Oiartzungo inauteriak

Oiartzungo inauteriak
Mota	inauteria
Indarraldi	1989 -
Kokaleku	Oiartzun
Estatu burujabe	Espainia
Webgune	oiartzungoihotik.eus

Oiartzungo inauteriak —tokiko euskalkian, Oiartzungo ijotiak— Euskal Herriko herri gehienetan egiten diren inauterien aurreko asteburuan egiten dira. Oiartzungo inauterietan, Aiako harriko Kataxulotik intxixuak eta basandreak jaisten diren Oiartzuna.

Antzineko kuestazioa

Oiartzunen inauteriei lotutako usadioa frankismoaren garaian galdu zen; izan ere, diktadura nazionalkatoliko horrek, ohitura paganoak deuseztatu nahian, inauteriak ere debekatu zituen espainiar estatu osoan. Urte askoan ezerezean izan ondoren, XX. mendearen hondarrean lortu zen Oiartzunen jaia berreskuratzea eta berritzea. Herriko aitona-amonekin egindako elkarrizketatik, hainbat datu bildu ziren, besteak beste: ijotiak deitzen zietela (Jon izenean bezala, euskara batuko j ahoskatuta; ez gipuzkerako j); doinu berezi bat zutela (ijote-baltsa); eta puxkak biltzen ibiltzen zirela kuestazioan, taldeka, euskal jantzi tradizional jakin batzuekin eta soinuarekin dantzan. Zomorrozinko izeneko pertsonai bat ibiltzen zen ijotietan jendea izutzen. Tokiko euskaran Oiartzungo ijotiak izenez ezagutzen den jaia, elementu gehiagoz hornitu den usadio berritua dela esan genezake, tartean intxixuaren figura eta sua sartuta. 

Intxixuak udala hartzen

Ugaldetxoko taldeak berreskuratu zuen ijotien jaia 1989. urtean; eta geroztik berriz errotu da usadioa zortzi auzoetako herritarren artean. 1990. urtean, herriko gazteak izan ziren ijotiak antolatu zituztenak. Urtetik urtera osatzen eta eraldatzen joan da jaia, eta herrian ongi sustraitzera iritsi da. Azken urteetan, intxixuez gain, basandreak, sorginak eta suzko akerra ere figura ezagunak bihurtu dira.

Ijotieko pertsonaiak

Oiartzungo inauterietako pertsonaia nagusiak hauek dira: Intxixua, Basandria, Sorgina, Ote-gizona, Zomorroa, Zomorrozinko, Poxpolin eta artzainak eta Suzko akerra

Intxixuak, Oiartzungo inauterietan

Intxixuei dagokienez, kontaeretako Intxixu misteriotsuak haragizko bihurtu dira, bere itxura eta izaera propioa hartuta. Barandiaranek aipatu bezala, azal beltzaranekotzat, bizarduntzat eta gorputz iletsuko munstro handi eta indartsutzat irudikatzen dira, mozorroaren osagaitzat larrua, egur-kakoak eta otea sartuta. Gaur egun izaten diren zortzi intxixu buruak 1991n agertu ziren lehen aldiz herriko plazan, bakoitza bere auzoa ordezkatuz.

Oiartzungo inauterietako pertsonaia deigarriena Intxixua da. Intxixuak garrantzi berezia du Oiartzungo mitologian. Jatorria, izaera eta itxura zein den ez dago batere argi, eta behin baino gehiagotan eztabaidatu izan den gaia da. Berdin gertatu da intxixuari erantsi zaizkion pertsonaia berrien inguruan ere. Intxixua emakumea ala gizona den inork esaterik ez duen arren, emakumeak gehiago bistaratu nahian sortu ziren, 2006an sorginak eta 2013an mendiko sorginak edo basandreak, bakoitza bere zeregin espezifikoarekin.

Auzoetako zapiak udaletxean

Altzibar kuestazioko kalejira

Auzo bakoitzak bere intxixua eta basandrea dauka; bere sorgina, bere zapia eta kolorea:

Auzoa	Zapia	Intxixua	Basandrea	Sorgina
Gurutze	Berdea	Zirri-Mirri	Markelain	Anderregi
Ergoien	Lila	Zirpi-Zibi	Egieder	Aristiburu
Altzibar	Arrosa	Zirbi-Zarba	Altamira	Urzelai
Karrika	Gorria	Zirri-Beltz	Arritxuri	Arlepo
Iturriotz	Urdin argia	Zirri-Latz	Munandi	Anerre
Ugaldetxo	Morea	Zirri-Zahar	Arain	Irantzi
Arragoa	Horia	Kurri-Kurri	Miakatz	Goikoeskola
Elizalde	Zuria	Zirri-Gor	Urka	Learre

Elementu horiekin batera, badira beste bi ere: kainabelak (auzo bakoitzeko zapiekin bandera egiteko erabiltzen dena) eta zakoak. Batetik, zapiarekin batera bi hauek direlako, herria, auzoak eta auzoko etxeak apaintzeko erabiltzen diren oinarrizko osagaiak. Eta bestetik, herritar-zomorroen arropak zakoz eginak izaten direlako.  

Ugaldetxoko taldea

2009. urteaz geroztik, Oiartzungo inauteriak hiru egunez ospatzen dira, beste herri gehienetako inauteriak ospatzen diren aurreko asteko asteburuan.  Musika eta kantu propioak baditu.

Egitarau banaketa

Ostiral gauean, intxixu, sorgin eta basandreen etorrera egiten da. Banderen dantza, aldarrikapen, irrintzi eta bullaren artean plazaren erdian sua piztu eta udala hartuko dute. Aurrez herriko txikiak axeri dantza eta sorgin dantza dantzatuko dute. Udaletxeko balkoian auzo bakoitza ordezkatzen duen aginte bandera zintzilikatuko dute, kainabeletan lotutako oihal bereizgarriez osatutako aginte banderak, alegia.

Larunbatean. Auzoka, Puxkak biltzen edo kuestazioan ateratzen dira auzoko etxe eta baserrietan barrena. Zahar eta gazte, poxpolin eta artzainez jantzita dantzan ibiltzen dira musikarien laguntzarekin. Bisitariek etxeko ataria erratzez garbitzen dute eta bueltan etxekoek hamaiketakoa edo beste edozer puxka eskaintzen die esker onez. Goizean bildutakoarekin-eta, bazkaria egiten dute eta ondoren talde guztiak herriko plazan elkartzen dira jaiari jarraipena emateko.

Igandean. Intxixuak, sorginak eta basandreak udaletxea utzi eta plazan egiten dute agurra Kataxulo haitzulora bueltatu aurretik. Suzko akerrarekin ematen zaio bukaera ijotien jaiari.  

Iruditegia

• 
  Intxixu sorgin eta basandreak herrira datoz
• 
  Sorginak datoz
• 
  Zomorroak
• 
  Intxixuak, sorginak eta basandreak
• 
  Basandrea
• 
  Intxixua
• 
  Kuestazioa.Arragoa
• 
  Kuestazioa.Ugaldetxo
• 
  Kuestazioa.Iturriotz
• 
  Kuestazioa.Karrika
• 
  Kuestazioa.Altzibar
• 
  Kuestazioa.Ergoien
• 
  Kuestazioa.Gurutze
• 
  Kuestazioa.Elizalde
• 
  Badoaz Kataxulora
• 
  Agurra

Kanpo estekak

• Datuak: Q116949343