Pompeu Fabra

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Pompeu Fabra
Pompeu fabra.jpg
Senyal de la Generalitat de Catalunya.svg
Kataluniako Generalitateko kontseilaria

1945eko irailaren 14a - 1948ko urtarrilaren 22a
university president (en) Itzuli

1933 - 1930(e)ko hamarkada
presidente

1933 - 1936
presidente

1930(e)ko hamarkada - 1933
Logotip IEC.png
6. president of the Institut d'Estudis Catalans (en) Itzuli

1917 - 1939
Josep Maria Bofill i Pichot (en) Itzuli - Pere Coromines
Bizitza
Jaiotza Vila de Gràcia1868ko otsailaren 20a
Herrialdea  Espainia
Bizilekua Prada de Conflent
Bartzelona
Badalona
Heriotza Prada de Conflent1948ko abenduaren 25a (80 urte)
Hobiratze lekua Prades Cemetery (en) Itzuli
Familia
Aita Josep Fabra i Roca
Ezkontidea(k) Dolors Mestre i Climent (en) Itzuli  (1902ko irailaren 5a -  1948)
Seme-alabak
Hezkuntza
Hizkuntzak katalana
Frantsesa
gaztelania
Ingelesa
Jarduerak
Jarduerak hizkuntzalaria, filologoa, ingeniaria, unibertsitateko irakaslea, idazlea, kimikaria eta tenislaria
Tenis
 
Enplegatzailea(k) Bartzelonako Unibertsitate Autonomoa
Bartzelonako Diputazioa  (1925 -
Institut del Teatre (en) Itzuli  (1927 -
Bartzelonako Unibertsitatea  (1932 -
Lan nabarmenak Diccionari General de la Llengua Catalana (en) Itzuli
Normes ortogràfiques
Jasotako sariak
Kidetza Q20108591 Itzuli
Katalan Ikaskuntzaren Institutuko Filologia Saila
Centre Excursionista de Catalunya

Pompeu Fabra i Poch (1868ko otsailaren 20a - 1948ko abenduaren 25a) katalanaren gaur egungo araudia ezarri edo finkatu zuena izan zen.

1990. urtetik aurrera Bartzelonan bere izena daraman Pompeu Fabra Unibertsitatea dago.

Haurtzaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pompeu Fabra 1868an antzinako Vila de Gràcia edo Gracia udalerriko La Salut auzoan jaio zen, bere haurtzaroa leku honetan igaro zuelarik. Garai hartan, gaur egun ez bezala, Gracia ez zen Bartzelona hiriko auzune bat, aldiz bai bizitasun handiz beteriko udalerri bat. Pompeu Fabrak hamabi anai-arreba izan zituen, bera denetan gazteena izan zelarik; halere haietako hamar hil eta bera eta beste bi arreba gelditu ziren. Pompeuk bost urte zituela Errepublika aldarrikatu zen, eta bere aita errepublikarra zenez, udalerriko alkate hautatu zuten.

Hasiera oparoa eta eztabaidak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pompeu Fabra, "Katalanaren Aita"

Fabrak ingenieritza ikasketak hasi zituen, piskanaka bere kabuz ikasiz joan zen filologia ikasketekin batera txandakatu zituelarik. 1891an L'Avenç argitaletxeak gaztelaniaz idatzitako bere Ensayo de gramática de catalán moderno ("Kataluniar gramatika modernoaren saiakera") idazlana argitaratu zion, honetan lehendabiziko aldiz eta metodologia zientifiko baten bidez hizkuntza mintzatua transkipzio fonetiko zehatz batekin deskribatu zuen. Joaquim Casas Carbó eta Jaume Massó i Torrentsekin batera, Fabrak "L'Avenç" aldizkarian bigarren kanpainia linguistikoari ekin zion[1]. Hau hizkuntzaren sistematizazio zientifikoaren lehendabiziko saiakera izan zen, saiakera honek hika-mika eta eztabaida ugari piztu zituen eta etorkizuneko normalizazioaren zertzelada osatuko zuen.

1902an Pompeu Fabrak Bilboko Ingeniaritza Eskolan kimika katedrarako oposizioa irabazi zuen, 1912. urte arte Euskal Herriko hiri honetan bizi izan zelarik. Bere herrialdetik kanpo egon zen denboraldi honetan zehar filologia inguruko bere jardunean buru-belarri ibili zen.

1906ean Lehen Kataluniar Hizkuntzako Nazioarteko Biltzarrean (I Congrés Internacional de la Llengua Catalana) Kataluniar ortografiako auziak (Qüestions d'ortografia catalana) gaiarekin partehartu zuen. Bere entzute eta prestigio intelektuala asko indartu zen, Kataluniako Mankomunitateko Prat de la Riba presidenteak normalizaio linguistikoa zuzentzeko deitu ziolarik. Euskal Herriko egonaldiaren ondoren Kataluniara itzuli zen, Kataluniar Ikaskuntza Institutua edo Institut d'Estudis Catalans erakundeko Filologia Saileko sortzailea izan zen eta Kataluniar Ikaskuntza Unibertsitarioen ("Estudis Universitaris Catalans") katedra bereganatu zuen. 1912an Kataluniar hizkuntzaren gramatika (Gramática de la lengua catalana) argitaratu zuen; urte bat beranduago Arau Ortografiak edo Normes ortogràfiques (1913) lana kaleratu zuen, araudi berri honek berehalako aldeko zaletu sutsuak nahiz aurkari porrokatuak sortuko zituelarik.

Fabrak defendaturiko ortografiaren oinarrizko puntuetako bi dialektoen ahoskera eta hitzen esanahia edo etimologia izango dira.

1917an argitaratutako Hiztegi Ortografikoa edo Diccionari Ortogràfic delakoak aurreko Arauak edo Araudia osatuko ditu.

Maisutasun eraginkorra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1918ko Kataluniar Gramatikaren argitarapenarekin (ofizialtzat onartua) denboraldi berri bati hasiera emango zaio, 1932an Kataluniar hiztegi orokorraren argitarapenarekin denboraldi honen gailurrera iritsiko delarik. Kataluniar gramatikaren ikastaro ertaina idazlana ere urte berekoa da, ikastetxeetan erabiltzeko sortua izan zen eta 1968an Kataluniar gramatikarako sarrera izenpean berrargitaratu zen. 1924an Solasaldi Filologikoak ("Converses filològiques") idazlana idatzi zuen, betiere bere gogoeta linguistikoak zabaltzeko asmoz. Hizkuntzari buruzko ohiko zalantzak konpondu nahian idatzitako artikulu laburrak dira.

Pompeu Fabra Begoñan eta Bilbon (1902-1912)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pompeu Fabra (1917)

Katalan hizkuntzako eredu estandarra (katalanaren "batua") sortu zuen Pompeu Fabrak urte batzuetan bizi izan zen Begoñako errepublikan XX. mendeko hasieran. 1902an, Bilboko Ingeniaritza Eskolako kimika-katedra irabazi zuen oposizio bidez. 1902ko irailaren 5ean Sarrian ezkondu zen Dolors Mestrerekin, ikasturtea hasi baino lehentxeago. Bikotea Begoña eta Bilbora joan zen bizitzera 10 urtez, eta hiru alaba izan zituzten: Carola (Bilbo, 1904-1998), Teresa (Bilbo, 1908-1948) eta Dolores (Bilbo, 1912-1993). Nahiz eta Kataluniatik urrundu zen, urte haietan filologiarako dedikazioa areagotu egin zuen. 1912an, Bilboko Unibertsitateko katedra lortu ondoren, bere lanpostua utzi eta Kataluniara itzultzea erabaki zuen. Fabra familia ez zen Bartzelonan kokatu, Badalonan baizik, alaba Teresagatik, osasun delikatua baitzuen, eta medikuek itsasoko bainu ugari gomendatu zizkieten. Badalona hiria itsasotik gertu egotea, baita unibertsitatera eta Institut d'Estudis Catalans-eko lantokira joateko komunikazio ona izatea aukera ederra zen. Gainera, Begoñan bizi izan zenetik, Fabrari hiri txikiagoetan bizitzea gustatzen zitzaion, hiriburuetako aglomerazio handietatik urrun.[2][3][4][5]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. L'Avenç: la modernització de la cultura catalana. L'Avenç:kataluniar kulturaren modernizazioa. Ramon Pla i Arxé. www.uoc.edu
  2. (Gaztelaniaz) Miracle, Josep. (1967). Vida de Pompeu Fabra. Bruguera, 89 or. ISBN B 40197-1967.
  3. (Katalanez) Paloma, David; Montserrat, Mònica. (2018). Ruta Pompeu Fabra Prada / Bilbao (PUBLICACIONS). rutapompeufabra.com . Noiz kontsultatua: 2020-07-22.
  4. (Katalanez) Ruta Pompeu Fabra Bilbao. rutapompeufabra.com.
  5. Artola Zubillaga, Xabier. (2020-07-16). Mediterraneo usaina – blogoetak. . Noiz kontsultatua: 2020-07-17.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Pompeu Fabra Aldatu lotura Wikidatan