Jump to content

«Elkarrekintza nuklear ahul»: berrikuspenen arteko aldeak

Testua berrantolatzen eta osatzen ari naiz. Asko falta da oraindik.
t (Assar wikilariak «Elkarrekintza nuklear ahula» orria «Elkarrekintza nuklear ahul» izenera aldatu du, birzuzenketaren gainetik)
(Testua berrantolatzen eta osatzen ari naiz. Asko falta da oraindik.)
Frogatu zutenez, bi indarrok indar bakar baten bi aldaera dira, orain indar elektroahula deritzona eta horri esker 1979an, hirurok batera Fisikako Nobel saria jaso zuten elkarreragin ahularen eta interakzio elektromagnetikoaren arteko bateratze teorikoari egindako ekarpenengatik. Hala, '''''elkarrekintza elektroahularen eredu estandarra''''' sortu zuten. Haren existentzia bi etapatan frogatu zen esperimentalki. Lehenik eta behin, 1973an korronte neutroak aurkitu ziren. Gero, 1 [[W eta Z bosoi]]en frogatu zen teorikoki, baina horien existentzia ez zen 1983. urtera arte berretsi eseprimentu bidez.<ref>{{erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=|izenburua=Cottingham & Greenwood (1986, 2001), p.8|argitaletxea=|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=}}</ref> Hain zuzen ere,1984an [[Carlo Rubbia]]-k (1934) eta [[Simon van der Meer]]-ek (1925-2011)Fisikako Nobel Saria jaso zuten esperientzia horiekin egindako ekarpenagatik.
 
== Oinarrizko partikulen eredu estandarreko funtsezko kontzeptuak ==
Hemeretzigarren eta hogeigarren mendeetan hainbeste aurkikuntza egin ziren materiaren izaerarekin eta elkarrekintzekin zerikusia duten partikulekin. Eta aurrerapausoak banan-banan emanez, atomoaren barneko izaera ikertzean ordura arte ezezagunak ziren gero eta partikula gehiago aurkitu ziren.
[[Fitxategi:Oinarrizko partikulen eredu estandarra.png|thumb|440x440px|Oinarrizko partikulen eredu estandarra. Bertan oinarrizko fermioiak (materia-partikulen hiru belaunaldiak), Gauge bosoiak eta Higgs-en bosoia ageri dira. Elkarrekintza grabitatorioaren bitartekaritzat suposatzen grabitoiaren ezugarriak ere adierazi dira, nahiz eta oraindik detektatua eta egiaztatua ez izan. ]]
[[Partikulen fisika|Partikulen Fisikako]] [[Eredu Estandarra]] interakzio elektromagnetiko, ahul eta bortitzak ulertzeko baliagarria da. Interakzio deritzo bi partikula, fermioiak normalean, [[bosoi]]ak eratuz [[spin]] zenbakiak elkarraldatzeko prozesuari. Elkarrekintza horietan parte hartzen duten [[fermioi]]ak oinarrizkoak (hala nola[[elektroi]]ak edo [[quark]]ak) edo konposatuak ([[protoi]]ak edo [[neutroi]]ak, adibidez) izan daitezke.
 
=== Atomoa, partikula azpiatomikoak eta fisika nuklearra ===
Bestalde, fermioien arteko elkarrekintzetan parte hartzen duten indar-eramaleak edo bitartekariak [[W eta Z bosoi|<math>W^{+}, W^{-} </math> eta <math>Z</math> bosoiak]] dira. Bosoien masa protoi edo neutroi batenak baino askoz handiagoa da, zentzuzkoa dena indar ahularen eremu laburrarekin alderatuta.[[Fitxategi:Beta-minus_Decay.svg|thumb|[[Beta desintegrazio]]a posible da elkarrekintza nuklear ahulari esker. Bertan, neutroi bat hiru partikulatan banatzen da, protoi bat, elektroi bat eta antineutrino elektroniko bat sortuz.|250x250px|alt=]]
[[John Dalton|John Daltonek]] proposatu zuen 1803. urtean oinarri zientifikoak izan zituen nolabaiteko eredu atomiko , baina [[Joseph John Thomson]]-ek egindako zuen [[elektroi]]<nowiki/>aren aurkikuntzari esker proposatu zuen bere izena daraman lehenengo [[eredu atomikoa]] 1897an. Geroago, [[Ernest Rutherford|Rutherford]]<nowiki/>ek osatu zuen eredu hura, nukleoaren barnean [[protoi]]<nowiki/>ak (1918) eta [[neutroi]]<nowiki/>ak (1920) zeudela azalduz. Horrela, lehenengo aldiz aipatu ziren [[Partikula azpiatomiko|partikula azpiatomikoak]]. [[Fitxategi:Oinarrizko partikulen eredu estandarra.png|thumb|440x440px|Oinarrizko partikulen eredu estandarra. Bertan oinarrizko fermioiak (materia-partikulen hiru belaunaldiak), Gauge bosoiak eta Higgs-en bosoia ageri dira. Elkarrekintza grabitatorioaren bitartekaritzat suposatzen grabitoiaren ezugarriak ere adierazi dira, nahiz eta oraindik detektatua eta egiaztatua ez izan. ]]
 
=== Eredu estandarreko oinarrizko partikulak ===
Partikula azpiatomiko arruntenak — [[neutroi]]ak eta [[protoi]]ak, adibidez— [[quark]]ez osatuta daude. Quark-an sei "zapore" desberdinetakoak dira: [[Goi quark|up]], [[Behe quark|down]], [[Quark bitxi|strange]], [[Quark sorgindu|charm]], [[Tontor quark|top]] eta [[Hondo quark|bottom]]. Euskaraz era honetan ere deitzen dira hurrenez hurren: [[goi quark]], [[behe quark]], [[quark bitxi]], [[quark sorgindu]], [[Tontor quark|qu tontor quark]] eta [[hondo quark]]. [[Elkarrekintza nuklear ahula|Elkarrekintza nuklear ahulean]], quarkak zaporez aldatu dezakete indar-eramale diren bosoien bidez. [[Beta desintegrazio|<math>\beta^{-}</math> desintragazioan]] adibidez, neutroi baten down quark batek up quark baten bihurtzen da. Ondorioz, neutroi horrek protoi baten bihurtzen da, elektroi eta elektroi neutrinoa igorriz. <math display="block">n \longrightarrow p + e^{-}+ \bar{\nu}</math>
Hogeigarren mendearen bigarren erdialdean egindako hainbat lan teoriko eta esperimentalen ondorioz, hasierako hiru partikula azpiatomikoen oinarrian beste hainbat partikula eta elkarrekintza agertu ziren. Horiek guztiak eskematikoki adierazita daude alboko taula eskematikoan. Bertan partikula bakoitzari dagokion [[masa]] (<math>\text {eV/c}^2</math>unitatetan), [[Karga elektriko|karga]] (elektroiaren karga unitatetzat hartuta), [[Spin|spina]] eta izena adierazita, eta mota bakoitzekoak kolorez bereizita.
 
==== Fermioiak ====
Materia-partikulak direla esan dezakegu, horien bidez osaturik baitaude elkarrakzioak jasaten ditu partikula materiadunak; materiaren osagaiak direla esan dezakegu.
 
===== Quarkak =====
 
===== Leptoiak =====
 
==== Bosoiak ====
 
=== Elkarrekintza ahularen azalpena eredu estandarrean ===
Partikulen fisikaren eredu estandarrean, <math>\text {W}^+</math>, <math>\text {W}^-</math> eta <math>\text {Z}^0</math> bosoien trukeak eragiten du elkarrekintza ahula. Eraginik ezagunena β erradioaktibitatea da. Partikula gehienak elkarrekintza ahulak eragindako desintegrazioaren mende daude. <math>\text {W}</math> eta <math>\text {Z}</math> bosoiek oso masa handia dute, eta horregatik dute oso irismen laburra. Bestalde, elkarrekintza ahularen intentsitatea elkarrekintza elektromagnetikoarena eta elkarrekintza nuklear bortitzarena baino askoz txikiagoa izan da zenbait magnitude-ordenatan. Hortik datorkio "ahul" adjektiboa.
 
Gainera, '''elkarrekintza nuklear ahulak''' beste oinarrizko elkarrekintzekin alderatuz, honek [[:en:Parity_(physics)|'''paritate-simetria''']] apurtzen duen bakarra da. Bestalde, [[:en:CP_violation|'''karga paritate simetriak''']] bere barnean paritate-simetria duenez bebai apurtzen da.
== Propietateak ==
[[Quark]]ei eta Ezkerreko [[Kiralitate (fisika)|kiralitatea]] duten [[leptoi]]ei eragiten die elkarrekintza ahulak. Grabitateaz aparte, [[neutrino]]en gainean eragiten duen indar bakarra da. Horrez gain, badaude elkarrekintza nuklear ahulak soilik erakusten dituen propietate berezi batzuk:
1.121

edits