«Neanderthalgo gizaki»: berrikuspenen arteko aldeak

Jump to navigation Jump to search
(Gehiketa: Biziraupen-estrategiak)
 
== Biziraupen-estrategiak ==
 
Neanderthalen dietaren osaketari dagokionez, kontserbazio arazoagatik, Paleolitoko dietari buruzko aztarna gehienak animalienak dira, ez landareenak. Hala ere, egungo ehiztari-biltzaileen gaineko azterketaren arabera, landarezko baliabide jangarriak ere garrantzitsuak izan behar ziren Paleolitoko giza-taldeentzat.<ref>{{Cite book|izena=Mary|abizena=Stiner|urtea=1994|izenburua=Honor among Thieves: A Zooarchaeological Study of Neandertal Ecology.|argitaletxea=Princeton University Press.|orrialdea=|orrialdeak=158-198.|ISBN=|hizkuntza=|atala=Small animal exploitation}}</ref> <ref>{{Cite book|izena=Pilar|abizena=López García|urtea=2017|izenburua=La Prehistoria en la Península Ibérica.|argitaletxea=Ediciones Akal.|orrialdea=|orrialdeak=177-197.|ISBN=|hizkuntza=|atala=El Paleolítico Medio en España}}</ref> Asturiasko [[El Sidróngo leizea|El Sidrón]] aztearnategiko giza hortzetako harritxoen azterketaren arabera, landare sendagarriak ere kontsumitzen zituzten. Hortaz, bertako neanderthalak haien ingurune naturala ondo ezagutzen zutela suposa daiteke. Ikerketa konparatibo baten arabera, azternategi horretako neaderthalak belarjaleagoak (zizak, pinaziak eta abarrekin) ziren; eta Belgikako Spy aztarnategikoak, berriz, haragijaleagoak. Hortaz, toki bakoitzeko neanderthalak ingurumenaren arabera egokitzen zirela esan daiteke.<ref>{{Cite aldizkari|izena=Laura et al|abizena=Weyrich|urtea=2017|izenburua=Neanderthal behaviour, diet, and disease inferred from ancient DNA in dental calculus.|argitaletxea=Nature, 544.|orrialdea=|orrialdeak=357-361|ISBN=|hizkuntza=}}</ref> Gainera, leku bera izanda, aldaketa klimatikoei egokitzeko gai ere izan zitezkeen, epealdi hotzean landarezko baliabideak gehiago kontsumituz eta epelean, haragizkoak gehiago. Hau da hain zuzen, Guadalarajako Jarama VI. aztarnategiaren kasua.<ref>{{Cite aldizkari|izena=Antoni et al.|abizena=Romero|urtea=2018|izenburua=Neanderthal communities in the heart of the Iberian Peninsula: taphonomic and zooarchaeological study of the Mousterian site of Jarama VI (Guadalajara, Spain).|argitaletxea=Archaeological and Anthropological Sciences, 11.|orrialdea=|orrialdeak=1713–1725|ISBN=|hizkuntza=}}</ref>
=== Dieta ===
Neanderthalen dietaren osaketari dagokionez, kontserbazio arazoagatik, Paleolitoko dietari buruzko aztarna gehienak animalienak dira, ez landareenak. Hala ere, egungo ehiztari-biltzaileen gaineko azterketaren arabera, landarezko baliabide jangarriak ere garrantzitsuak izan behar ziren Paleolitoko giza-taldeentzat.<ref>{{Cite book|izena=Mary|abizena=StinerSTINER|urtea=1994|izenburua=Honor among Thieves: A Zooarchaeological Study of Neandertal Ecology.|argitaletxea=Princeton University Press.|orrialdea=|orrialdeak=158-198.|ISBN=|hizkuntza=|atala=Small animal exploitation}}</ref> <ref name=":0">{{Cite book|izena=Pilar|abizena=LópezLÓPEZ GarcíaGARCÍA|urtea=2017|izenburua=La Prehistoria en la Península Ibérica.|argitaletxea=Ediciones Akal.|orrialdea=|orrialdeak=177-197.|ISBN=|hizkuntza=|atala=El Paleolítico Medio en España}}</ref> Asturiasko [[El Sidróngo leizea|El Sidrón]] aztearnategiko giza hortzetako harritxoen azterketaren arabera, landare sendagarriak ere kontsumitzen zituzten. Hortaz, bertako neanderthalak haien ingurune naturala ondo ezagutzen zutela suposa daiteke. Ikerketa konparatibo baten arabera, azternategi horretako neaderthalak belarjaleagoak (zizak, pinaziak eta abarrekin) ziren; eta Belgikako Spy aztarnategikoak, berriz, haragijaleagoak. Hortaz, toki bakoitzeko neanderthalak ingurumenaren arabera egokitzen zirela esan daiteke.<ref>{{Cite aldizkari|izena=Laura et al|abizena=WeyrichWEYRICH|urtea=2017|izenburua=Neanderthal behaviour, diet, and disease inferred from ancient DNA in dental calculus.|argitaletxea=Nature, 544.|orrialdea=|orrialdeak=357-361|ISBN=|hizkuntza=}}</ref> Gainera, leku bera izanda, aldaketa klimatikoei egokitzeko gai ere izan zitezkeen, epealdi hotzean landarezko baliabideak gehiago kontsumituz eta epelean, haragizkoak gehiago. Hau da hain zuzen, Guadalarajako Jarama VI. aztarnategiaren kasua.<ref>{{Cite aldizkari|izena=Antoni et al.|abizena=RomeroROMERO|urtea=2018|izenburua=Neanderthal communities in the heart of the Iberian Peninsula: taphonomic and zooarchaeological study of the Mousterian site of Jarama VI (Guadalajara, Spain).|argitaletxea=Archaeological and Anthropological Sciences, 11.|orrialdea=|orrialdeak=1713–1725|ISBN=|hizkuntza=}}</ref>
 
Iberiar Penintsulako [[Mousteriar|Mousteriar Aldiko]] aztarnategietan, hau da, neanderthalei atxikitzen zaien egonlekuetan, sarrien agertzen diren animaliak uroa, zaldia, oreina eta sarrioa dira. Aztarnategi batzuetan elefantea, errinozerontea, zaldia, dortoka, hiena, otsoa, hartza, leopardoa, leoia eta abar ere badaude. Hala ere, aldi batzuetan beste animalia haragijaleek ekarritakoak izan zitezkeen, Llonin haitzuloan antzemandako bezala. Kostako Mousteriar Aldiko aztarnategietan, hala nola, [[Gibraltar|Gibraltarreko]] Gorham, Vanguard haitzuloan eta Devil´s Tower harpean, lurreko baliabideak izan ezik, uretakoak ere aurkitu dira, batez ere itsas-txirlak eta moluskoak. Arrantzarako tresneriarik ez aurkitu arren, arrainak agertzen dira aztarnategi batzuetan. Gibraltarreko aztarnategietan, gainera, itsas-txorien aztarnak ere badaude.<ref name=":1">{{Cite book|izena=Paul|abizena=JORDAN|urtea=1999|izenburua=Neanderthal: Neanderthal man and the story of human origins.|argitaletxea=Stoud: Sutton Publishing.|orrialdea=|orrialdeak=92-113|ISBN=|hizkuntza=|atala=The Neanderthal way of life}}</ref>
 
=== Ehiza-gaitasuna ===
Neanderthalen ehiza-gaitasuna eztabaidan dago. Binford estatubatuar arkeologoak, zaldi eta bobido garezur nabarmenetan oinarrituta, ehizatzeko gai ez zirela eta sarraskijaleak zirela defendatzen ditu, hau da, beste animalia haragijaleek hilez gero aprobetxatzen zutela, jarrera oportunista erakutsiz.<ref>{{Cite aldizkari|izena=Lewis Roberts|abizena=BINFORD|urtea=1991|izenburua=The Human Revolution: Behavioural and Biological Perspectives on the Origins of Modern Humans by Paul Mellars and Chris Stringer|argitaletxea=Journal of Field Archaeology, 18 (1).|orrialdea=|orrialdeak=111-115|ISBN=|hizkuntza=}}</ref> Jordanek ere galdera bera aipatu eta erantzuten ahalengintzen du: “The question is, whether they came by their meat mostly by hunting or by scavenging.” Berak dioenez, klima epelekin, bakterioek eragindako toxina zela-eta, ez lukete kontsumituko sarraskia. Klima hotzekin, aldiz, kontserbazio baldintza klimatiko hobeari esker eta baliabide mugatuari aurre egiteko, naturalki hildako edota beste animalia haragijaleek hildako animalien gorpuzkiak aprobetxa zitzaketen. Combe Grenal aztarnategian aurkitutako zaldien garezurren jatorriari dagokionez, Jordan ez dago ados Binford arkeologo prozesualistak 1970ko hamarkadatik defendatzen duenarekin, aisiarako jostailua izan baizitezkeen buru handi horiek. Eta litekeena da, etxetik urrun zaldiak ehizatuz gero bertan zati haragitsu gehienak (adibidez, izterra) kontsumitzea, eta ondoren, geratutako zati txiki bat etxeko umeei ekartzea.<ref name=":1" />
 
Kasu batzuetan, neanderthalen ehiza-gaitasuna ez da zalantzagarria. Izan ere, aire zabaleko aztarnategi batzuk ''kill-sites'' gisa identifikatuta daude. Bertan, alde batetik, %90 baino gehiagoko animalia-hezurrak espezie bati (adibidez, [[Uro|uroari]] edo [[Bisonte|bisonteari]]) dagokie. Eta bestetik, hezur ugari horiekin batera, suharrizko tresnak (esaterako, ''chopping-tool''-ak). Bi ebidentzia horiek animalien sarraskitze prozedura espezializatuaren frogak izan daitezke. Espezie jakin batzuetan oinarritutako espezializazio nabarmena adierazten duten aztarnategietako batzuk honako hauek izan daitezke: Espainiako Esquilleu (iberiar basahuntza), Pirineoetako Mauran (bisontea) eta Alemaniako Vogelherd ([[Zaldi|zaldia]]), kasu batzuetan espezie aukera askorik ez egotea litekeena bazen ere. Are gehiago, aztarnategi batzuetan espezie batzuen taldeak bideratzea eta labarretatik eroraztearen bitartezko sarraski masiboaren ebidentzia dago. Frantziako la Quina aztarnategian, zaldien, [[Elur-orein|elur-oreinen]] eta [[Bovidae|bobidoen]] hezurrak kareharrizko labarraren oinaldean daude pilaturik. Metodo berdinaz baliaturik, Ingalaterrako Cotte de St Brelade aztarnategian, sexu eta adin guztietako errinozeronte iletsuak eta [[Mamut|mamutak]] sarraskitu zituzten. <ref name=":1" /> Hortaz, ehiza eta sarraskijaletasuna bi praktiken nahastea neanderthalen ohiko estrategia izan zitekeen.
 
Hezurren isotopo egonkorren azterketek erakusten dutenez, oso haragijaleak ziren; eta, haien protein ea guztia belarjale handiengandik zetorren. Gainera, dieta antzekoa mantentzen zuten 120.000 eta 37.000 urte BP bitartean Europako zonalde ezberdinetan (Frantzia, Belgika eta Kroatia barne). Azterketa hauetan parte hartu dutenak sarraskijaletasunaren aurka daude, neanderthalak ehiztari eraginkorrak zirelaren irudia defendatuz. Izan ere, haragizko baliabideak erregularki lortzeko, aktiboki ehizan ari behar ziren.<ref>{{Cite aldizkari|izena=Michael P. et al.|abizena=RICHARDS|urtea=2000|izenburua=Neanderthal diet at Vindija and Neanderthal predation: The evidence from stable isotopes.|argitaletxea=PNSA, 97 (13).|orrialdea=|orrialdeak=7663-7666|ISBN=|hizkuntza=}}</ref><ref>{{Cite aldizkari|izena=Michael P. et al.|abizena=RICHARDS|urtea=1999|izenburua=Isotopic evidence for the diets of European Neanderthals and early modern humans.|argitaletxea=PNSA, 106 (38).|orrialdea=|orrialdeak=16034-16039|ISBN=|hizkuntza=}}</ref>
 
Ehiza estrategia eraginkorrak bezala, ikerlari batzuek diotenez, ''kill-sites'' aztarnategien azterketaren arabera, era arbitrio batean taldea bizi ziren animalietako bat isolatuz gero hiltzea eta, espezie indibidual ahula hiltzea ziren neanderthalen estrategia nagusiak.<ref>{{Cite aldizkari|izena=Mark et al.|abizena=WHITE|urtea=2016|izenburua=Shoot first, ask questions later: interpretive narratives of Neanderthal hunting|argitaletxea=Quaternary Science Reviews, 140.|orrialdea=|orrialdeak=1-20|ISBN=|hizkuntza=}}</ref> Are gehiago, aztarnategi batzuk, esaterako, Roca dels Bous, puntu estrategikoetan, hain zuzen, lautada alubialetik mendira joateko bidean kokatzen dira; litekeena da animalien urtaroko migrazioak kontrolatzeko izatea. Adibidez, Cabasa egonlekua ere, udan neanderthalek okupatzen zuten, zaldiak eta orein gazteak ehizatzeko; eta neguan, berriz, animalia haragijaleek. Abric Romaní ere horrelako ehiza-lekua izan zitekeen; udaberrian, neanderthalak zaldiak ehizatzera etortzen ziren; eta udazkenean, berriz, oreinak; eta batzuetan uroa, errinozerontea eta [[Sarrio|sarrioa]] ere ehizatzen zituzten.<ref name=":0" />
 
== Kanibalismoa ==
Europako hainbat aztarnategitan bezala, Espainiako [[El Sidróngo leizea|El Sidrónen]], Gran Dolinan, [[Atapuercako aztarnategi arkeologikoa|Atapuercan]], Zafarrayan eta abarretan, gizakien hezur erreak, markadunak, hezur-muin aberatseko hezur luze hautsiak edota garezur kolpatuak daude. Ebidentzia hauek kanibalismoaren frogak izan daitezke. Kanibalismoa ez balitz, naturalki hil osteko kultuzko ekintza izango litzateke beste interpretazio bat.<ref name=":1" /> Gai eztabaidatsua da. Ikerlari batzuek (adibidez, Frayer-ek) esanahi erritual edo sinbolikoaren posibilitatea nabarmentzen dute; batzuek (adibidez, Rosas-ek eta Valensik) behar dietikoarena defendatzen dute; eta beste batzuek (adibidez, Viláçak eta Carbonell-ek), berriz, lurraldekotasun-ideologiagatik etsaia hiltzearena.
 
== Erreferentziak ==
15

edits

Nabigazio menua