba bat dut|

hiru osaba ditut

Determinatzaile askok, artikuluek barne, forma singular eta plural desberdinak dituzte (azkena k letrarekin adierazten da kasu abosolutiboan). Zenbatzaile gehienek (bat vs batzuk salbu) ez dute erakusten aldaketa morfologiko handirik, baina batzuk esanahian daramate plurala (bat baino handiagoak diren zenbakiek barne, jakina).

Singularra:

  • -a (artikulua)
  • hau, hori, hura (erakusleak)
  • bat (zenbatzailea)

Plurala:

  • -ak, -ok (artikuluak)
  • hauek, horiek, haiek (erakusleak)
  • batzuk (zenbatzailea)
  • bi, hiru, lau... (zenbakiak)

Zenbaitetan, izen sintagma baten numero gramatikala testuinguru orokorretik edo aditzetik soilik ondoriozta daiteke

  • zein etxe? (singularra edo plurala izan daiteke)

edo izenaren mota lexikaletik edo semantikotik:

  • zenbat esne?
  • zenbat etxe?

Izenordainak eta adberbioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pertsona izenordainak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pertsona izenordainetan hiru pertsona eta bi numero bereizten dira. Jatorriz, zu hitza bigarren pertsonako izenordain plurala zen, baina egun singular modura erabiltzen da eta jatorrizko hi izenordain singularra ordeztu du askotan, eta azken hori hurbiltasunezko harremanetarako geratu da. Zuek, berriz, zu izenordainaren pluralizatutako deribazio bat da eta gaur egun bigarren pertsonako izenordain plural bakarra da.

Bigarren pertsonako izenordainen garapen diakronikoa
Berreraikitako protohizkuntza Gaur egungo hizkuntza

hi 'bigarren pertsona (singularra)'

zu 'bigarren pertsona (plurala)'

hi 'bigarren pertsona (familiarteko singularra)'

zu 'bigarren pertsona (errespetuzko singularra)'

zu-ek 'bigarren pertsona (plurala)'

Hirugarren pertsonako izenordainen funtzioa betetzeko, izenordain erakusleak edo ber- aurretik daramatzaten pareko enfatikoak erabil daitezke.

Pertsona izenordaiak
Singularra Plurala

ni 'lehen pertsona singularra'

hi 'bigarren pertsona singularra (familiartekoa)'

zu 'bigarren pertsona singularra (errespetuzkoa edo neutrala)'

hau, hori, hura, bera 'hirugarren pertsona singularra'

gu 'lehen pertsona plurala'

zuek 'bigarren pertsona plurala'

hauek, horiek, haiek, bera(ie)k, eurak... 'hirugarren pertsona plurala'

Pertsona izenordain arrunt horiez gain, badaude enfatikoak direnak. Euskalki batetik bestera asko aldatzen dira. Adibidez, lehen pertsona singularrerako: neu, nerau, neroni edo nihaur.


Zirriborro Artikulu hau zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.