Amazigera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Berberera» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search
Amazigera, berberera
Berber-map.png
Berbere hizkuntzen hedapena.
Datu orokorrak
Lurralde eremua Maroko eta Aljeria batez ere; hizkuntza komunitate txikiak: Tunisia, Libia, Egipto, Mauritania, Melilla, Niger eta Mali
Hiztunak 42 milioi
Eskualdea Iparraldeko Afrika
Hizkuntza familia
entitate
objektu
objektu abstraktu
Languoid
hizkuntza
giza hizkuntza
hizkuntza nostratikoak
afroasiar hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia aditza-subjektua-objektua, hizkuntza isolatzailea eta hizkuntza fusionatzailea
Hizkuntza kodeak
ISO 639-2 ber
Glottolog berb1260

Amazigera[1] edo berberera[2] (jatorrizko izena: tamaziɣt, ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ) berbereek mintzatzen dituzten afroasiar hizkuntza kamitikoei ematen zaien izena da.

Hizkuntzaren izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza izendatzeko berberera izan da ohiko forma. Berberera izena, hala ere, arabieraren hiztunek berbereen hizkuntza gutxiesteko erabiltzen zuten: "ber ber egiten dutenak" da izen honen jatorria, hau da, "hitz egiten ez dakitenak". Hala ere, egun tamazight ere erabiltzen da, hau da, amazigek beren hizkuntzari ematen dioten izena; edo —euskarara egokituta— amazigera. Tamazight amazigh hitzaren femeninoa da (amazigeraz, izenari t-...-t erantsiz, femenino bihurtzen da), arabieraz bezala amazigeraz hizkuntzak femenino direlako.

Berberera Marokon eta Aljerian (Kabilia eskualdea) hitz egiten da batik bat, baina hizkuntza komunitate txikiagoak baditu Tunisia, Libia, Egipto, Mali, Mauritania, Melilla (Espainia) eta Nigerren ere. Antzinatean, arabiera Afrika iparraldera iritsi aurretik, kontinenteko iparralde guztian mintzatzen zen berberea, baita Kanarietan ere (guantxea).


Idazkera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, bereber hizkuntzetan hiru idazketa sistema daude, amazigha barne: neo-tifinagh-a, latindarra eta arabiarra. Hein batean, idazketa sistemaren aukeraketa politikoa da, askotan ideologikoki egiten baita bataren edo bestearen alde.[3]

STOP seinalea arabieraz eta amazigeraz.

Amazigeraren aldaerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amazigera, gaur egun, elkarrengandik urrun eta hainbat lurraldetan banaturik dauden zenbait hizkuntz komunitatek erabiltzen dute. Sakabanaketa horren eraginez, egun lau aldaera nagusi hauek ditu, hiztun kopuru hauekin (Hayward 2000: 76):

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fonologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berber hizkuntzak silabako nukleorik behar ez duen egitura fonologikoa dute. Kontsonanteen inbentarioari dagokionez, barietatearen araberakoa da eta ez dago adituen arteko adostasunik. O. Ouakrim-ek inbentario hau proposatzen du soinu ezberdinen ezaugarri fonetikoen neurri enpirikoetan oinarrituta:[4]

Ezpainbikari Hortzeko Albeolar Pst. Alb Sabaikari Belar Ubular Faringeko Glotal
Inplosibo - / b t / d k / g q / -
Koartikulatu tˁ / dˁ

.

sˁ / zˁ - / ʒˁ kʷ / gʷ

xʷ / -

qʷ / -

- / ʁʷ

Igurzkari - / f s / z ʃ / ʒ x / - - / ʁ ħ / ʕ - / ɦ
Sudurkari m n
Hurbilkari l, ɾ j w

Kontsonante koartikulatuetan, / ʷ / zeinuak kontsonante ezpainbikarituak adierazten ditu, eta / ˁ / zeinuak laringizatutako kontsonanteak adierazten ditu. Aurreko kontrasteez gain, kontsonante batek artikulazio "tentsoa" eta "lausoa" izan dezake (tradizionalki konsonante bikoitzak edo "geminatuak" gisa idazten dira).

Mofologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berbererazko erroak, Afroasiako beste hizkuntzetan bezala, "hezurdura" konsonantiko finko batez osatuta daude, eta bertan txertatzen diren bokalei esker forma jokatu desberdinak lor daitezke, izenetan eta aditzetan. Artizkiak gehitzeko prozedura morfologiko hau, beste hizkuntza-familia batzuetan arraroa dena, aurrizki eta atzizki ugari gehituta ere osatzen da. Erro gehienek 2 edo 3 kontsonante dituzte, baina 1 eta 4 kontsonantedunak ere badira. Morfologikoki ere, ohikoaizaten da kontsonante bat ahultzea edo indartzea prozedura morfologiko gisa.

Izenean, genero gramatikalak bereizten dira bi balore posibleekin: maskulino eta femenino. Izen maskulinoak maiz bokal batekin hastzen dira; genero femeninoa -t atzizkiarekin edo t- aurrizkiarekin markatzen da, edo biekin batera t -...- t zirkunizkiarekin. Hizkuntz indoeuroparrek ez bezala, aditzek markak ditu subjektuaren generoa ere adierazteko.

Izenen deklinabidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berber hizkuntzek genero gramatikala dute, atzizkiz edo bokal-aldaketez markatzen dena. Antzeko prozedurekin markatzen da pluraltasuna. Taula honek generoaren eta pluraltasunaren deklinabidearen forma tipikoak erakusten ditu:

GLOSA maskulino

singular

maskulino

plural

femenino

singular

femenino

plural

'hori'(kolorea) awaraɣ iwaraɣen tawaraɣt tiwaraɣin
'handi' ameqqran imeqqranen tameqqrant timeqqranin
'txiki' amezˁyan imezˁyanen tamezˁyant timezˁyanin
'luze' azegral izegralen tazegralt tizegralin
'hotz' asˁemmadˁ isˁemmadˁen tasˁemmadˁt tisˁemmadˁin

Taulan hizkuntza afroasiarren ezaugarri tipiko bat ikusi dezakegu: t- / -t hizkiak femeninoaren marka dira.

Aditzak jokatzen[aldatu | aldatu iturburu kodea]

-k atzizkia bigarren pertsonaren marka gisa erabiltzen dela aipa daiteke. Bestela bide asko erabiltzen dira: aurrizkiak, atzizkiak edota barruko patroi bokalikoen bitartez ere markatu daiteke pluraltasuna.

Sintaxia

Berber hizkuntzak VSOren osagaiak dituzte, nahiz eta SVO ere aurkitu daitekeen. Hizkuntzak nukleo markatu baino joera handiagoa du osagarria edo adjuntua markatzeko. Preposizioak ditu. Izan ere, bitxia da hitz bat beste hitz baten menpean dagoela adierazteko partikula bat edo "atxikitze egoeraren" forma morfologiko berezi bat dagoela. Hori oso nabarmena da, adibidez, subjektua aditzaren atzetik datorrenean:

(1a) War teqqar twessart ca i ḥad
   Ez esan atso zerbait norbaiti
   'Atsoak ez dio inorri ezer esaten'
(1b) Tawessart war teqqar ca i ḥad
   Atso ez esan zerbait norbaiti
'Atsoak ez dio inorri ezer esaten'

Aurreko bi esaldietan, "atso" hitzak forma desberdinak hartzen ditu, aditzaren ondoan dagoen edo ez kontuan hartuta.

Lexikoaren aldaketak aldaeren artean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Honela esaten dira zenbakiak aldaera batzuetan:

GLOSA Kanarietakoa Berberera
septent.
Berberera
tuareg
Berberera
zenaga
Berberera
ghadam
PROTO-
BERBERERA
'1' *wən *iggən *iyːən (nʌy)yu n yuːn *iwan
'2' *ɬin- *siːn *əsːin ʃin(ʌn) sən *sin-
(<*θin-?)
'3' *amiay *qrɑdˤ *kɐrɑdˤ ka a- kaːrəd *krad
'4' *akod *kuzˤ *əkːuzˤ akku- aqquz *ak-kuzˤ
'5' *sɨmus- *səmːus *səmːus ʃʌmmuʃ semːəs *səmːus
'6' *se- *sdˤis *sədˤis ʃuiʃ suz *sudˤis
'7' *sa- *sa *əsːa iʃʃʌh saː *i-sa
'8' *tam(a) *tˤam *ətːɑm ittʌm taːm *i-tam
'9' *aldamɑraw *tzˤa *təzˤa tuah təsuː *tuzˤa
'10' *mɑraw(a) *maraw *mǎrɑw mʌrʌɡ maraw *maraw

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. 38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak Euskaltzaindia . Noiz kontsultatua: 2010-12-23.
  2. Hiztegi Batua, Euskaltzaindia. Eskuratze data: 2011-03-17.
  3. Garabide «Amazigha» Garabide . Noiz kontsultatua: 2019-02-13.
  4. Omar., Ouakrim, (1995) Fonética y fonología del bereber Universitat Autònoma de Barcelona, Servei de Publicacions ISBN 844900280X PMC 34212447 . Noiz kontsultatua: 2019-02-27.
  • HAYWARD, R. J. (2000): “Afroasiatic”, in HEINE, B. i D. Nurse (2000): African languages. An introduction, Cambridge: Cambridge University Press, 74-98 orr.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Amazigera Aldatu lotura Wikidatan