Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Wikitekan badira testuak, gai hau dutenak:
Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala
Eleanor Roosevelt, 1949an, aldarrikapenaren bertsioa eskuetan duela.

Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala (GEAU) Nazio Batuen Batzar Nagusiak 1948ko abenduaren 10ean Parisko Chaillot Jauregian (Frantzia) 217 Ebazpen gisa onartu zuen dokumentu historiko bat da. Garai hartan zeuden Nazio Batuetako 58 kideetatik 48k alde bozkatu zuten, bakar bat ere ez kontra, zortzi abstenitu egin ziren eta bik ez zuten bozkatu. Dokumentuaren egileetako bat René Cassin baionarra izan zen.

30 artikulutan banatuta dago testua. Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsal honek eta Giza Eskubideen Nazioarteko Itunak, denborarekin onartu diren protokoloekin batera, Giza Eskubideen Nazioarteko Gutuna osatzen dute. Aldarrikapen Unibertsala, oro har, orientazio-dokumentu bat da; itunak, ordea, nazioarteko tratatuak dira, eta estatu sinatzaileek betetzera behartzen dituzte euren buruak.

Legelari batzuek argudiatu dute, herrialdeek 50 urte baino gehiagoz Aldarrikapena etengabe argudiatu dutenez, loteslea izatera pasatu dela ohiturazko nazioarteko zuzenbidearen zati gisa[1]. AEBetan, ordea, Sosa v Alvarez-Machain kasuan (2004) ondorioztatu zenez, Aldarrkapena "ez du bere indarrez betebeharrik ezartzen nazioarteko zuzenbidearen arloan"[2]. Beste herrialde batzuetako auzitegiek ere ondorioztatu dute Adierazpena ez dela berez legedi nazionalaren parte.

Dokumentu hau da munduan itzulpen-bertsio gehien duena, 520 hizkuntzatara itzuli baita.[3][4] Gehien itzuli den dokumentuaren errekorra dauka testuak.[5]

Aurrekariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia osoan zehar eskubideen aldarrikapenen aurrekariak izan dira. Mohammad Reza Pahlavi[6], Irango azken shahk bere gobernua Ziroren zilindroarekin identifikatu zuen, ikerlari batzuen ustez askatasunen lehen adierazpena, K. a. 539. urtean eginda[7][8]. Hala ere, eztabaida handia dago baieztapen honen inguruan[9][10][11].

Historian, eskubideen bilakaera motela izan da. XVII. mendetik aurrera hasi ziren "zuzenbide naturalaren" ideia garaikidean oinarritutako adierazpen esplizituak ikusten. Ingalaterrak 1679an Habeas Corpus Act (Habeas Corpus Legea) eta 1689an Bill of Rights (Eskubideen Deklarazioa, Wikisource-logo.svg pasartea) gehitu zizkion bere konstituzioari. Frantzian, Frantziako Iraultzaren ondorioz, 1789an Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpena (Wikisource-logo.svg testu osoa) argitaratu zen. Garai berdinekoa da Ameriketako Estatu Batuetako Eskubideen Adierazpena ere.

FDR in 1933.jpg
Arazoak fitxategi hau entzuteko? Ikus multimedia laguntza.

Bigarren Mundu Gerran, Aliatuek Lau Askatasunak onartu zituzten (adierazpen-askatasuna, erlijio-askatasuna, beldurrik gabe bizitzeko askatasuna eta beharrizanik gabe bizitzeko askatasuna), gerraren oinarrizko helburu gisa[12][13]. Nazio Batuen Gutunak "oinarrizko giza eskubideetan eta gizakiaren duintasunean eta balioan zuen fedea berresten zuen", eta estatu kide guztiak konprometitzen zituen "guztien giza eskubideen eta oinarrizko askatasunen errespetu unibertsala eta betetzea, arraza, sexu, hizkuntza edo erlijio arrazoiengatik bereizketarik egin gabe".

Bigarren Mundu Gerraren ostean, Naziek egindako gehiegikeriak argi ikusi zirenean, nazioarteko komunitateak adostu zuen Nazio Batuen Erakundearen Kartak ez zituela nahiko ondo adierazten defendatzeko helburua zituen eskubideak[14][15]. Beharrezkoa zen norbanakoen eskubideak zehazten zituen aldarrikapen unibertsal bat egitea, Kartak aipatzen zituen giza eskubide horiek argitzeko[16].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Steiner, Henry J. (2008) International human rights in context : law, politics, morals : text and materials (3rd ed. argitaraldia) Oxford University Press ISBN 9780199279425 PMC 162502033 . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  2. (Ingelesez)«Sosa v. Alvarez-Machain, 542 U.S. 692 (2004)» Justia Law . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  3. (Ingelesez)«OHCHR | The Universal Declaration of Human Rights in 370 languages» www.ohchr.org . Noiz kontsultatua: 2019-04-26.
  4. (Ingelesez)«OHCHR | About the Universal Declaration of Human Rights Translation Project» www.ohchr.org . Noiz kontsultatua: 2019-04-26.
  5. (Ingelesez)«OHCHR | World Record» www.ohchr.org . Noiz kontsultatua: 2019-04-26.
  6. (Ingelesez)Pahlavi), Mohammed Reza (1967) The white revolution [of Iran] Imperial Pahlavi Library . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  7. (Ingelesez)Slavin, Barbara (۱۳۹۱-۱۲-۱۶T۱۰:۵۴:۴۵+00:00) «'Cyrus Cylinder' Reminder of Persian Legacy of Tolerance» Al-Monitor . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  8. Robertson, A. H. (Arthur Henry), 1913- (1996) Human rights in the world : an introduction to the study of the international protection of human rights (4th ed. argitaraldia) Manchester University Press ISBN 0719049229 PMC 37261147 . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  9. Daniel, Elton L. (2001) The history of Iran Greenwood Press ISBN 0313000301 PMC 50322060 . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  10. Mitchell, T. C. (1988) Biblical archaeology : documents from the British Museum Cambridge University Press ISBN 0521363233 PMC 17732230 . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  11. The ancient Near East : historical sources in translation Blackwell Pub 2006 ISBN 0631235809 PMC 60375467 . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  12. (Ingelesez)«FDR, "The Four Freedoms," Speech Text» Voices of Democracy . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  13. Bodnar, John E., 1944- (2012) The "Good War" in American memory Johns Hopkins University Press ISBN 9781421405827 PMC 781853256 . Noiz kontsultatua: 2019-10-11.
  14. «Udhr.org» www.udhr.org . Noiz kontsultatua: 2019-10-12.
  15. «Overview» archive.is 2012-09-19 . Noiz kontsultatua: 2019-10-12.
  16. «UDHR - History of human rights» www.universalrights.net . Noiz kontsultatua: 2019-10-12.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]