Klementzia Richard

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Klementzia Richard
Bizitza
Jaiotza Larraine1830eko azaroaren  28a
Herrialdea  Zuberoa, Euskal Herria
Heriotza Londres1915eko azaroaren  14a (84 urte)
Familia
Ezkontidea(k) Luis Luziano Bonaparte
Jarduerak

Maria Klementzia Richard Grandmontagnefrantsesez: Clémence Richard— , Klementzia Bonaparte edo Bonaparte printzesa (Larraine, 1830eko azaroaren 28aLondres, 1915eko azaroaren 14a) zuberotar euskalaria izan zen. Luis Luziano Bonaparteren laguntzaile eta bikotea zen[1].

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aita Jean-Baptiste Richard (Nancy, 1801eko maiatzaren 31aLasarte, 1857ko urtarrilaren 8a) eta ama Joséphine Grandmontagne, baita ere Lorenakoa, zituen. Aita Euskal Herrira joan zen, Bankako burdinolan lan egiteko. Bertan 1829ko azaroaren 12an Joséphinerekin ezkondu zen. Gero Larrainen, Orotz-Betelun eta Lasarten lan egin zuen.

Klementzia familiarekin batera bizi izan zen Euskal Herriko hainbat tokitan. 1857an bere ahizpa Luziak Zegaman Klaudio Otaegi ezkondu zuen eta handik aurrera biak Hondarribian bizi ziren. Bertan Klementziak Luis Luziano Bonaparte printzea ezagutu zuen, ziur asko 1857an, Luis Luzianok Euskal Herria bisitatu zuenean.

Ordurako eta 1850etik aurrera Luis Luziano eta bere lehen emaztea, Maria Anna Cecchi, aparte bizi ziren bat etortzen ez zirelako[2], Luis Luziano Ingalaterran eta emaztea Korsikan. Hala ere, Maria Annak ez zion inoiz Luis Luzianori legezko banaketarik onartu. Klementzia Londresera joan zen bizitzera, Luis Luzianorekin batera, non Louis-Clovis (18591894) izeneko semea izan zuten.

1891eko martxoaren 17an lehendabiziko emazte hil eta, hiru hilabete geroago, ekainaren 15ean biak ezkondu ziren. Ezkontza honek ez zuen luzaro iraun, izan ere, Luis Luziano urte bereko azaroaren 3an hil zen Fanon, Italian.

Alarguna bilakatuta, Klementzia Londresen bizi zen, printzesa tituluarekin. Luis Luziano eta biek bilduriko eskuizkribuak 1904ean saldu zizkien Gipuzkoa, Bizkai eta Nafarroako diputazioei, Azkue eta Fermín Lasala bitartekari izan zirelarik, nahiz eta Chicagoko Newberry Liburutegi ospetsuak lehenago eskatu[3].

Euskaltzaletasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zazpi Probintzietako Dialektoen Mapa

Gurasoak kanpokoak izanda ere, Klementzia txikitatik mintzatzen zuen euskaraz. Horri esker, senarra lagundu zezakeen euskalkiak eta Euskal Herria ezagutzeko.[4] Zubereraz gain, behe-nafarrera, goi-nafarrera eta gipuzkera menperatzen zituen. Haren lehengusuaren semeak, Francisco Grandmontagne idazleak, deskribatu zituen bere familiaren hizkuntza ohiturak:

« En mi casa se hablaba una jerga del diablo, pues mi padre, mi abuela y mis tíos llegaron a fraguar un lenguaje en que se confundían el francés, el bearnés y el vascuence en unas tres o cuatro clases, el labortano, o sea el vasco-francés, y por último el castellano. »
Francisco Grandmontagne[5]

Ez dakigu zehazki zein izan zen Klementziaren lana euskal dialektologiaren alorrean. Baina badakigu, adibidez, Jose Antonio Uriartek 1859an Klementzia eta Luis Luzianori bidaltzen zizkiela bere eskuizkribuak, Klementziak aldatu, zuzendu eta onar zitzan[6]. Beranduago, 1863tik aurrera, lan hau Koldo Otaegi koinatuak bete zuen, eta denborarekin Bonaparteren laguntzaile hurbilenetarikoa izan zen. Luis Luziano bera euskalduna ez zenez, Klementziak gutunak euskaraz idazten laguntzen zion, eta Zazpi Probintzietako Dialektoen Maparen egiazko koordinatzailea izan zela uste da, nahiz eta bere izenik inon agertu ez[7]. Ziur dakigu baina, Luis Luzianok beste hizkuntzetako dialektoak ikertuta ere, hala nola ingelesa, italiera, sardiniera edo albaniera, inoiz ez zuela euskararen dialektoekin egindako lanaren parera heldu.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Machot, Pierre (2004) «Une Souletine méconnue, Clémence Richard, seconde épouse de Louis-Lucien Bonaparte» Ekaina (Donibane Lohizune) (90) .
  2.   Enrike Zabala Euskal literaturaren historia laburra .
  3. (Gaztelaniaz)  P. Garmendia La colección de manuscritos del Príncipe Luis Luciano Bonaparte en la Diputación de Guipúzcoa .
  4. Luis Luziano Bonaparte Cartes des Sept Provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'Euskara et sa division en dialectes, sous-dialectes et variétés
  5. (Gaztelaniaz)  Juan Aguirre Sorondo Francisco Grandmontagne Otaegui o el desarraigo de ida y vuelta .
  6. (Gaztelaniaz)  Juan Ruiz de Larrínaga Cartas del P. Uriarte al Príncipe Luis Luciano Bonaparte con noticias bio-bibliográficas .
  7.   Amatiño «Klementzia Richard, emakume ezkutua» Eibar.ORG | Eibarko peoria . Noiz kontsultatua: 2019-02-27 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Joseba Aurkenerena: Marie-Clémence Richard printzesa larraintarra. [1]