Angkor Wat

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Angkor1
UNESCOren gizateriaren ondarea
Angkor Wat W-Seite.jpg

Naga zubia eta, atzealdean, Angkor Wat

Mota Kulturala
Irizpideak i, ii, iii, iv
Erreferentzia (ID) 668
Kokalekua KanbodiaKanbodia
Eskualdea2 Asia eta Australasia
Koordenatuak 13°24′45″N 103°52′0″E / 13.41250°N 103.86667°E / 13.41250; 103.86667Koordenatuak: 13°24′45″N 103°52′0″E / 13.41250°N 103.86667°E / 13.41250; 103.86667
Izen ematea 1992 (XVI. bilkura)
Arriskuan 1992-2004
1 UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua)
2 UNESCOren sailkapena

Angkor Wat (khmereraz: អង្គរវត្ត) munduko monumentu erlijiosorik handiena da, lehenengo hinduista eta ondoren budista. Tenplua Suryavarman II.a Khmer erregeak eraiki zuen XII. mendean Yasodharapuran (khmereraz: យសោធរបុរៈ, gaur egungo Angkor), Khmer inperioaren hiruburua, estatuko tenplu garrantzitsuena izateko helburuarekin eta, ondoren, bere mausoleoa. Aurreko agintariak Shivaistak ziren, baina Angkor Waten pertsonaia garrantzitsuena Vishnu da. Angkorreko gunean dauden tenpluetatik egoera onena duena da, eta horregatik denboran zehar aktibitate erlijioso garrantzitsua izan du, lehenengo hinduentzat eta, ondoren, Budismoarentzat. Tenpluak khmer arkitekturaren garaiarik loriatsuenaren adibide gorena da. Kanbodiako sinboloa bilakatu da, Kanbodiako banderan agertzeraino, eta herrialdeko atrakzio turistiko nagusia da.

Angkor Watek khmer arkitekturako bi oinarrizko planak ditu bere baitan: tenpluko mendia eta galeriadun tenplua, dravidiar arkitekturan oinarritua, Jagati bezalako elementu garrantzitsuekin. Meru mendiaren errepresentazioa litzateke, mitologia hinduan deven etxea: kanpoko foso batez inguratuta lehenengo harresiak ditu, guztira 3,6 kilometroko perimetroarekin. Bere barruan hiru galeria laukizuzen daude, bakoitza bestea baino altuago. Tenpluaren zentroan dorreen kinkunzio bat dago. Angkorreko beste tenpluak ez bezala, Angkor Wat mendebaldera orientatua dago. Berezitasun honen inguruan eztabaida handia dago gaur egun. Tenpluak duen harmonia arkitektonikoa, behe-erliebe eta hormetan dauden devata kopuru izugarria dela eta, admirazio handia sortzen du.

Gaur egungo izenak, Angkor Wat, "Tenpluaren hiria" edo "tenpluen hiria" esan nahi du khmereraz; Angkorek "hiri" edo "hiriburu" esan nahi du eta nokor (នគរ) hitzaren forma bat da, sanskritoko nagaratik (नगर) eratorria.[1] Wat hitzak khmereraz "tenpluaren oinarriak" esan nahi du, eta Pali hizkuntzako "vatta" (वत्त)[2]. Lehenago Preah Pisnulok izena ematen zitzaion tenpluari (edo Vara Vishnuloka sanskritoz), bere sortzailearen heriotz-ondoko tituluaren omenez.[3]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Suryavarman II.a erregea prozesioan.

Angkor Wat Siem Reap hiri modernotik 5,5 kilometrora dago iparraldean, eta lehenago hiriburuaren zentrua zen Baphuonetik hegoekialdera distantzia labur batean. Kanbodiako eskualde honetan antzinako estruktura ugari daude, eta hau eraiki zenean konplexu nagusiaren hegoaldean egin zen.

Tenpluaren hasierako diseinua eta eraikuntza XII. mendearen lehen erdialdean izan zen, Suryavarman II.a ren erregetza bitarte (1113-1150 urteen artean). Vishnuri dedikaturiko tenplua zen, eta erregearen estatu tenplu eta hiriburu gisa eraiki zen. Ez da oraindik aurkitu fundazio estelarik ez eta garaian bertan idatzitako inskripziorik, beraz ez dakigu zein den tenpluaren berezko eta jatorrizko izena. Baliteke Varah Vishnu-lok izena hartzea, hau da, "Vishnuren Egoitza Sakratua" jainko nagusiaren omenez. Ematen duenez lanak berehala amaitu ziren erregearen heriotzarekin, behe-erliebeetako batzuk bukatu gabe utziz.[4] 1177an, Suryavarman II.aren heriotzetik 27 urtera, Angkorrek Champaren erasoa jasan zuen, Khmerren etsai tradizionalak. Honen ostean Jayavarman VII.ak inperioa berrezarri zuen eta hiruburua eta estatu tenplua lekuz aldatu zuen, Angkor Thom eta Bayonera, hurrenez hurren, kilometro batzuk iparralderago.

XIII. mendean Angkor Wateko erlijioa hinduismotik Theravada Budismora mugitu zen, gaur egun oraindik bertan erabiltzen dena. Angkor Wat berezia da Angkorreko tenplu guztien artean, XVI. mendean bere jarduera gutxitu bazen ere, ez zelako inoiz ere hustu. Bere babeserako eraikitako fosoak asko lagundu zuen honetan, oihanak tenplua jateko aukerak murrizten zituelako.[5]

Turismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tenplu zentralaren ikuspegia kanpo eremuaren barnealdetik.

Kanbodiaren egoera politikoaren normalizazioa eman ostean, Angkor eta bere tenplu nagusia den Angkor Wat helburu turistiko oso garrantzitsua bilakatu dira. 2004an 561.000 turista jaso zituen, 2005ean 677.000 turista[6] eta 2010eko urtarriletik abuztura 1.048.158 turista iritsi ziren[7].

Turistek eragindako higatzea ekiditeko, hala nola bandalismoa murrizteko, hainbat zonalde delikatu babesten ari dira gaur egun. Hala ere monumentu gutxitan dago Angkorren monumentuak bisitatzeko dagoen askatasuna bezainbeste leku gutxitan dago munduan. Bisitarien presioa txikitzeko egiten ari diren ekimenen artean ibilbide alternatiboak ezartzea dago, edo gauez ere bisitak egin ahal izateko argi artifiziala jartzea.[8]

Turismoak uzten duen diruaren %28a artapen eta berreskuratze lanetarako erabiltzen bada ere, oraindik ere lanetako asko atzerriko ekarpenarekin finantziatzen dira.[9]

Kultura popularrean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angkor Wat, Kanputxeako banderan.

Angkor Wateko tenplua hainbat filmetan agertu da:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Angkor Wat Aldatu lotura Wikidatan
  1. Chuon Nath Khmer Dictionary (1966, Buddhist Institute, Phnom Penh)
  2. Cambodian-English Dictionary by Robert K. Headley, Kylin Chhor, Lam Kheng Lim, Lim Hak Kheang, and Chen Chun (1977, Catholic University Press)
  3. Angkor Vat APSARA Authority
  4.   «Angkor Wat, 1113–1150», The Huntington Archive of Buddhist and Related Art (College of the Arts, The Ohio State University), http://huntingtonarchive.osu.edu/seasia/angkor.html .
  5. Glaize, The Monuments of the Angkor Group p. 59.
  6. Toledano, Ruth. 1998. Camboya, templos de esperanza. El Pais
  7. [www.tourismcambodia.com/news/localnews/3951/angkor-wat-continues-to-drive-tourist-numbers.htm Angkor Wat continues to drive tourist numbers] Tourism of Cambodia
  8. (Gaztelaniaz)Angkor y la factura de la luz
  9. (Ingelesez)Preserving Angkor: Interview with Ang Choulean