Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Bengalera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Bengalera
বাংলা — বাংলা‎ (Bangla)
Bengali-world.svg eta Bengalispeaking region.png
Datu orokorrak
Lurralde eremua Bangladesh, India eta beste hainbat
Hiztunak 230 milioi (189 milioi ama-hizkuntza gisa)
Rankinga 7
Ofizialtasuna Bangladesh Bangladesh,
India India (Mendebaldeko Bengala, Tripura eta Barak harana)
Eskualdea Hegoaldeko Asia
Araugilea Bangla Academy (Bangladesh)
Paschimbanga Bangla Akademi (Mendebaldeko Bengala)
Hizkuntza familia
entitate
objektu
objektu abstraktu
Languoid
hizkuntza
giza hizkuntza
Hizkuntza euroasiarrak
Indoeuropar hizkuntzak
Indo-irandar hizkuntzak
Indoariar hizkuntzak
Assamese languages Itzuli
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia SOV hizkuntza
Alfabetoa Bengali alphabet Itzuli eta Bengali Braille Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 bn
ISO 639-2 ben
ISO 639-3 ben
Ethnologue ben
Glottolog beng1280
Wikipedia bn

Bengalera[1] edo Bangla (বাংলা) indo-ariar hizkuntza bat da. Egungo Bangladeshen eta Indiako Mendebaldeko Bengala eta Assam estatuetan hitz egiten den hizkuntzetako bat da. Bangladeshko hizkuntza ofiziala izateaz gain, Indiako 22 hizkuntza ofizialetako bat da, hindiaren atzetik gehien hitz egiten dena.

Bangladesko hizkuntza ofizial eta de facto nazionala Bengalera Estandar Modernoa da[2][3][4][5]. Nazioaren lingua franca bat da, bangladehstarren %98ak ezagutzen dena[6][7]. Lehen aipatutako Indiako lekuetaz gain, ofiziala da Tripuran eta Barak bailaran. Brahamputra ibaiaren eskualde batzuetan ere hitz egiten da, Assamen. Andaman eta Nikobar uharteetan gehien hitz egiten den hizkuntza da[8], eta Jharkan, Bihar, Mizoran, Meghalaya eta Odishan ere komunitate garrantzitsuak daude. Guztira 230 milioi hiztun dituenez[9], bengalera munduan hiztun gehien duen hizkuntzen artean seigarrena da[10][11].

XX. mende hasierako hiztegiek zioten hitzen %50a berezkoa zuela, hau da, prakritotik naturalki eratorritako hitzak, ariar hitz eraldatuak eta austro-asiar hitzak, munda edo dravidieratik; hitzen %7 zuzenean sanskritotik etorriko lirateke, aldaketarik gabe, eta beste guztiak persiera, arabiera, turkiera, ingelesa, portugesa eta frantsesetik etorriko lirateke. Horietatik, gehiengoa, pertsieratik, forma gramatikal batzuk ere eman zizkionak. Azken ikerketek, ordea, hitz lokalak zein atzerriko maileguen presentzia igo dela esaten dute, batez ere hizlariek hizkera kolokiala nahiago dutelako[12].

Bengalerazko literaturak milurteko bateko historia du, eta asko ugaritu da bengaleraren pizkundean zehar; gaur egun Asiako literatura garrantzitsuenetako bat da. 1999an UNESCOk otsailaren 21ean Lehen Hizkuntzaren Nazioarteko Eguna izendatu zuen Bangladeshko hizkuntza mugimenduaren omenez. Hizkuntza Bengalako identitatearen ezaugarri oso garrantzitsua da, kulturalki anitza den eskualdea bateratzen laguntzen duena.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza indoiraniarren azpitaldekoak diren hizkuntza indoarioen mapa; bengalera horiz dagoen zoneko hizkuntza-taldeari dagokio.

Bengalako Antzinako hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

K. a. 1. milurtekoan Bengalako apaizek sanskritoa erabiltzen zuten. Bertako herritarrek, hala ere, prakritoaren aldaerak hitz egiten zituzten. Suniti Kumar Chatterjee ikerlariak "Magdhi Prakritoaren ekialdeko barietate" gisa izendatzen du hau. Muhammad Shahidullahren arabera bengalarrek hitz egiten zuten hizkuntza Magdhi Prakritoaren oso ezberdina zen, eta "Purbo Magdhi Prakrito" izena eman zion. Humayun Azadenarabera Purbo Magdhi Prakrito honek dravidiar eta austro-asiar hitz ugari zituen. Gupta Inperioaren garaian Bengala sanskritozko literaturaren gune nagusia zen[13]. Indo-Ariar Ertainaren dialektoak garrantzitsuak izan ziren Bengalan 1. milurtekoan, eskualdea Magadha Erresumaren parte zenean. Dialekto hauek, Magadhi Prakrito izena dutenak, Bihar estatuan erabiltzen dira gaur egun. Uneren batean Magdhi Prakrito hori Ardha Magadhi hizkuntzan eraldatu zen, eta Bengalako hizkuntzetatik asko ezberdindu zen[14][15]. Ardha Magadhi hizkuntza Apabhraṃśa hizkuntzetara eraldatu zen lehen milurtekoaren amaieran. Bengalako hizkuntza honek eboluzioa izan zuen denbora joan ahala[16].

Bengaleraren sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza indoiraniarra da bengalera. Jatorriz magadhiarra da eta radjbangsi eta sylhettia dira dialekto nagusiak. VIII. mende aurreko testuak gorde badira ere, bengalerazko literatura handia Chandi Bas poemarekin hasi zen (XV m.) eta Mukunda Ram delakoarekin segitu (XVIII m).

XIX. mendean, sanskritoaren eragina jaso zuen, Bankim Chandra eleberrigilearen bitartez nagusiki.

Idazle nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rabindranath Tagore eta Sri Aurobindo dira bengalerazko idazle aipagarriak; batak hizkera sotila erabiltzen du eta besteak filosofia eta esperientzia erlijiosoak ditu gai nagusitzat.

Adibide testua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Honako hau Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 1. artikulua da:

Bengalerazko alfabetoan

ধারা ১: সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।

Erromanizatua

Dhara êk: Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.

Nazioarteko Alfabeto Fonetikoa

NAF[dʱara æk | ʃɔmɔstɔ manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃɔman mɔrdʒada ebɔŋ ɔdʱikar nie̯e dʒɔnmɔɡrɔhɔn kɔre | tãder bibek ebɔŋ buddʱːi atʃʰe | sutɔraŋ sɔkɔleri æke ɔpɔrer prɔti bʱratritːɔsulɔbʱ mɔnobʱab nie̯e atʃɔrɔn kɔra utʃit]

Zuzeneko itzulpena

Klausula 1:Guztiak gizaki libre-ki berdinak duintasuna eta eskubideak hartuta jaiotzan-hartuak dira. Euren arrazoia eta inteligentzia existitzen da; horregatik guztiek-berez batak besteari anaikidetza-tasun jarreran hartu kontuan egin behar.

Itzulpena

1. atala: Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. 38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak Euskaltzaindia . Noiz kontsultatua: 2010-12-25.
  2. «Bangla Language - Banglapedia» en.banglapedia.org . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  3. (Ingelesez) Culture, Religion & Language – Visit Bangladesh . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  4. (Ingelesez) «Bengali language» Encyclopedia Britannica . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  5. (Ingelesez) «Bangladesh» Ethnologue . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  6. (Ingelesez) National Languages of Bangladesh 2017-06-11 . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  7. (Ingelesez) «5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important» VIA Inc. 2017-08-17 . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  8. «Wayback Machine» web.archive.org 2018-01-02 . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  9. (Ingelesez) Hays, Jeffrey «BENGALIS | Facts and Details» factsanddetails.com . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  10. «World — The World Factbook - Central Intelligence Agency» www.cia.gov . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  11. (Ingelesez) «Summary by language size» Ethnologue . Noiz kontsultatua: 2019-02-25.
  12. (Ingelesez) «Bengali language» Encyclopedia Britannica . Noiz kontsultatua: 2019-02-26.
  13. «Bangla Script - Banglapedia» en.banglapedia.org . Noiz kontsultatua: 2019-02-26.
  14. Natubhai., Shah, (1998) Jainism : the world of conquerors Sussex Academic Press ISBN 1898723303 PMC 37981937 . Noiz kontsultatua: 2019-02-26.
  15. 1879-1944., Keith, Arthur Berriedale, (1992) The Sanskrit drama in its origin, development, theory & practice (1st Indian ed. argitaraldia) Motilal Banarsidass ISBN 8120809777 PMC 28080139 . Noiz kontsultatua: 2019-02-26.
  16. Facts about the world's languages : an encyclopedia of the world's major languages, past and present H.W. Wilson 2001 ISBN 0824209702 PMC 45100132 . Noiz kontsultatua: 2019-02-26.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Bengalera Aldatu lotura Wikidatan