Pinguino

Sphenisciformes» orritik birbideratua)
Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Pinguino
Paleozeno-gaur egun

Manchot 01.jpg
Pygoscelis antarctica pinguinoa bi kumerekin
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaAves
OrdenaSphenisciformes
Familia Spheniscidae
Hedapen mapa
Penguin range.png
Datu orokorrak
Mugimendua bipedalism

Pinguinoak itsas hegaztiak dira[1], Spheniscidae familiakoak. Batez ere Hego Hemisferioan bizi dira, baina Spheniscus mendiculus espeziea Ekuatoretik iparraldera bizi da, Galapagoetan. Uretan bizitzeko adaptazio handia dute, orokorrean luma zuri-beltz kontrastatuak izaten dituzte eta euren hegalak igeri egiteko eboluzionatu dute. Pinguino gehienek krill, arrain eta txipiroiak jaten dituzte, baita ur-azpian jaten ari direnean ehizatzen dituzten beste espezie batzuk. Euren bizitzaren erdia lehorrean eta beste erdia itsasoan ematen dute, gutxi gora behera.

Pinguinoak Antartikarekin lotzen badira ere, espezie gutxi dira klima hotzetara moldatuta daudenak, eta asko klima epelagoetan bizi dira, baita Ekuatore inguruan ere.

Pinguinoek tamaina desberdina izaten dute espeziearen arabera; 30cm eta 110cm artekoa izan daitezke. Pinguinorik handiena Aptenodytes forsteri espeziea da, 35 kilogramo arteko pisua izan dezakena[2]. Txikiena Eudyptula minor espeziea da, 40 zentimetroko altuera eta kilogramo bateko pisua duena. Orokorrean Bergmannen araua betetzen dute eta txikienak gune beroetan eta handienak gune hotzetan bizi ohi dira. Hegazti hauen mokoa oso sendoa da eta gorputzaren estalgarri hotzetik babesten dituen gantz-geruza lodia dute eta beste hegaztietan ez bezala alde biluzirik uzten ez duten lumak dituzte. Isatsa motza eta zurruna du eta hankak oso atzean dauzka, sabelean, uretan hobeto mugitzeko.

Taxonomia eta eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pinguinoen artean 18ren bat mota bereiz daitezke[3], baina sailkapen ezberdinen arabera 17 edo 20 artean izan daitezke. Gaur egun bizirik dauden espezie guztiak Speniscinae azpifamilian sailkatzen dira. Sailkapen batzuetan Eudyptula minor azpiespezie bat da eta, beste batzuetan, espezie izaera du[4]. Hala ere, sailkapena uste dena baino korapilatsuagoa da kasu honetan[5]. Era berean, ez dago argi Eudyptes schlegeli Eudyptes chrysolophus espeziearen kolore barietate bat ote den. Eudyptes chrysocome edo pinguino saltaria ere hiru espezie ezberdin izan daitezke.

Espezieak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pinguino espezierik aipagarrienak honako hauek dira:

  • Pinguino txikia (Pygoscelis papua). Pinguino txikiena da, 35 zentimetro inguru garai izaten da. Lepoa, bizkarra eta hegoak beltzak izaten ditu, bular-sabelak berriz zuriak.
  • Pinguino mottoduna (Eudyptes sp.). 60 zentimetro garai eta buruaren alde banatara luma horitako bi moto ditu. Negua itsasoan ematen du.
  • Pinguino handia (Aptenodytes sp.). 110 zentimetro inguru garai izaten da eta bizkarraldea beltza eta sabelaldea zuriak ditu. Moko luze mehea eta punta-oker samarra du. Hegoburuko izoztegietan ematen bizitzaren parterik handiena, baina itsasora irtenda arrantzan eta izotzetan egon behar duen denboraldirako gizentzen ere hilabete batzuk igarotzen ditu. Arrainak eta soinberak jaten ditu batez ere.
  • Pinguino enperadorea (Spheniscus sp.). Pinguino mota handiena eta ezagunena da. 120 zentimetro inguru izaten da. Lehen aipatu dudan bezala arrak inkubatzen du emeak erruten duen arrautza bakarra, hanken gainean jarri eta sabelaldean duen larru-tolesturarekin estalita. Inkubazioak bi hilabete irauten du negu garaian, eta garai horretan milaka kide elkartzen dira koloniatan barrualdean, kostatik oso urrun.

1844ko uztailaren 3a azken Pinguino handien bikotea hil zuten, Pinguinus generoa betiko iraungiz.

Sailkapen hau egin ohi da gaur egun bizirik dauden pinguino espezieekin[6][7]:

Taxoi iraungiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken mendeetan desagertutako Eudyptes chathamensis[8] eta Megadyptes waitaha[9] espezieez gain, badira beste hainbat taxoi fosil. Taxoi guztiak Sphenisciformes ordenean sailkatzen dira, baina batzuen sailkapen zehatzagoa zaila da. Horregatik sustrai talde bat ere egiten da.

Talde basala eta sailkatu gabeko taxoiak:

Spheniscidae familia

Eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pinguinoen eboluzioa ondo ikertua dagoen eremu bat da, eta eboluzio-biogeografiaren adibide gisa aurkeztu ohi da; pinguinoen hezurrak oso aldakorrak dira tamainan espezieen arabera, oso espezimen gutxi ezagutzen dira oso ondo kontserbaturik daudenak eta alfa-taxonomia oraindik ere ez dago guztiz ezarrea. 2005etik hona pinguinoen aurrehistoriari buruzko artikulu garrantzitsuak argitaratu dira; gaur egun bizi diren generoen eboluzioa ondo ezaguna da dagoeneko[3][10][11][12].

Pinguino basalak Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboaren inguruan bizi izan ziren Zeelanda Berria eta Antartikako Marie Byrd Lurraldearen inguruan[3]. Plaken tektonika dela eta, eremu hauen artean 1.500 kilometro inguru zeuden garai hartan, eta ez gaur egungo 4.000 kilometroak. Pinguinoen eta euren klado-ahizparen azken arbaso komuna orain dela 70-68 milioi urte bizi izan zen, Campaniar-Maastrichtiar mugan[10][12].

Bizimodua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Mugimendua: lehorrekoak eta uretakoak.
  • Lehorrean, pinguinoak dilin-dalan ibiltzen dira, baldar samar askotan. Uretan, ordea, hegatsei eta gorputzaren indarrari esker, abilezia handiz egiten dute igerian, orduko 40 kilometroko abiadura lortzeraino[13].

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zefalopodoz, krustazeoz eta arrain txikiz elikatzen dira, uretan trebezia handiz murgilduta harrapatzen baitituzte[14]. Elikaduraren bila dabiltzanean eta batzuetan umeak hazteko garaian, bidaia luzeak egin beharrean daude. Oso animalia taldekoiak dira, batez ere umeak hazteko garaian, kolonia handitan biltzen direlarik[15].

Ugalketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gehienek, harri txikiz, algaz eta belarrez egindako zuloetan egiten dute habia, eta han bi arrautza eta inoiz hiru erruten dituzte. Espezie handienak, ordea, salbuespen dira: Enperadore motakoak arrautza bakarra egiten du, gero arrak hatu eta hankekin eta sabeleko tolestura handi batekin egindako "poltsa" batean inkubatzen duelarik. Arrautza errun ondoren, emea itsasora joaten da bi hilabeterako eta denboraldi guzti honetan arra arrautza inkubatzen egongo da ezertxo ere jan gabe, -40 ºC-ko tenperaturak jasanez eta baita elur-erauntsi izugarriak ere. Denboraldi hau igaro ondoren, emeak itzuli eta arrautzaren ardura hartzen dute.

Bizilekua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pinguinoen espezie guztiak Hegoburuaren inguruko eskualde zabal batean bizi dira. Espezie batzuk, ordea, hala Galapagoetako pinguinoa, Ekuatorearen pareraino irits daitezke. Pinguino Enperadorea eta Adeliako pinguinoa bakarrik dira, kontinente Antartikoan soil-soilik bizi direnak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Acosta Hospitaleche, Carolina (2004): "Los pingüinos (Aves, Sphenisciformes) fósiles de Patagonia. Sistemática, biogeografía y evolución". Universidad Nacional de La Plata. La Plata, Argentina
  2.   DK. (2016), Animal!., DK Publishing, ISBN 9781465459008, https://www.worldcat.org/oclc/956521366 .
  3. a b c (Ingelesez)  T., Ksepka, Daniel; Sara, Bertelli,; P., Giannini, Norberto, «The phylogeny of the living and fossil Sphenisciformes (penguins)», Cladistics (5), ISSN 0748-3007, http://www.academia.edu/20522769/The_phylogeny_of_the_living_and_fossil_Sphenisciformes_penguins_. Noiz kontsultatua: 2018-01-20 .
  4.   S., Davis, Lloyd (2003), Penguins, Yale University Press, ISBN 0713665505, https://www.worldcat.org/oclc/54492315 .
  5. (Ingelesez)  An unexpected pattern of molecular divergence within the blue penguin (Eudyptula minor) complex - Free Download PDF, https://pdflegend.com/download/an-unexpected-pattern-of-molecular-divergence-within-the-blue-penguin-eudyptula-minor-complex-_59f9a07ed64ab23ff03a69d7_pdf. Noiz kontsultatua: 2018-01-20 .
  6. (Gaztelaniaz)  Carolina, Acosta Hospitaleche, (2005-04-01), Los pingüinos (Aves: sphenisciformes) fósiles de Patagonia, http://sedici.unlp.edu.ar/handle/10915/4286. Noiz kontsultatua: 2018-01-20 .
  7.   Ksepka, Daniel T.; Bertelli, Sara; Giannini, Norberto P., «The phylogeny of the living and fossil Sphenisciformes (penguins)», Cladistics (5): 412–441, doi:10.1111/j.1096-0031.2006.00116.x, https://doi.org/10.1111/j.1096-0031.2006.00116.x .
  8.   Thiebot, Jean-Baptiste; Cherel, Yves; Crawford, Robert J. M.; Makhado, Azwianewi B.; Trathan, Philip N.; Pinaud, David; Bost, Charles-André (2013-08-02), «A Space Oddity: Geographic and Specific Modulation of Migration in Eudyptes Penguins», PLOS ONE (8): e71429, doi:10.1371/journal.pone.0071429, ISSN 1932-6203, http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0071429. Noiz kontsultatua: 2018-01-20 .
  9.   «Researchers stumble upon new penguin species», Reuters, Thu Nov 20 06:49:44 UTC 2008, https://www.reuters.com/article/us-penguins/researchers-stumble-upon-new-penguin-species-idUSTRE4AJ1SD20081120. Noiz kontsultatua: 2018-01-20 .
  10. a b (Ingelesez)  Baker, Allan J.; Pereira, Sergio Luiz; Haddrath, Oliver P.; Edge, Kerri-Anne (2006-01-07), «Multiple gene evidence for expansion of extant penguins out of Antarctica due to global cooling», Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences (1582): 11–17, doi:10.1098/rspb.2005.3260, ISSN 0962-8452, PMID 16519228, http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/273/1582/11. Noiz kontsultatua: 2018-01-20 .
  11.   Bertelli, Sara; Giannini, Norberto P., «A phylogeny of extant penguins (Aves: Sphenisciformes) combining morphology and mitochondrial sequences», Cladistics (3): 209–239, doi:10.1111/j.1096-0031.2005.00065.x, https://doi.org/10.1111/j.1096-0031.2005.00065.x .
  12. a b (Ingelesez)  Slack, Kerryn E.; Jones, Craig M.; Ando, Tatsuro; Harrison, G. L.(Abby); Fordyce, R. Ewan; Arnason, Ulfur; Penny, David (2006-06-01), «Early Penguin Fossils, Plus Mitochondrial Genomes, Calibrate Avian Evolution», Molecular Biology and Evolution (6): 1144–1155, doi:10.1093/molbev/msj124, ISSN 0737-4038, https://doi.org/10.1093/molbev/msj124. Noiz kontsultatua: 2018-01-20 .
  13. Davis; Lloyd S. & Renner; M. (1995). "Penguins". Londres: T & A D Poyser. ISBN 0-7136-6550-5
  14. Williams; Tony D. (1995). "The Penguins - Spheniscidae". Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-854667-X
  15. Jouventin, P; Aubin, T. & T Lengagne (1999) "Finding a parent in a king penguin colony: the acoustic system of individual recognition" Animal Behaviour 57: 1175–1183. orr.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikispezieetan bada informazioa gehiago, gai hau dela eta: Sphenisciformes
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Pinguino Aldatu lotura Wikidatan