Lehen Mundu Gerra
Wikipedia(e)tik
| Lehen Mundu Gerra | |
|---|---|
 |
|
| Goikaldetik hasita eta erlojuaren norantzan begiratuz: Luebakiak Ekialdeko Frontean; Mark IV britainiar tankea luebaki bat gurutzatuz; Royal Navyko HMS Irresistible akorazatua ondoratzen mina baten aurka talka egin ostean Dardaneloetako Gudan; gasaren aurkako maskaradun talde bat Vickers ametragailu batekin etsaiaren aurka su eginez; Albatros D.III biplano alemaniarrak | |
| Datak | 1918ko uztailaren 18a – 1918 azaroaren 18a (su etena) |
| Gudalekua | Europa, Afrika eta Ekialde Hurbila (denbora labur batez Txina eta Ozeano Bareko uharteetan) |
| Emaitza | Garaipen Aliatua |
.svg){kind=small}
_crowned.svg){kind=small}
.png){kind=small}
.svg){kind=small}
Lehen Mundu Gerra 1914 eta 1918. urteen artean garatutako gatazka belikoa izan zen. Ondorio bezala 40 milioi pertsonako galera utzi zuen, kopuru horren barnean hildako 20 milioi zibil eta militar zeudelarik. 60 milioi gudari europar baino gehiago mobilizatu zituzten 1914 eta 1918 urte bitartean. Gatazka hau potentzia inperialisten arteko lehiarengatik sortu zen Europan eta planeta erdira hedatu zen lehendabiziko gatazka militarrean bihurtu zen. Bere garaian historiako gatazka odoltsuena izan zen. Bigarren Mundu Gerra hasi baino lehen gatazka honek Gerra Handia, Gerren Gerra, Gerra guztien Ama edo Gerra guztiak amaituko zituen Gerra izendapen ospetsuak jaso zituen.
Gudaldi honetan 32 herrialdek parte hartuko zuten, horietatik nagusienak hauek izan ziren: Lehen Mundu Gerrako Aliatuen aldetik: Frantzia, Bretainiar Inperioa, Errusiar Inperioa, Estatu Batuak, Italia eta Serbia, eta Erdialdeko Potentzien aldetik: Alemaniar Inperioa, Austria-Hungariako Inperioa, Turkiar Inperioa eta Bulgaria.
[aldatu] Gatazkari hasiera eman zion txinparta
Gatazkari hasiera eman zion gertakaria honako hau izan zen: 1914ko ekainaren 28an Sarajevon Gavrilo Princip serbiar ikasle gazte nazionalistak Austria-Hungariako Inperioaren tronurako Franz Joseph I.aren oinordekoa zen Franz Ferdinand printzea eta bere emaztea erahil izana.
Franz Ferdinand Austria-Ekialdeko Artxiduke (1863ko abenduaren 18an jaio eta 1914ko ekainean zendu zen), Austriako Artxiduke, Austriako Printze Inperiala, Hungaria eta Bohemiako Erret Printzea, eta 1896tik bere heriotza arte autria-hungariako tronuaren oinordekoa zen. Sarajevoko bere erahilketak Austriak Serbiaren aurkako guda aldarrikapena eragin zuen eta honek ondorio bezala Lehen Mundu Gerra ekarri zuen.
1914ko ekainaren 28an, goizeko hamaikak inguruan, austria-hungariako probintzia zen Bosnia-Herzegovinako Sarajevo hiriburuan Gavrilo Principek Franz Ferdinand eta bere emaztea erahil zituen.
Princip "Bosnia Gaztea" serbiar taldeko kide zen, azken hau "Esku Beltza" talde nazionalistak maneiatzen zuen eta bere helburua Bosnia eta Serbiaren arteko batasuna zen.
Austria-Hungariako Inperioak, Alemaniar Inperioaren laguntzaz, serbiar lurraldean behar ziren ikerketak burutzea exijitu zuen, Esku Beltza talde paneslaviarrak lurralde horretako zerbitzu sekretuekin loturak zituelako ustetan. Ekainaren 28an Austria-Hungariako Inperioak ultimatuma eman zion Serbiari baina Serbiak ez zituen baldintza guztiak onartu. Austriahungariar erasoak aurreko urteetatik antolatuta zeuden aliantzen sistemaren xedapen guztiak aktibatu edo eragin zituen.
Historialariek beste zenbait zergati ere bazeudela ihardukitzen dute, adibidez guda gatazkak nazioarteko neurria har zezan eragin izan zuten herrialdeen arteko aliantzak (Entente Hirukoitza eta Aliantza Hirukoitza). Gainera 1890 eta 1914 bitartean europar herrialdeek beren aurrerakontuak ikaragarri puztu eta handitu zituzten Bake Armatua bezala ezagutzen zen lasterketa armamentistikorako nagusitasuna bilatu nahian.
[aldatu] Historia
Lehenengo guda modernoa izan zen, armamentu berria erabili zuten, hau da, lubakiak, tankeak, hegazkinak, gargailuak, gas-maskarak eta artilleria.
Estatu asko hartu zuten parte. Europar estatu guztiak Espainia, Suitza, Holanda eta Eskandinabia izan ezik, bai eta Ameriketako Estatu Batuak (AEB) eta Inperio Otomandarra.
Borroka handiak piztu ziren Europan mende hasieratik, Balkanetako bi guduetan Turkiarren aurka aurrena eta hari irabazitakoaren banaketan gero. Lehen Mundu Gerratean lehengai-iturriak eta kolonietako banaketaren kontrolengatik borrokatu zen batez ere. Sarajevon, Franz Ferdinand artxidukea, Austria-Hungariako tronuaren jaraunslea, eta haren emaztea hil zituen Bosniako serbiar batek 1914ko ekainaren 28an. Horrek gerra piztu zuen Europako potentzien artean: batetik, Europako erdialdeko potentziak — Alemania, Austria-Hungaria, Turkia eta Bulgaria—; eta bestetik, aliatuak — Frantzia, Ingalaterra, Errusia, Belgika, Serbia, Japonia, Italia, Errumania, Grezia, Portugal eta beste zenbait estatu. Aliantza-sistemen bidez, gatazka berehala zabaldu zen. Abuztuaren 1ean, Alemaniak Errusiari gerra deklaratu zion eta 3an Frantziari; 2 eta 3an Belgika inbaditu zuenean, Erresuma Batuak gerla deklaratu zion 4an eta Japoniak 23an. Handik gutxira, Turkia inperio zentralekin aliatu zen. Alemaniarrak Paris hartzen ahalegindu ziren, baina írailaren 9an Marne-n gelditu zituzten eta, ia gerla amaitu arte, mendebaldeko frontea geldirik egon zen. 1914an hasitako guda, guda azkarra izango zela pentsatu zuten, baina uste baino gehiago luzatu zen.
1915ean, Bulgaria Alemaniarekin elkartu zen eta Italia aliatuekin. Ekialdean, errusiarrek guda asko galdu zituzten. Verdun-go eraso handian (1916) porrot egin zuen Alemaniak eta aliatuek Somme-n kontraerasoa egin. 1917an, AEBak gerran aliatuen alde sartu izanak gerraren amaiera erabaki zuen. Boltxebikeek Errusia menderatu zuten eta 1918ko martxoaren 3an Alemaniarekin Brest-Litvsk-eko ituna izenpetutakoan, Errusia gerratik irten zen eta Errumania ere errenditu. Horrek alemaniarrak indarberritu zituen eta berriro Parisen sartzen saiatu ziren, baina Marneko bigarren batailan Foch-en armada aliatuak geldiarazi zituen. Inperio austrohungariarra ahuldu zen eta Alemaniak armistizioa izenpetu. Gerraren ondorioz, zortzi milioi lagun inguru hil ziren, lau inperio (Alemania, Austria-Hungaria, Errusia eta Otomandarra) erori eta nazio independente berriak sortu ziren: Txekoslovakia, Polonia, Finlandia, Estonia, Lituania, Letonia eta Jugoslavia. Austria eta Hungaria ere bitan banatu ziren.
