Euskal Pizkundea

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu

Euskal Pizkundea edo Lehen Euskal Pizkundea euskal literaturak bizi izandako garai emankorraren izena da, XIX. mendeko bigarren erdialdetik XX. mendeko lehen erdialdera arte luzatutakoa. Mugimendu euskaltzale hori Hegoaldeko lurraldeetan karlistaldiak galdu eta foruak deuseztatu zireneko galera-sentimenduari dago lotua, erromantizismoaren eragin nabarmenarekin.

Aro hura mugatu zuten gertakariak Hirugarren Karlistaldia eta Espainiako Gerra Zibila izan ziren; zehazki, 1876tik 1936 arte iraun zuen Hego Euskal Herrian.

Mugimendua kulturaren arlokoa ez ezik politikoa izan zen, abertzaletasuna sortu zeneko giroan egonik. Europako beste prozesu antzekoekin batera gertatu zen, hala nola Katalunia eta Galiziakoekin. Bi herri horietako kulturgileekin batera, Galeusca ekimena abiatu zuten euskaldunek 1923an. Data honek markatu zuen garai honen lehenengo erdialdea, orduan hasi baitzen Miguel Primo de Riveraren diktadura, 1930 arte luzatu zena.

Beste bi urte esanguratsu 1918 eta 1919 izan ziren, Eusko Ikaskuntza eta Euskaltzaindiaren sorrerena, hurrenez hurren. Urte batzuk lehenago, eztabaidak hasi ziren euskara batuaren beharraren inguruan, eta hizkuntzaren akademia sortzeak egitasmoa garatzen lagundu zuen. Hala ere, nahiz eta orduan batasunerako proposamen interesgarriak egon, gerraostera arte ez zen asmoa erabat gorpuztu (1968).

Bestela, batik bat euskararen ingurukoa bazen ere, Pizkundean idazle eta kulturgile euskaltzale eta erdaldun batzuek ere parte hartu zuten. Bultzatzaileen artean, Anton Abbadia, Seber Altube, Sabin Arana, Resurreccion Maria Azkue, Arturo Campion, Andima Ibinagabeitia, Sorne Unzueta (eta Emakume Abertzale Batzako beste kide batzuk), Julio de Urquijo eta Iokin Zaitegi ditugu garai guztian zehar.

Azkenik, Gerrate Zibila amaitu ondoren eta frankismoko azken urteetan, "Bigarren Euskal Pizkundea" sortu zen, bere molde eta ezaugarri bereziekin.

Lore Jokoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

"Euskal Lore Jokoak" pizkunde honen agerraldi nagusietakoa izan ziren. Jaialdi hauek Anton Abadia zientzialari euskaltzalearen diru laguntzei esker hasi ziren. Poesia sariak izaten ziren funtsean, bestelako lehiaketak ere izan arren. Jokoak herri jakin batean egiten ziren, hainbat musika-emanaldi eta jolasekin. Ipar Euskal Herrian lehenagoak 1853an egin ziren, eta Hegoaldera 1879an eraman ziren lehen aldiz, Elizondora (Nafarroa).

Azken ekitaldiak XX. mendeko lehenengo hamarkadan egin zituzten.

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen erdialdean, Grazian Adema ("Zaldubi"), Txomin Agirre, Felipe Arrese, Evaristo Bustintza ("Kirikiño"), Joan Batista Elizanburu, Pablo Fermin Irigarai ("Larreko"), Francisco Navarro Villoslada eta Antonio Trueba idazleak nabarmendu ziren, besteak beste.

Bigarren erdialdean, Juan Arana ("Loramendi"), Jose Ariztimuño ("Aitzol"), Rosario Artola, Errose Bustintza, Koldobika Jauregi ("Jautarkol"), "Xabier Lizardi", Jules Moulier ("Oxobi"), Tene Mujika, Nikolas Ormaetxea ("Orixe") eta Estepan Urkiaga ("Lauaxeta") "olerkariak" ditugu.

« Egizute nerekin
Aberri bidea.
Bildu dezagun nun nahi
Asaben lorea.
Ta gaurdanik goritu
Gure sukaldea.
Ni nor naizen? Asmatu!
Euskal Pizkundea!
 »
Xabier Lizardi.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musika arloan, oso aipagarria izan zen Aita Donostia eta Jose Manterolak egindako lana, euskal herri-kantutegia bilduz. Beste alde batetik, musikagileen artean aipatzekoak dira Jesus Guridi (Amaya eta El caserio) eta Jose Maria Usanditzaga (Mendi-Mendiyan) konpositoreak, euskaraz egindako lehendabiziko opera eta zarzuelak idatzi baitzituzten, eta lan kostunbrista horiek arrakasta handiz taularatu.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Euskal Pizkundea
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskara