Edukira joan

Indoeuropar hizkuntzak

Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Indoeuropar hizkuntzak
     Indoeuropar hizkuntzen hiztun gehiengoa duten herrialdeak

     Estatus ofiziala duen indoeuropar hizkuntzen hiztun gutxiengoa duten herrialdeak

     Indoeuropar hizkuntz ofizialik ez duten herrialdeak, baina gutxiengo batek indoeuropar hizkuntzaren bat hitz egiten duena
Datu orokorrak
Hiztunak3,39 mlrd
Rankinga1
Eskualdea-
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologiahizkuntza malgukaria
Aurrekariaaitzinindoeuropera
Hizkuntza kodeak
ISO 639-2ine
Glottologindo1319
Linguist Listieur
IETFine

Indoeuropar hizkuntzak hizkuntza familia bat dira, Europako zein Asia hegoaldeko ehunka hizkuntza eta dialektok osatua. Indoeuropera[1] antzinako hizkuntza hipotetiko bat da, hizkuntza familia horren ustezko sorburua, eta hasierako indoeuroparrek hitz egingo zutena.

Indoeuropar hizkuntzen artean ditugu Europako hizkuntza hedatuenak, bai eta Irango lautadako nahiz Indiako hainbat hizkuntza ere, adibidez: hindia, gaztelania, ingelesa, italiera, portugesa, bengalera, errusiera, frantsesa, alemana eta punjabera. Hizkuntza familia honetan zenbait adar eta azpitalde daude (indo-ariar, germaniarra, irandarra, anatoliarra, balto-eslaviarra, hizkuntza zeltak, hizkuntza italikoak eta horietatik eratorritako hizkuntza erromantzeak, tokariera, greziera, albaniera eta armeniera), eta horien artean hiztun gehien dituena indo-irandarra da (adar honek 313 hizkuntza sartzen ditu eta osoko indoeropar hizkuntzen zenbatasuna gutxi gorabehera 446 hizkuntza da)[2][3].

2025ean, indoeropar hizkuntzen hiztunen zenbatasuna 3,39 mlrd dela zenbatesten da. Horrela, Lurreko hizkuntza sendirik hedatuena da[2].

Indoeuropar hizkuntzak malgukariak dira gehienbat.

Familiaren identifikazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sir William Jones filologoak proposatu zuen lehen aldiz indoeuropar hizkuntza familia honen inguruko hipotesia. XVIII. mendearen bigarren erdian, ikusi zuen antzekotasunak zeudela orduan zaharrenak zirela uste zen lau hizkuntzen artean, hots, latinaren, grekoaren, persieraren eta sanskritoaren artean.

Antzinako hizkuntza hipotetikoari aitzinindoeuropera deritzo. Hori bide da indoeuropar familia osoaren ama hizkuntza. Indoeuroperaren ustezko alderdi fonetiko eta gramatikalak berreraiki dira. Hortaz, indoeuropera berreraikitako hizkuntza hipotetiko bat da, K.a. 4000. urtean datatua; izan ere, K.a. 2000. urtean badira ezaugarri ezberdinak, indoeuroperatik jaiotako hizkuntzen artean.

Jatorri geografikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aitzinindoeuroperaren jatorrizko lurraldea edo urheimat delakoa aitzinindoeuropera hizkuntza bakuna izan zitekeen kokapen posiblea da, indoeuropar hizkuntzen edo herrien abiapuntu geografikoa.

Jatorrizko lurralde horren kokapenari buruzko proposamenik onartuena errusiar estepako hipotesia da, zehazki estepa Pontiar-Kaspiarra esan ohi dena, Itsaso Beltzaren eta Kaspiar itsasoaren iparraldeko lurraldea. Denborari dagokionez, K.a. 4000 urtearen inguruan kokatzen da inguru horretan aitzinindoeuropera, eta kultura arkeologikoen aldetik, Kurganen kulturaren eta Yamnaya kulturarekin lotzen da batik bat: azken lotura horretarako datu genetikoak ere erabili izan dira hipotesiaren indargarri gisa.[4] Kaspiar itsasoaren eta Itsaso Beltzaren arteko lurraldean Kurgan kultura garatu zen Kalkolitoaren eta Behe Brontze Aroaren artean. Ehorzketarako kurgan izeneko tumulua (errusieraz eta ukraineraz "tumulua" esan nahi du) du ezaugarri nagusi kultura horrek. Marija Gimbutasek eta harekin bat datozen ikerlariek Kurgan kultura aitzineuroparrekin lotzen dute. Ondorengo mendeetan, eskualde horretatik Europa, Iran eta India aldera hedatu bide ziren indoeuropar hizkuntzak.[5]

Estepako hipotesi horren lehiakide nagusia Anatoliako hipotesia da: aitzinindoeuroperaren jatorria Anatolian kokatzen du K.a. 8000 urtearen inguruan.[6] Aspaldiko hipotesia da, bigarren mailan geratu dena, estepakoa indartu zenetik. Hala ere, 2023an ikerketa batek berriro ekarri zuen lehen mailara, sorburu gisa, Anatolia bainoago, Hego Kaukasoa jarrita. Metodo konparatibo filogenetiko matematikoak erabiliz eraiki zuten.[7]

Aitzinindoeuropera "kurgan" garaian
Indoeuropera K.a. 3000 urtean
Indoeuropera K.a. 2000 urtean
Indoeuropera K.a. 500 urtean
Erromatar Inperioaren eta germaniar migrazioen garaian

Indoeuropar hizkuntzen familia hainbat adarretan bereizten da. Horietako batzuk hilda daude, baina beste batzuek bizirik diraute. Hona sailkapena:


Indoeuropar hizkuntzen zuhaitza.

Centum eta Setem

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Centum eta Satem hizkuntzalaritza historikoan erabiltzen ziren bi termino dira, indoeuropar jatorriko hizkuntzak bi multzo nagusitan sailkatzeko balio zuena. Sailkapen horren oinarria antzinako indoeuropar hizkuntza komunean (aitzin-doeuroparrean) zegoen kontsonante mota jakin batzuk hizkuntza adar bakoitzak nola garatu zituen aztertzean zetzan.

Centum hitzak hizkuntza indoeuroparren talde bat izendatzen zuen. Hizkuntza horiek berreraikitako fonema aitzin-indoeuroparren palatalizazio eza partekatzen bidde dute /* k /, /* g /, /* gh /. Centum (/kentum/ ahoskatua) hitza latinezko ehun esateko hitzetik dator,, eta hitz hori, aldi berean, * kntom indoeuroparretik dator, eta latina bera izkuntza ez-palatalizatzailea delako hartu zen.

Zenbait kontsonante palatalizatzeko aldaketa fonetikoa jasan zuten hizkuntza indoeuropak Satem hizkuntzak zirela esaten zen. Satem hitza avesteraz, "ehun" esateko hitzetik hartu zen. Hizkuntza hori, bilakaera fonetiko bera partekatzen duten gainerako hizkuntzetan "ehun" erako erro aitzin-indoeuroparraren bilakaeraren adibide gisa jartzen da. Satem hizkuntzetan, *ḱ fonema aitzin-indoeuroparra palatalizatu egin zen; hau da, hizkuntza berrietan soinu hori afrikatua (č) edo txistukari (š o s) bilakatu zen.

Hizkuntzalaritza indoeuroparraren hastapenetan, edozein hizkuntza indoeuroparra bi talde nagusiekin baten barraun sailak zitekeela uste zen.Gaur egun, ordea, onartzen da zatiketa horrek ez dituela behar bezala sailkatzen indoeuropar hizkuntzak, ezaugarri komunak dituzten ekialdeko hizkuntzen artean centum hizkuntzak daudelako, kasurako, Tokariera hizkuntza familia. Gaur egun onartzen da, alderdi horrek nolabaiteko interesa badu ere, ez duela balio hizkuntza indoeuroparren barne-sailkapenerako; izan ere, badirudi kronologikoki ezaugarri hori garatu zela indoeuroparra hainbat adarretan dibertsifikatu ondoren, eta adar batzuetatik besteetarako aldaketa kutsatu egin zela.

Gainera, eskura dagoen ebidentziak baztertu egin du familia indoeuroparra bi adarretan goiz banatu zela zioen jatorrizko ideia. Oro har, zazpi adarretan banatu zela onartzen da, eta palatalizazioa adar greko-armenian eta anatoliareko bi adar zentum-satem eta alvanikoarena aurki daitezke.[8][9][10]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ 47. araua - Hizkuntza hilak eta klasikoak. Euskaltzaindia (kontsulta data: 2010-12-23).
  2. 1 2 (Ingelesez) «What are the largest language families?» Ethnologue (Free All) (kontsulta data: 2025-09-01).
  3. ↑ «Glottolog 5.2 - Indo-Iranian» glottolog.org (kontsulta data: 2025-09-01).
  4. ↑ Anthony, 2007
  5. ↑ (Ingelesez) Anthony, David W.; Ringe, Don. (2015-01-01). «The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives» Annual Review of Linguistics 1 (1): 199–219.  doi:10.1146/annurev-linguist-030514-124812. ISSN 2333-9683. (kontsulta data: 2024-03-10).
  6. ↑ Mallory eta Adams, 2006
  7. ↑ (Ingelesez) Society, Max Planck. «New insights into the origin of the Indo-European languages» phys.org (kontsulta data: 2024-03-10).
  8. ↑ Gamallo-Pichel-Alegria. Measuring Language Distance of Indoeuropean Languages. MDPI Information Linguistics. 113, 2020.
  9. ↑ Ringe, Warnow & Taylor, Transactions of the Philological Society 100, 2002
  10. ↑ Stochastic models of language evolution and an application to the Indo-European family of languages (2004)
  • Anthony, David W. (2007), The Horse, the Wheel and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton University Press
  • Cavalli-Sforza, Luigi Luca (2000). Genes, peoples, and languages. Farrar Straus & Giroux. ISBN 978-0-86547-529-8.
  • Mallory, J. P.; Adams, D. Q. (2006), The Oxford introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European world (Repr. ed.), Oxford [u.a.]: Oxford Univ. Press, ISBN 978-0-19-928791-8

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]