Armarri

Wikipedia, Entziklopedia askea
Armarria» orritik birbideratua)
Irungo armarria: Kantoi bakarreko armarria, eremu gorriaren gainean zilar koloreko gaztelu bat, hormaren harriak ondo bereizirik, eta leiho eta ate urdinak. Alboetako dorreen gainean bi kurrilo zilar. Goiko aldean, kasketa bat eta buru-babesean bost barra, eta zinta beltz bat,"Vigilantiae Custos" latinezko inskripzioarekin[1].

Armarria leinu, hiri eta kidekoen ezaugarri den ezkutu-moduko irudia da, bereziki harrizkoa eta etxearen ate nagusiaren gainean agertzen dena[2][3]. Zenbait testuingurutan, blasoi ere erabiltzen da[4]. Armarriak deskribatu, grabatu, erakutsi eta diseinatzeko artea heraldika da.

Ohi denez, armarriaren oinarria ezkutua da. Horrela, armarria ezkutu soil batek osa lezake, edo bestela inguruko apaindura heraldikoek ere bai (adibidez goiburuak, kasketak eta euskarriak). Armak, oro har, ezkutu baten gainean aurkezten dira, baina beste euskarri batzuetan irudika daitezke: heraldoaren tabardoa (janzki bat), arkitektura elementu bat, etxeko objektu bat edo bandera edo zutoihal bat (kasu honetan, zeinu hauek aztertzen dituen zientzia bexilologia deitzen da). Kasu honetan, armarriaren forma euskarriaren bera da. Ezkutuak forma geometrikoa du eta zatitua egon daiteke, non armak irudikatuta dauden. Ezkutuak forma desberdinak har ditzake, garaiaren, eskualdearen edo irudikapenaren arabera.

Europako eta honen tradizioari jarraitzen dioten herrialdeetako armarriak heraldikaren arauei jarraituz diseinatuta daude. Munduko beste toki batzuetako armarri tradizionalek, arau ezberdinak jarraitzen dituzte, adibidez, armarri japoniarrak, kamon delakoak, jatorria VII. mende inguruan duten leinu-armarriak dira eta, gaur egun, oraindik Japonian erabiltzen dira.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Heraldika»
Tibalt I.ak zigilu berri bat egitea agindu behar izan zuen, Foru Zaharrak Nafarroako errege izateko hala behartzen baitzuen. Zigilu berrirako, bere osaba Antso VII.ak erabilitako Arrano Beltza alde batera utzi, eta bere aitona Antso VI.a Jakitunak erabili zuena hartu zuen, Frantziako iparraldean erabilitako ereduetara egokitua[5].

Europako armarrien jatorria, talde militarraren eboluzioarekin lotuta dago, XI. mendearen amaieraren eta XII. mende erdiaren artean. Armajantzien gainean irudi geometrikoak, animalienak edo landareenak margotzeko ohitura hartu zuten borrokalariek, sare-jantziagatik (aurpegia besterik ez zuena uzten agerian) eta kasketagatik ia ezagutezinak baitziren borrokalariak.

Lehen zigilu ezaguna, erabat datatua, blasoi bat duena, Raul I.a Vermandoiskoa kondearena da, Frantziako seneskala, 1146ko dokumentu batetik zintzilik dagoena eta kondeen seinalea duena: xake-itxurako bat.

Gurean, zaharrenetakoa Nafarroako armarria da, gutxienez XIII. mendetik erabilia, baina jatorria antzinakoa duena[6][7], eta oraindik ere Nafarroa adierazteko erabiltzen dena.

Osagaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezkutua
Eremua
Euskarria
Euskarria
Deiadarra
Gandorra
Bureletea
Lanbrekina
Kasketa
Koroa
Domina
Kantoia
Laurdena
Outline of coat of arms
Armarrien osagaiak

Armarria ez da bakarrik armak dituen ezkutua, baizik eta inguruan dituen ondorengo elementuak ere bai:

  • Tinbrea: goialdean jartzen den intsignia da, armarria duenaren noblezia edo bestelako maila adierazteko. Horien artean daude:
    • Kasketa, ohikoena tradizioan Euskal Herriko instituzioetan[6]
      • Gandorra: kasketaren gainean kokatua
    • Tiara
    • Koroa
    • Harresi-koroa
  • Lanbrekinak: tinbrearen apaindurak dira, eta honen atzetik bi aldeetatik ateratzen dira, oihal edo hosto itxurarekin.
  • Euskarriak: ezkutuaren bi aldetara
  • Goiburua eta deiadarra
  • Lepokoa eta domina
  • beste hainbat

Antolamendua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antolamendua, bere zentzurik ohikoenean, armarriak irakurtzeko (deskribatzeko) eta deszifratzeko ekintza da. Irakurketa hori oso ordena zorrotzean egiten da eta berez, emandako armen arabera, testu bat eta bakarra izan beharko luke.

Ezkutua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ezkutu (heraldika)»

Zatiketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Familia baten adar berri bat eratzean, beharrezkoa zen armarri batzuk armarri bakar batean batzea. Antzekoa gertatzen da herri eta eskualdeetako armarriekin, non armak gehituz joan diren gertakariak edo lurraldeak gehitu ahala. Horrela, armarri asko zatituta egon ohi dira[8].

Adibidea Parted per fess.svg Parted per pale.svg Parted per bend sinister.svg Parted quarterly.svg Parted quarterly with a heart.svg
Izena Ebakia[8] Erdibitua[8] Bandan
Barran (kontrakoa)
Laurdenkatua[8] Laurdenkatua ezkututxoarekin

Koloreak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arau heraldikoen arabera, armarriaren koloreak bi motakoak izan daitezke: esmalteak eta metalak. Berez, bi metal baino ez dira existitzen: urrea eta zilarra. Bost esmalte nagusi daude: gorria, urdina, beltza, berdea eta morea. Esmalteak eta metalak, zuri-beltzean edo irarlanean irudikatzen direnean, konbentzio batzuen mende daude beraien artean bereizteko.

Esmalte nagusiak Esmalte neutroak Metalak
Urdina
Heraldic Shield Azure.svg
Gorria
Heraldic Shield Gules.svg
Berdea
Heraldic Shield Vert.svg
Morea
Heraldic Shield Purpure.svg
Beltza
Heraldic Shield Sable.svg
Urrea
Heraldic Shield Or.svg
Zilarra
Heraldic Shield Argent.svg

Heraldikaren arauak betetzeko, ezin da esmaltea esmaltearen gainean ezarri, edo metala metalaren gainean. Hortaz, beti metala esmaltearen gainean edo esmaltea metalen gainean ezarri behar da.

Kargak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kargak, armarriaren eremuan ezartzen diren irudiak dira. Zatiketak ez bezala (maila bereko eremuak mugatzen dituztenak), kargak eremuaren gainean edo beste karga baten gainean jartzen dira. Bi motakoak daude: oinarrizko irudi geometrikoak (antzinakoenak) eta figurak. Figurak hiru taldetan sailka daitezke:

Euskal Herriko leinu eta eraikundeen armarrietan gehien erabiltzen direnak hauek dira[6]: gazteluak, zuhaitzak, erlijiozkoak, baleak, otsoak, basurdeak, laratz-pertzak eta abar. Eta garrantzi handia dutenak, Nafarroako armarriko kateak, beste hainbat armarritan berrerabiliak.

Figura naturalak Figura artifizialak
Otsoa
Coa Illustration Elements Animal Wolf.svg
Balea
Figure Blason Baleine Basque.svg
Basurdea
Heraldique sanglier courant.svg
Zuhaitza
Arvore001.svg
Gaztelua
Palacio heráldico 01.svg
Itsasontzia
Héraldique meuble Vaisseau.svg
Pertza
Meuble héraldique Chaudron suspendu.svg
Figura sinpleak Figura erlijiozkoak eta alegiazkoak
Ilgora
Heraldic crescent.svg
Eraztuna
Annuet.png
Biribila
Roundel-or.svg
Izarra
Coa Illustration Elements Planet Star v2.svg
San Joan
Bataiatzailea

San Juan Bautista Mueble Heraldico.svg
Gurutzea
Greek cross.svg
Herensugea
Bragança Dragon.svg

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Irungo armarria udalaren webgunean (noiz kontsultatua: 2021-4-9)
  2. Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa
  3. «Armarri». Euskaltzaindiaren HiztegiaNoiz kontsultatua: 2021-4-5.
  4. «Blasoi». Euskaltzaindiaren HiztegiaNoiz kontsultatua: 2021-4-7.
  5. (Gaztelaniaz) Faustino Menendez Pidal eta Javier Martinez de Agirre. (2000). «Capítulo II - En los orígenes del emblema de Navarra: del águila a "las cadenas"» Nafarroako Gobernua ISBN 84-235-2016-1..
  6. a b c (Gaztelaniaz) Esparza Leibar, Andoni. (2010). (pdf) Heráldica institucional en los territorios de lengua vasca. , 5-39 or. ISBN 978-84-8419-208-4..
  7. Burgi, Mikel. El escudo de Navarra. Nabarralde, 2016-09-05, nabarralde.eus Noiz kontsultatua: 2020-2-25.
  8. a b c d F. Borja de Aginagalde. (1997). (pdf) GIPUZKOAKO DORRETXEAK ETA LEINUAK. in: Bertan. Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 84-7907-224-5..

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]