Erronkariko ardi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Erronkariko ardia» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search
Wikipedia:Taxotaula bat irakurtzeko eraTaxotaula bat irakurtzeko era
†Erronkariko ardia
Erronkariko ardi bat Belagoan 1960. urtean
Erronkariko ardi bat Belagoan 1960. urtean


Jatorrizko herrialdea(k):
 Euskal Herria

Sailkapen zientifikoa
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Klasea: Mammalia
Ordena: Artiodactyla
Familia: Bovidae
Azpifamilia: Caprinae
Generoa: Ovis
Espeziea: Ovis aries
Arraza

Erronkariko ardia

Sinonimoak
Zaraitzuko ardia, Txurra nafarra, Uso mottoduna

Erronkariko ardia gaur egun desagertutzat jotzen den Euskal Herriko bertako ardi arraza bat izan zen. Egun oraindik ere irauten duen Ansoko haraneko Ansoko ardiaren senide hurbila omen zen, eta Aragoiko ardia arrazaren ekotipotzat hartzen dute zenbait adituek[1].

Erronkariko ardiak Larran

Aragoiko ardia arrazak, mota nagusiaz gain, onartutako lau azpimota dauzka, eta beste zenbait ezbaian daude. Onartutakoak Erronkariko ardia, Ansoko ardia, Montenegrino ardia eta Turolense ardia dira. Lehen esan bezala, zenbaitzuentzat ordea ardi mota hauek arraza ezberdinak baino ez dira.

Erronkariko ardi arrazaren hondar aleak Nafar ardi arrazaren zein ardi latxen abelxuriek haienganatu zituzten nahasketaren bidez jona den mendeko azken hamarkadetan.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta bibliografian Erronkariko ardia gehiago erabilia izan den, bertan "Zaraitzuko ardia" adiera ere erabilia izan da ardi mota hau izendatzeko. Dena den, ardi arraza honen artalderik handienak Erronkariko ibarrean zeuden. "Nafar txurra" adiera ere erabilia izan da.

Arrazaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garai batean ardi arraza honen abelxuriak ugari izan ziren. Joan den mendeko erdialdean Nafarroako ardi guztien %13 hartzen zuen arrazak, eta haien artilea oso estimatua zen.

Erronkariko ardia trashumantziari oso lotuta egon zen. Arraza honetako artaldeek Pirinioetako larretan igarotzen zuten udaberria eta uda eta gero udazkenean, Nafarroako aurreneko erregeek emandako eskubidetaz baliaturik, Bardeetara jeisten ziren han neguan larretzeko. Dena den Bortuetatik Ebroko Erriberara doan trashumantzia hau zaharragoa da, eta neolitotik dator.

Bertako artileraen eskaeraren jeitsiera arrazaren gainbera ekarri zuen, arraza honen ezaugarria hori baitzen, artilearen kalitatea. Erronkariko ardia ordezkatu duten arrazek hobeagoak dira esne zein haragiaren (arkumeak bereziki) ekoizpenan.

Neurri handi batean erronkariko ardi mota bere oso hurbilekoa den Ansoko ardian mantendu da. Zenbait adituek biak ekotipo berbera direla diote ere, arrazaren ezaugarrietan adieraziko den bezala.

Erronkariko ardia. Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aragoiko ardia izeneko ardi arrazak hedapen zabala dauka, eta bere baitan zenbait ekotipo gorde ditu. Hainbat adituentzat berriz ekotipo hauek arrazaren ezaugarriak hartzen dituzte beraien baitan. Erronkariko ardiaren kasua litzateke.

Ardi arraza honen ezaugarriren bat bere artilearen kalitatea zen. Artilea oso zabalduta zuten, eta ardiaren kopeta ere estaltzen zuen. Artile xerloak luzeak ziren eta zenbaitetan trapezoide itxura hartzen zuten, edo pintzel itxura ere, era zabalean. Hau dela eta, aspaldiko zenbait adituek "nafar txurra" deitzen zuten arraza, txurra ardiekin zuten antzekotasuna zela eta, nahiz eta kolorei zein beste zenbait ezaugarriei dagokienez oso ezberdinak izan[2].

Zenbait adituek nahasten dituzte arraza hau eta erronkariko ardia mugaz beste aldeko euskal-bearnotar ardia zein latxa eta ardi manexekin nahastutako hibridoak. Azkenerako, hainbatek ez zuten onartzen erronkariko ardia bera Aragoiko ardiaren ekotipotzat, arraza honetan baztertzen baitzuten kopetaren artile mototxa zela eta, oso nabarmena erronkariko ardietan. Hau dela eta bertakoek ardi mota hau "uso mototxoduna" deitzen dute, kopeta iletsua eta kolore zurikoak zirelako.

Gaur egun zenbait adituek Ansoko zein Erronkariko ardi motak "Piriniar ekotipoa" bezala izendatzen dute[3].

Azken hamarkadetan trashumantziaren gainbeherak ekotipo hauen finkatzea ekarri zuen, aragoair motako beste ekotipoetatik gehiago bereiztuz. Dena den esan behar da Erronkariko zein Ansoko ardi ekotipo haei dagokienez, bertako artzainek orohar bi ardi mota bereizten zituztela, eta ibar bakoitzean beti artzain hauentzat ardi mota bakoitzaren "garbitasuna" mantentzen zuten artaldeek bazirela. Honetan ansotar eta erronkaritarren arteko lehia bazegoen, eta ibar bakoitzaren ardi mota albokoa baino "hobeagoa" zen, jakina.

Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erronkariko ardiak 1960. urtean Larran

Garai batean Erronkariko ardiak Erronkariko ibarra zein Zaraitzu ibarrak hartzen zituen bere banaketa eremuan.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]



Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Razas ovinas Españolas. Antonio Sanchez Belda. Maria C. Sanchez Trujiñano. Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación. 1987. ISBN 84-341-0203-X
  2. Razas ovinas Españolas. Antonio Sanchez Belda. Maria C. Sanchez Trujiñano. Ministerio de agricultura , Pesca y Alimentación. 1987. ISBN 84-341-0203-X
  3. Razas ovinas Españolas. Antonio Sanchez Belda. Maria C. Sanchez Trujiñano. Ministerio de agricultura , Pesca y Alimentación. 1987. ISBN 84-341-0203-X

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Razas ovinas Españolas. Antonio Sanchez Belda. Maria C. Sanchez Trujiñano. Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación. 1987. ISBN 84-341-0203-X

Kanpoko loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Erronkariko ardi