Henry Ford

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Henry Martin Ford
Henry Martin Ford
Datu pertsonalak
Izen osoa Henry Ford Litgot
Jaio 1863ko uztailaren 30a
Greenfield, Dearborn (AEB)
Hil 1947ko apirilaren 7a (83 urte)
Fair Lane (AEB)
Sinadura Henry Ford Signature.svg

Henry Martin Ford (1863ko uztailaren 30a-1947ko apirilaren 7a) Ford Motor Companyren fundatzailea izan zen eta bera izan zen masako produkzioarako ekoizpen katea modernoak erabili zituen lehena.

Ford T auto merkatuan sartu zenean, AEBetako garraioa eta industriaren iraultza izan zen. Asmatzaile emankorra, 161 patente erregistratu zituen bere herrian eta Ford konpainiaren jabea munduko pertsona ezagun eta aberatsenetakoa bilakatu zen.

Berari esleitzen zaio fordismoa, 30eko hamarkadan garatu zen sistema eta, katea produkzioa erabiliz, kostu apaleko auto kopuru izugarria ekoiztera eraman zuena. Sistema honekin, makinaria espezializatua erabili behar zen eta ondo irabazten zuten langile kopuru ugariak osatzen zuen plantilla.

Forden heziketa ez zen horrenbesterakoa izan, baina ikuspegi orokorra zuen eta kontsumismoa ezinbestekoa ikusten zuen bakerako. Konpromiso handia hartu zuen kostuak murrizteko eta asmakizun tekniko asko aplikatu zituen bere negozioan; horrela, frankizia sistema bat osatu zuen, AEB, Kanada eta beste kontinenteetako hiri nagusienetan filialak ezarriz.

Forden aberastasunaren zati handi bat Ford Fundaziora joan zen, baina konpainiaren kontrola bere familiak eramango zuen beti.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ford, 1888an
Burroughs, Edison eta Ford
Henryren emaztea, Clara Bryant


Henry Ford Detroit mendebaldeko etxalde batean jaio zen, gaur egun, Dearborn, Míchigan. Bere gurasoak Willian Ford (1826-1905) eta Mary Litogot (1839-1876) izan ziren. Jatorri ingelesekoak ziren, baina Irlandan bizitakoak, Corkeko konderrian. Hainbat senide izan zituen: Margaret (1867-1868), Jane (1868-1945), Willian (1871-1917) eta Robert (1873-1934).

1873ko udan, Henryk nekazari lanetarako erabil zitekeen lurrun makina ikusi zuen lehen aldiz. Fred Reden langileak gurpil batzuen gainean jarrita eta katea bidez konektatuta zeukan. Henry txundituta geratu zen tresna harekin eta hurrengo urtean Redenek berak erakutsiko zion motorra piztu eta maneiatzen.

Henryk etxeraino eraman zuen motoreekiko zuen grina. Nerabezaroan, aitak erloju bat eman zion eta, 15 urterekin, erloju konpontzailea kontsideratzen zuten ingurukoek, behin eta berriro berea eta bere lagunenak desmontatu eta berregin baitzituen.

1876an, ama hil zitzaion. Kolpe latza izan zen hura Henryrentzat eta aldaketa handiak etorriko ziren ordutik aurrera. Aita Henryk etxaldeko lanaren ardura hartuko zuelakoan zegoen, baina semeak gorroto zion lan hari. Ama zen etxean geratzeko arrazoia eta orain ez zitzaion horretarako loturarik geratzen.

1879an, Detroitera joan zen, makinista lana ikasteko asmoz; aurrena, James F. Flower&Brosen arituko da eta Detroit Dry Dock Co enpresan gero.

1882an, Dearbornera itzuli zen eta Westinghouse lurrun makina portatilaren ardura hartu zuen. Hantxe lortutako trebeziak Westinghouse konpainiarekin kontratua lortzen lagunduko zion eta haien lurrun makinak zaindu zituen.

1888an, Clara Bryantekin ezkondu zen eta seme bakarra izan zuten: Edsel Bryant Ford (1893-1943). Tarte horretan, etxaldea eta zerrategia izan ziren bere lanbideak.

1891n, Fordek ingeniari postua lortu zuen Edisonen konpainian eta, 1893an, postu hoberenetara iritsi zen. Horrek gasolina motorrekin egiten ari zen esperimentutarako denbora eta diru nahikoa eman zion eta, 1896ko ekainaren 4an, Quadricyclea asmatuta zeukan, jada.

Detroit Automobile Company eta Henry Ford Company[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Horrelaxe iritsi zen, 1899an, Ford Edison Illuminatingera eta, beste inbertsore batzuekin batera, Detroit Automobile Company sortu zuten. Berehala egin zuen kiebra, ordea, Ford, autoak saltzeari arreta jarri ordez, prototipoak hobetzen saiatu zelako. Lasterketak antolatzen zituen bere diseinuaren hobariak azaltzeko eta, azkenean, Henry Ford Company jaio zen. 1901eko urriaren 10ean, Alexander Wintoni irabazi zion Henryk berak.

1902an, Fordek bere lasterketa autoan jarraitzen zuen lanean eta inbertsoreak alboratuta zituen erabat. Saltzeko balio zuen modelo bat nahi zuten hauek eta Henry M. Leland ekarri zuten horretarako. Fordek muzin egin zion erabaki horri eta sekula ez zuela inorentzako lanik egin nahi erabaki zuen. Konpainia berriaren izena Cadillac izango zen.

Ford Motor Company[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Henry Ford eta Barney Oldfield, Old 999 modelorarekin, 1902an
Ford eta emaztea Ford Quadricyclean, 1922an

Henry Fordek arrakasta izan zuen 1903ko ekainaren 16an hasiko zuen bere hirugarren enpresan. Berak eta beste 11 inbertsoreek Ford Motor Company sortu zuten 28.000 dolarreko hasierako kapitalarekin. Diseinu berriko auto batean, Fordek erakustaldia antolatu zuen eta bere kotxeak milia bat egin zuen 39,4 segundotan, izoztuta zegoen St. Clair lakuan; Lurrean lortutako abiadura errekorrak hautsi zituen horrela. Arrakasta honek Barney Oldfield pilotuaren arreta piztu zuen eta, Ford 999 deitu zioten modelo harekin, AEB osoan ibili zen Ford marka ezagutzera emanez. Indianapolisko 500 miliak sustatuko zituenetako lehenengotakoa izango zen Ford.

1914an, Fordek mundua txunditu zuen bere langileei eguneko 5 dolar ordainduz, langile gehienek erdia irabazten zuten garaian. Taktika arrakastatsua izan zen hura, Detroiteko mekanikari hoberenak Ford enpresara etorri baitziren lanera, giza kapitalak eta esperientziak ekoizpena emendatu eta formazio kostuak murriztu zituelarik. Fordek soldararen motibazioa deitu zion horri. Lantegi erraldoi hari antolaketa bertikala eman zion eta hori erabakiorra izango zen lehengaiak sartu eta bukatutako autoak ateratzen ziren faktoria hartan.

T modeloa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ford T modeloa 1913an
Ford T modeloaren ekoizpena, 1913an
Ford T

1908ko urriaren 1ean, azaldu zen merkatuan Ford T modeloa. Berrikuntza ugari zekarren: bolantea ezkerrean -beste konpainiek berehala kopiatuko zuten hori-, motorra eta transmisioa itxita eta lau zilindroak bloke sendo batean enkajatuta, 2 malguki erdi eliptikoek gauzatutako suspentsioa... Gidatzeko erraza eta, garrantzitsuena, oso merkea eta konpontzeko erraza zen. 1908an, 825 dolar estatubatuar kostatzen zen eta, urtetik urtera, prezioa jaistsi egiten zen; hain merkea izanik, 1920rako, gidari gehienek Ford T batean ikasiak ziren gidatzen.

Proiektu honek auto arrunt eta merkeak ekoiztea nahi zuen, erdi mailako familia estatubatuarrak kontsumi zezakeenak, alegia. Ordura arte, oso jende gutxik lor zezakeen autoa, luxuzko gaia baitzen, baina Fordek jarriko zuen erdi mailaren eskura, horrela masa kontsumoa bultzatuz.

Publizitatea ere gauza garrantzitsua zen eta Fordek Detroit bete zuen, egunkari guztientan produktu berriaren istorioak eta iragarkiak agertzen zirelarik. Hiri gehienetan filialak jarri zituenez, AEBetako hiri orok eskaintzen zuen autoa lortzeko aukera. Bestalde, filial hauen jabeak aberasten joan ziren eta automobilismoaren publizitatea zabaltzen joan zen, gidariei hiritik at irteten laguntzeko klubak sortuz. Etxaldetako jabeek ez zuten asmakizun hutsa ikusten autoan, bere lanerako tresna baizik eta hori pozgarria zen Fordentzat.

Salmentek gorakada izugarria izan zuten eta urtero hausten ziren aurreko urteko errekorrak. 1914an, 250.000 auto baino gehiago saldu zuten.

Bestalde, Ford beti ibili zen kostu murrizketa eta efikaziaren bila eta, 1913an, mihiztatze higikor zintak sartu zituen bere plantan, ekoizpenaren emendatze ikaragarria ahalbidetuz. Detroiteko hiltegietako lan sisteman oinarritu zen eta muntaia katea instalatzea zen egin behar zen bakarra; transmisio uhalek eta labaindera gidariek autoaren txasisa automatikoki desplazatzen joaten ziren operarioek lan egiteko, kotxea erabat bukatuta geratu arte. Aspalditik arma eta erloju fabriketan erabiltzen ari ziren pieza aldagarrien sistemak ekoizpena merketzen zuen eta estandarizazioan konponketak erraztu.

Fordi esleitzen zaio ideia hau, baina badirudi bere langileak izan zirela, lehenengo asmatu zutenak: Clarence Avery, Peter E. Martin, Charles E. Sorensen eta C. H. Wills. 1916rako, oinarrizko autoaren prezioa 360 dolarretara erorita zegoen eta salmentak 472.000ra iritsi ziren.

1918rako, AEBetako autoen erdiak Ford T modelokoak ziren. Beltzak ziren, kolore hori azkarrago sekatzen baitzen, baina, gerora, beste kolore batzuk ere egin zituzten. 1927 arte jarraitu zuten modeloa ekoizten eta 15.007.034 ale egin ziren.

Fordek iraultza egin zuen auto industrian katea produkzioa txertatuz. Apustu arriskutsua zen, baina eskariak esango zuen asmatzen zuen ala ez; estatubatuarrak merkatu erraldoia ziren eta Fordek kontsumoan murgildutako gizarte baten aurrean zegoela baloratu zuen. Eskaria ez bazen falta, ekoizpenak denbora aurreztu behar zuen, langileen desplazamenduak murriztuz eta Frederick W. Taylorren lanaren antolaketa zientifikoa jarraituz.

Ekintza bakoitza tarte ezberdinetan zatitu zuten, mekanikoak eta errepikakorrak, eta langileen kualifikazio teknikoak balioa galdu zuen, kualifikazioarik gabeko inmigranteen eskulana aprobetxatuz. Ez zen formazio handirik behar eta garaiko sindikatuen erreibindikapen ezerosoari alde egiteko aukera zegoen -Horiek kideen kualifikazio profesionalean oinarritzen ziren normalean-. Gainera, enpresaren zuzendaritzak langileen lan erritmoaren kontrol zorrotza zeukan eta nahi zuen abiadura jartzen zien.

Baina, langileak bazuten konpentsatzioa, kostuen murrizketarik esker, garaiko soldaten oso gainetik kobratzen baitzuten. Gustura zeuden eta ez zuten konfliktorik sortzen; arau zorrotzak zeuden lantegian eta bizitza pribatuak ere behatzen ziren. Fordeko langileek klase ertainean sartzen hasi ziren eta kontsumitzaile potentzialak ziren; enpresa metodo berri hauek aldaketa handia ekarriko zuten AEBetako gizartera.

1918an, AEBetako presidentea zen Woodrow Wilsonek hauteskudetara aurkezteko eskatu zion Henry Fordi, Alderdi Demokrataren ordezkari Míchigan estatuan. I. Mundu Gerran zeuden, baina Ford bakezale agertu zen eta Nazioen Elkartearen aldeko.

1918ko abenduan, Henry Fordek bere semeari, Edsel Fordi, esleitu zion konpainiaren presidentzia, baina beti gorde zuen beretzako azken erabakirako ahalmena eta semearen aukerak aldatu zituen ez gutxitan. Henry eta Edselek beste inbertsoreen akzioak erosi zituzten eta konpainia familiaren eskutara pasatu zen osotasunean.

A Modeloa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1926an, Ford T modeloaren salmentak erori egin ziren eta Henryk modelo berri baten beharra sumatu zuen. Henry motorra, txasisa eta hainbat bereizgarri mekanikoz arduratu zen eta semeak, berriz, autoaren gorputza diseinatu zuen. Hasieran aita ez bazen aldeko, Edselek lortu zuen hainbat aldaketa tekniko txertatzea eta, 1927ko abenduan, Ford A jaio zen. 1931n ekoiztu zuten eta 4 milioi egin zituzten. Urtero aldaketak egiteko konpromisoa ere hartu zuen konpainiak, gaur egun egiten den lez.


Edsel Forden heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1943ko maiatzean, urdaileko kantzerrak hil zuen Edsel Ford eta konpainiaren presidentzia airean geratu zen. Henry Ford urtetan bere sozioa izandako Harry Bennetten aldekoa zen, baina Edselen alarguna zen Eleanorrek Edselen boto eskubideak zituen eta bere semea zen Henry Ford II.a nahi zuen presidente. Azkenean, Henryk berak hartuko zuen presidentzia 79 urte zituenean. Henry Ford II.a presidente ordea izango zen eta Harry Bennett Kontseiluko kide izango zen, pertsonal, harreman laboralak eta harreman publikoen ardurak hartuz.

Urte zailak etorri ziren eta 10 milioi dolar hilabetero galtzera iritsi zen. 1945ean, Henry Ford oso zahar zegoen eta emaztea eta errainaren artean lortu zuten Henry Ford II.a hilobaren alde dimititzea.

Forden lan filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Henry Fordek ongizatean sineten zuen, kontsumo gizartean. 1914ko urtarrilaren 5ean, azaleratu zuen 5 dolar ordainduko zituen programa -2,34 dolar gehiago- eta, aldi berean, 8 orduko lan eguna 9koaren ordez eta 5 eguneko asteak.

Wall Streetek gogor kritikatu zituen Forden 40 orduko astea eta soldata minimoa ezartzea, baina honek garbi frogatu zuen horrelako soldata batek langileek ekoizten zituzten kotxeak erostea ahalbidetuko zuela eta hori ekonomiarentzako ona baino hobea zen. 5 dolarreko soldata 6 hilabete edo gehiagoz enpresako langile ziren 22 urte baino gehiago zituzten gizonentzako izango zen; horrezaz gain, Soziologia Departamentuak aprobatuko zuen bizitza eraman behar zuen eta ez edaria eta ez jokoa ez ziren onartuak izango. Departamentuak 150 ikerlari zituen eta buruzagiek ere langileen estandar berdinak bete behar zituzten. Langileen ehuneko handi batek lortu zuen onuren parte hura jaso ahal izateko kalifikazioa.

Ford fabriketan sindikatuak egotearen aurka zegoen erabat. Harry Bennett promozionatu zuen horretarako, itsasarmadako boxealari ohia. Bennetek intimidazio neurri ezberdinak erabili zituen sindikatuen erakundeekin bukatzeko eta, 1937an, agerian geratu zen segurtasun indarrak eta sindikalistek borroka ikaragarria izan zutenean komunikabideen aurrean.

Ford abiazio konpainia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ford, beste auto konpainia batzuk bezala, abiazioaren negozioan sartu zen Lehen Mundu Gerra garaian eta Liberty motorrak egin zituen. Gerraren ondoren, berriz, Henry Fordek Stout Metal Airplane Company erosi zuen.

Arrakasta handien izan zuen hegazkina Tin Goose izena zuen Ford Trimotorra izan zen. Alclad izeneko aleazio berri bat zeraman eta, aluminioa bezala, ez zen erdoiltzen eta oso gogorra zen. Hegazkina Fokker V.VII-3mrenoso antzekoa zen eta badira Forden ingeniariek kopiatu egin zutela esaten dutenak ere.

1926ko ekainaren 11n egin zuen hirumotorrak hegan lehen aldiz eta 11 bidaiari arrakastaz zeraman lehen hegazkina izan zen. Armadak eredu bat baino gehiago erabili zituen eta 200 bat hegazkin egin zituzten, Depresio garaian, salmenta jaitsierak konpainia itxiarazi zuen arte.

Forden hirumotorra gaurko Fokker 50, Dash 7+, ATR 72, Antonov 24, Avro-HS748 eta abarren oinarria izan zen. Arrakasta handiko hegazkinak izan ziren nazioarteko abiazioan eta oraindik ere erabiltzen dira hainbat lekutan.

Bakearen izenean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ford, 1934an

1915ean, Lehen Mundu Gerran murgilduta zegoen Europarako bidaia finantzatu zuen beretzat eta bakearen alde zeuden beste 170 liderrentzat. Wilsonekin hitz egin zuen bidaia hartaz, baina ez zuen gobernuaren laguntzarik lortu. Taldea Suitza eta Herbeheretara joan zen, bakearen alde zeudenekin biltzeko. Irain ugari jasan eta gero, Fordek misioa beratan behera utzi zuen Suitzara iritsi zenean.

Forden negozioak mundu mailan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Míchiganen zuen faktoria altzairua ekoizteko gaitasuna zuen industria antolaketa izugarria zen. Bere ustez, merkataritzak eta nazioarteko elkarlanak nazioen arteko bakera eramaten lagunduko zuen eta bere Ford T ekoizpena hori frogatzeko erabili nahi zuen.

1911n, Erresuma Batuan eta Kanadan ireki zituen filialak eta, berehala, auto ekoizle handiena bihurtu zen herri horietan.

1912an, Ford Fiateko Agnellirekin egin zuen lan, italiar ekoizpenean hasteko. Alemaniako lehen plantak 20ko hamarkadan eraikitzen hasi ziren Herbert Hoover eta merkataritza departamentuaren laguntzarekin, Fordek bezala, nazioarteko merkataritza bakerako bidea zela uste baitzuten.

Horretaz gain, 20ko hamarkadan, Fordek, era berean, Australia, India eta Frantzian ere eraiki zituen filialak eta, 1929an, bazituen banatzaileak kontinente guztietan.

Lasterketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ford karrera pilotua izan zen eta, 1909tik 1913ra arte, T modeloa eraman zuen lasterketetara. 1909an, lortu zuen lehenengo postu bat AEBetan zehar korri egin ondoren, baina gero deskalifikatu egin zuten.

1913an, Ford saiatu zen T modeloa Indianapolisko 500 miliatan sartzen, baina araudiak autoari 450 kilo falta zitzaizkiola zioen. Ford erretiratu egin zen eta lasterketak utzi zituen, arauekin ez zegoela ados esanez.

Ford Fundazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ford, 1935ean

1936an, Henry Ford eta bere seme Edselek Ford Fundazioa eraiki zuten, ongizatea sustatzeko helburuarekin. Fordek kapitala botorako eskubidea zuten aktzio multzo txiki batean zatitu zuen eta bere familian banatu. Fundazioari, berriz, akzio kopuru handia eman zion, baina botorako eskubiderik gabe. Izugarri hazi zen eta, 1950erako, nazioartean hedatuta zegoen, jada. Pixkanaka, akzioak saltzen joan zen 1955etik 1974ra arte eta Ford Motor Company eta Ford familiarekin loturak galtzen.

Heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fordek 1938an jasan zuen lehen atakea eta, haren ondoren, Edseli eman zion konpainiaren gidaritza. 1943an, Edselek heriotzak Henry Forden erretiroa bukarazi zuen, baina osasuna galduta zuen, jada, eta Henry Ford II.a hilobari utzi behar izan zion presidentzia 1945eko irailean, negozioetatik erabat aldenduz.

1947an, buruko odoljarioak hil zuen 83 urte zituenean, Fair Lanen; Detroiteko Ford hilerrian lurperatuta dago.

Hil zen gau hartan, Míchiganeko Rouge ibaiko estazio elektrikoa inundatu egin zen eta Forden etxea argirik gabe utzi zuen; oheratu aurretik, Henry eta bere emazteak kandelak piztu zituzten etxean argia izateko. Gau horretan bertan, egunsentia baino azkarxeago, hilko zen Henry Ford, 83 urteko agurea, mundura etorri zeneko argi berarekin, kandelen argiekin, alegia.

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Henry Ford Aldatu lotura Wikidatan