Vicente Arana

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Vicente Arana
Vicente Arana.png
Francisco Lopez Alenek Vicente Aranari egindako erretratua. Euskal-Erria aldizkaria, 1890.
Bizitza
Jaiotza Abandoko elizatea1847ko apirilaren  19a
Herrialdea  Bizkaia
Heriotza Bilbo1890eko urtarrilaren  21a (42 urte)
Familia
Familia
Jarduerak
Jarduerak idazlea, itzultzailea eta kultura-ekintzailea
Mugimendua Euskal Pizkundea

Vicente Arana Arana (Abandoko elizatea —gaur egun Bilbo—, Bizkaia, 1847ko apirilaren 19a[1] - Bilbo, Bizkaia, 1890eko urtarrilaren 21a) bizkaitar erdal idazlea izan zen. Sabin Aranaren lehengusua zen[2]. Ideologikoki foruzalea eta liberal moderatua, bere obra Euskal Pizkundea mugimenduarean barnean eta "historia-kondairazko literatura"[oh 1] generoan sailkatzen da[3]. Luzaroan ia ahaztuta egon ondoren, 1980ko hamarkadan Jon Juaristik Vicente Aranaren obra ikertzeari ekin zion eta bere biografia idatzi zuen.

Obra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pertsona kosmopolita eta bidaiatua, Alfred Tennyson eta Henry Wadsworth Longfellowen poema batzuk gaztelaniara itzuli zituen, tartean lehenengoaren Enoch Arden eta bigarrenaren Evangelina, eta bere Oro y Oropel liburuan argitaratu. Walter Scotten eleberri historikoen eta pertsonalki ezagutu zuen Tennysonen literatura victoriarraren eragina Aranaren obran oso nabaria da. Izan ere, bera izan zen Arturiar zikloa landu zuen Euskal Herriko lehen literatoa[4] Neurri apalago batean, James Macphersonen Ossianen oihartzuna ere sumatu daiteke Aranaren obra batean (Jaun Zuria o el Caudillo Blancon). Oro y Oropel eta, batik bat, Los últimos íberos. Leyendas de Euskaria lanek harrera ona izan zuten, bere hainbat idazlan frantsesera eta alemanera itzuliak izan ziren eta Klaudio Otaegik batzuk euskaratu zituen.

Kazetaritza munduan ere murgildu zen; gaztea zelarik El Ganorabaco biastekari satiriko-burleskoa sortu zuen[5] eta Bilboko Irurac bat[6], El Eco de Bilbao eta El Noticiero Bilbaino egunkarietan idatzi zuen. Gasteizko Revista de las Provincias Euskaras eta Donostiako Euskal-Erria kultura aldizkarietan argitaratu zuen eta ildo bereko Revista de Vizcayaren jabea eta zuzendaria izan zen. Agerkari horretan Sabin Arana eta Miguel Unamuno gazteek kolaboratu eta lehenengo ika-mikak izan zituzten.

Kulturgintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anton Abadiaren enkarguz Bizkaian Euskal jaiak sustatu zituen: Markinan 1883an, Durangon 1886an eta Gernika-Lumon 1888an.

Euskal folklorea ikertu eta zabaldu nahian, Aranak, Antonio Trueba eta Camilo Villavasorekin batera[7], 1884an Sociedad El Folk-lore Vasco-Navarro elkartea sortu zuen, euskaraz Erriko Yakintza izena hartu zuena[8]. Aipatu elkarteak 1886an, Bilboko Gayarre antzokian, egin zuen aurkezpen ekiltadia. 162 bazkide sortzaile izan zituen; haien artean Vicente Arana bera, Antonio Arzak, Juan B. Eustaquio Delmas, Arturo Kanpion, Federico Baraibar, Ricardo Becerro de Bengoa, Karmelo Etxegarai, Felipe Arrese Beitia, Miguel Unamuno, Antonio Lekuona, Anselmo Ginea, Jose Etxenagusia, Pablo Alzola, Fermin Herran eta Julian Gaiarre.[9]

Heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hil zenean Karmelo Etxegaraik eta Antonio Arzakek Euskal-Erria aldizkarian bertso bana eskaini zioten[10] Aldizkari horretan nekrologika bat ere dedikatu zioten[11], harekin polemikak izan zituen baina lagun izan zuen Miguel Unamunok El Noticiero Bilbaino egunkarian egin bezala.[12] Unamunok haren prerrafaelitekiko ahaidetasun espirituala seinalatu eta Arana William Morrisekin alderatu zuen. Bilbotar filosofoak bere Paz en la guerra eleberrian (1897) Vicente Aranan oinarritutako pertsonaia bat, "Miguel Arana", sortu zuen.

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Ramillete de flores escogidas del Parnaso (1865).
  • Don Lope de Murélaga. Leyenda vascongada de la Edad Media (1868). Bilboko Irurac bat egunkarian argitaratua.
  • Oro y oropel (1876).
  • Los últimos íberos. Leyendas de Euskaria (1882).
  • Poemas de Alfredo Tennyson (1883).
  • Jaun Zuria o el Caudillo Blanco: leyenda-histórica original del siglo IX (1887).
  • Leyendas del Norte (1890). Fermin Herranen hitzaurrearekin.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Vicente Aranaz gain, literatura genero hori, "literatura foruzalea" izena ere jasotzen duena, landu zuten autore nabarienak Jose Maria Goizueta, Juan Venancio Arakistain, Antonio Trueba, Juan B. Eustaquio Delmas, Sotero Manteli Gorostiza, Ricardo Becerro de Bengoa, Francisco Navarro Villoslada, Nicasio Landa, Juan Iturralde Suit, Arturo Kanpion eta Hermilio Oloritz izan ziren

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • (Gaztelaniaz) 

Amezaga, Elias "Vicente de Arana (1848-1890)" Bilbao .

  •  

Arana Martija, Jose Antonio "Bartolome de Ertzilla eta bere "Cantos vizcainos" bilduma" .

  • (Gaztelaniaz) 

Arozamena Ayala, Ainhoa "Camilo Felipe de Villabaso Echevarria" Auñamendi Eusko Entzklopedia .

  • (Gaztelaniaz) 

Estornés Lasa, Bernardo "Vicente de Arana" Auñamendi Eusko Entziklopedia .

  • (Gaztelaniaz) 

Estornés, Cesar "Don Tiburcio de Astuy y los periódicos de su época. Ultraconservador y fuerista. Primera parte" memoriasclubdeportivodebilbao.blogspot.com .

  •  

Echegaray, Karmelo "On Bizente Arana jaunari" Euskal-Erria, 22. liburukia (1890eko 1. astea), 128. orr .

  •  

Etxebarria Zamalloa, Igone "Euskal Ahozko Literatura " Auñamendi Eusko Entziklopedia .

  •  

Euskal-Erria "D. Vicente de Arana" Euskal-Erria, 22. liburukia (1890eko 1. astea), 124-127 orr .

  •  

Kortazar, Jon "Vicente Arana Arana" Bilbaopedia .

  • (Gaztelaniaz) 

Landa Sopeña, María Mercedes (1993) "La literatura vasca en la obra de Unamuno" Bulletin hispanique Année 1993 95-2 pp. 603-621 .

  • (Gaztelaniaz) 

Lorenzo Arza, Mikel (2009) "La otra estirpe de los Arana Goiri: Vicente Arana (1848-1890)" Euskonews, 470 zenbakia, 23-30 orr. .

  • (Gaztelaniaz) 

Rubio Pobes, Coro (2010) "La literatura histórico-legendaria vasca: puente ideológico entre el discurso identitario del fuerismo y el del nacionalismo aranista" Oihenart. 25, 281-305 orriak .

  • (Gaztelaniaz) 

Zarandona Fernández, Juan Miguel (2007) [https://studylib.es/doc/7271651/el-impacto-de-la-literatura-art%C3%BArica-en-la-construcci%C3%B3n-d... "El impacto de la literatura artúrica en la construcción de identidades culturales y nacionales periféricas en la España contemporánea: Cataluña, Galicia y el País Vasco"] Linguistica y literatura, 51, 217-230 orr. .

  • (Gaztelaniaz) 

Zarandona Fernández, Juan Miguel (2016) " Vicente de Arana, creador de leyendas vascas y traductor de buena ley" Autores traductores en la España del siglo XIX / coord. por Francisco Lafarga, Luis Pegenaute, 460-472 orr. .