Emmy Noether

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Emmy Noether
Noether.jpg
Bizitza
Jaiotza Erlangen1882ko martxoaren  23a
Herrialdea  Alemania
Talde etnikoa alemaniarra
Heriotza Bryn Mawr (Pennsylvania)1935eko apirilaren  14a (53 urte)
Hobiratze lekua Old Library Itzuli
Heriotza modua berezko heriotza: obulutegiko kistea
Familia
Aita Max Noether
Anai-arrebak
Hezkuntza
Heziketa University of Erlangen-Nuremberg Itzuli
(1900 - 1907) doktoretza : matematika
Hezkuntza-maila doktoretza
habilitationa Itzuli
Tesi zuzendaria Paul Gordan Itzuli
Doktorego ikaslea(k) Max Deuring Itzuli
Hans Fitting Itzuli
Grete Hermann Itzuli
Zeng Jiongzhi Itzuli
Jacob Levitzki Itzuli
Otto Schilling Itzuli
Ernst Witt
Heinrich Grell Itzuli
Wilhelm Dörate Itzuli
Ludwig Schwarz Itzuli
Ruth Stauffer Itzuli
Werner Vorbeck Itzuli
Werner Weber
Wolfgang Wichmann Itzuli
Hizkuntzak ingelesa
frantsesa
alemana
Jarduerak
Jarduerak matematikaria, fisikaria eta unibertsitateko irakaslea
Enplegatzailea(k) University of Erlangen-Nuremberg Itzuli
Göttingengo Unibertsitatea  (1915 -
Bryn Mawr College Itzuli  (1933 -  1935)
Lan nabarmenak Noether's theorem Itzuli
Jasotako sariak
Kidetza Circolo Matematico di Palermo Itzuli
Alemaniako Matematika Elkartea
Sinesmenak eta ideologia
Alderdi politikoa Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata
Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata Independentea

Emmy Noether (Erlangen, Alemania, 1882ko martxoaren 23a - Bryn Mawr, Pennsylvania, AEB, 1935ko apirilaren 14a) XX. mendeko aljebran aditu garrantzitsuenetakoa izan zen. Albert Einsteinek argitaratu zuenaren arabera, hark argitu zituen erlatibitatearen eraikuntzarako ezinbesteko kontzeptuak.

Familia judutar batean jaio zen. Matematikari esanguratsu baten alaba zen, Max Noether izenekoa. Fritz Noether, Gustav Robert Noether eta Alfred Noether, bere anaiak ziren. Denak zientzialariak izan ziren, baina batek ere ez zuen Emmy gainditu.

Ekarpenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Noetherrek teorema bat garatu zuen, eta teorema hori izan zen gakoa XX. mendeko fisika ondo ulertzeko[1]. Simetriarekin zerikusia zuen kontuetan aritzen zen. Noetherren ekarpenak ezinbestekoa da fisikako oinarrizko partikulak (quarkak, leptoiak, elektroia) ulertzeko.

Esaten da teorema hau ulertzeko nahiko erraza dela baina fisikan aplikatzeko ez hain erraza.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Felix Klein XX. mendeko matematikari ohoretsuarekin eta David Hilbert haren ikaslearekin lan egin zuen. Hermann Weylekin ere lan egin zuen, matematikaren alde abstraktuenetarikoa landuz, hots, aljebra ez kommutatua. Horregatik, aljebrako egitura batek haren izena darama: “noethriar eraztuna”. Saiakera asko egin ondoren, 1919. urtean, Göttingengo Unibertsitatean irakasle-laguntzaile postu bat lortu zuen. Hala ere, 1933. urtean naziek boterea eskuratu zutenean, AEBetara emigratu behar izan zuen, judua baitzen.

Handik urte askotara, matematikarien komunitatea hartaz ahaztu izan bazen ere, Sant Feliu de Guíxolsen ospatu zen Nazioarteko Matematikaren Historiaren Lehen Kongresuan, haren ekarpenen aitorpen publikoa egin zen.

Hasiera batean ez zegoen matrikulatuta, zeren eta urte horietan ez zegoen onartuta emakumeak matrikulatzea eta normaltasunez ikastea. Baina 1904. urtean, azkenean, onartu zioten matrikulatzea. Zazpi urtez Erlangeneko unibertsitatean lan egin zuen, bere aitak lan egiten zuen lekuan. Urte horietan ez zuen soldatarik jaso. Handik gutxira Alemaniako nazien gobernua unibertsitateetan posizioak okupatu zituenean "garbiketa" egin zuten eta hainbat irakasle kanporatu zituen. Orduan, Hermann Weylek, bere lagun bat, beka bat eman zion Amerikako Estatu Batuetara joateko 1933. urtean. Han Bryn Mawr Collegera joan zen klaseak emateko. Bi urte geroago Emmy Noether hil zen, 53 urterekin, kiste baten ondorioz.

Albert Einsteinentzat[2], David Hilbertentzat eta beste pertsonaia askorentzat[3] emakumerik garrantzitsuena izan zen matematikaren historian.

Doktoretza zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Data Ikaslearen izena Tesiaren izenburua Univertsitatea Agerkaria
1911.12.16 Falckenberg, Hans Verzweigungen von Lösungen nichtlinearer Differentialgleichungen Erlangen Leipzig 1912
1916.03.4 Seidelmann, Fritz Die Gesamtheit der kubischen und biquadratischen Gleichungen mit Affekt bei beliebigem Rationalitätsbereich Erlangen Erlangen 1916
1925.02.25 Hermann, Grete Die Frage der endlich vielen Schritte in der Theorie der Polynomideale unter Benutzung nachgelassener Sätze von Kurt Hentzelt Gotinga Berlín 1926
1926.07.14 Grell, Heinrich Beziehungen zwischen den Idealen verschiedener Ringe Gotinga Berlín 1927
1927 Doräte, Wilhelm Über einem verallgemeinerten Gruppenbegriff Gotinga Berlín 1927
defentsa egin baino lehen hil zen Hölzer, Rudolf Zur Theorie der primären Ringe Gotinga Berlín 1927
1929.06.12 Weber, Werner Idealtheoretische Deutung der Darstellbarkeit beliebiger natürlicher Zahlen durch quadratische Formen Gotinga Berlín 1930
1929.06.20 Levitski, Jakob Über vollständig reduzible Ringe und Unterringe Gotinga Berlín 1931
1930.06.18 Deuring, Max Zur arithmetischen Theorie der algebraischen Funktionen Gotinga Berlín 1932
1931.07.29 Fitting, Hans Zur Theorie der Automorphismenringe Abelscher Gruppen und ihr Analogon bei nichtkommutativen Gruppen Gotinga Berlín 1933
1933.07.27 Witt, Ernst Riemann-Rochscher Satz und Zeta-Funktion im Hyperkomplexen Gotinga Berlín 1934
1933.12.06 Tsen, Chiungtze Algebren über Funktionenkörper Gotinga Gotinga 1934
1934 Schilling, Otto Über gewisse Beziehungen zwischen der Arithmetik hyperkomplexer Zahlsysteme und algebraischer Zahlkörper Marburgo Braunschweig 1935
1935 Stauffer, Ruth The construction of a normal basis in a separable extension field Bryn Mawr Baltimore 1936
1935 Vorbeck, Werner Nichtgaloissche Zerfällungskörper einfacher Systeme Gotinga
1936 Wichmann, Wolfgang Anwendungen der p-adischen Theorie im Nichtkommutativen Algebren Gotinga Monatshefte für Mathematik und Physik (1936) 44, 203-224.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Gaztelaniaz)  «Emmy Noether: la madre del álgebra abstracta» La Voz de Galicia 2015-03-23 . Noiz kontsultatua: 2019-03-11 .
  2. (Gaztelaniaz)  Rodríguez, Margarita (2017-03-13) La mujer cuyo teorema revolucionó la física y a quien Einstein calificó de un absoluto "genio matemático" . Noiz kontsultatua: 2019-03-11 .
  3. (Gaztelaniaz)  Martiles Sánchez Jiménez (2012-02-13) Emmy Noether . Noiz kontsultatua: 2019-03-11 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Emmy Noether Aldatu lotura Wikidatan