Luis Leongoa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Luis Leongoa

Luis Leongoa, gaztelaniaz fray Luis de León eta latinez F. Luyssi Legionensis, (Belmonte, Cuenca, 1527 - Madrigal de las Altas Torres, Avila, 1591eko abuztuaren 23a) poeta, humanista eta erlijioso agustindar espainiarra izan zen. Espainiar Pizkundeko idazle garrantzitsuenetariko bat izan zen. Francisco Aldana, Alonso Ercilla, Fernando Herrera eta Joan Gurutzekoarekin batera XVI. mendeko literatura aszetikoa osatu zuen. Luis Leongoaren poesiak arimak jainkoarengana -bakea, ezagutza- iritsi eta lurretik alde egiteko duen desioa azaltzen zuen, eta jakindurian eta bakean oinarritzen zen. Bere obran, gai moralak eta aszetikoak dira nagusi.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Leongoa Cuencako Belmonte izeneko herri batean jaio zen 1527an. Familiarekin batera Madrilera joan zen bizitzera, artean oso gazte zenean eta, 14 urte zituenean, Salamancara joan zen ikastera. Hiri honetan egin zuen bere garapen intelektuala eta unibertsitateko irakasle egin zen. Agustinoen ordenan sartu zen eta hantxe egon zen 1544ko urtarrilaren 29ra arte. Filosofia ikasi zuen Juan de Guevararekin eta teologia Melchor Canorekin.

Katedrak lortzeari eman zion: Bibliarena, San Tomasena.

Kartzelan ere egon zen, Valladoliden; 1572ko martxoaren 27tik 1574ko abenduaren 7raino egon zen eta kale hark gaur egun bere izena darama. Biblia latin arruntera itzuli zuelako atxilotu zuten, Kantarik Ederrena, alegia. Kartzelan, De los nombres de Cristo eta olerki mordoa idatzi zituen, Canción a Nuestra Señora adibidez.

Filosofia Moraleko irakasle izendatu zuten eta, urtebete beranduago, Eskritura Santuen katedra lortu zuen. Unibertsitatean, Joan Gurutzekoaren irakasle izan zen; garai hartan, Fray Juan de Santo Matía deitzen zioten ondorenean ospe handikoa izango zen ikasle horri.

Denborapasan agustinoak idazten zituen lanak berehala zabaldu ziren Salamancan eta Salamancako lehenengo eskola osatu zuten Francisco Sánchez de las Brozas (el Brocense), Benito Arias Montano, Juan de Almeida eta Francisco de la Torre poetak, Juan de Grial, Pedro Chacón edo Francisco de Salinas itxua zen musikariarentzako oso gustukoak ziren.

Ordenen arteko inbidia eta liskarrak tarteko, eta salaketa batzuk medio, inkisizioaren kartzeletara eraman zuten, Testamendu Zaharreko hebreeraz idatzitako testua nahiago zuela latinezkoa baino-eta (San Jeronimoren itzulpena zen Trentoko Kontzilioak ontzat eman zuena). Salaketa horren ondorioz, bere lagun batzuk ere atxilotu zituzten: Gaspar de Grajal eta Martín Martínez de Cantalapiedra. 5 urte eman zituen defenditu beharrean eta, azkenean. libre utzi zuten. Gainera, Kantarik Ederrena delakoa latin arruntera itzuli zuen eta hori Kontzilioak espresuki debekatuta zuen.

Badirudi hurrengo idatzia utzi zuela kartzelako paretan:

Aquí la envidia y mentira
me tuvieron encerrado.
¡Dichoso el humilde estado
del sabio que se retira
de aqueste mundo malvado,
y, con pobre mesa y casa,
en el campo deleitoso,
con sólo Dios se compasa
y a solas su vida pasa,
ni envidiado, ni envidioso!

Azkenean, Madrigal de las Altas Torresen, Avilan, hil zen 1591ko abuztuaren 23an.

Lana[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Moralak eta patriotikoak albora utziz, idatzi zuen oda asko eta askotan gustukoen zituen gaiak bakardadea, naturara erretiratzea, bake espirituala eta ezagutzaren beharra dira. Ezinegon nabarmeneko gizona, pasioz beteta zegoen eta, beste gauza batzuen gainetik, bakardadea, lasaitasuna, bakea zituen gogoko.

Vivir quiero conmigo,
gozar quiero del bien que debo al cielo,
a solas, sin testigo,
libre de amor, de celo,
de odio, de esperanzas, de recelo.

Gai hau bere lirika osoan agertzen da nabarmen, serenidadearen bila dabil, baretu nahi du, bere nortasunak pasiorako joera duelako. Naturan aurkituko du hain beharrezkoa zaion kontsolamendu hori. Al apartamiento oda:

Sierra que vas al cielo
altísima, y que gozas del sosiego
que no conoce el suelo,
adonde el vulgo ciego
ama el morir, ardiendo en vivo fuego:
recíbeme en tu cumbre,
recíbeme, que huyo perseguido
la errada muchedumbre,
el trabajar perdido,
la falsa paz, el mal no merecido.

Luis Leongoa Salamancako unibertsitatean

Luis poetak lira garatu zuen estrofa balitz bezala, baina endekasilaboak zituen nahiago bere latin eta grekozko itzulpenetan. Terceto encadenado edo Octava Real deritzonak erabiltzen zituen horietarako.

Estilo erraz eta austeroa itxuraz, irudi edo apainketarik gabea. Zangalatrau delakoak adierazten du bere sufrimendua. Admirazioak eta interjekzioak nonahi, hitz bikote ugari agertzen dira era berean. Latinezko eta hebreerazko poesiatik hartutako sinbologia darabil eta 3 tradizio kultural ezberdin uztartzeko gaitasuna du:

1572an hasiko zen idazten De los nombres de Cristo lana idazten, eta ez zuen 1585 arte bukatuko. Zizeronen elkarrizketak agertzen zaizkigu hemen aurrez poesian irudikatu duena adierazteko. Biblian Kristori ematen zaizkion izen dezberdinen interpretazioak komentatzen ditu: Pinpollo, Jaungoikoaren Aurpegia, Mendia, Etorkizuneko Mendearen Aita, Jaungoikoaren Besoa, Jaungoikoaren Errege, Jaungoikoa, Senarra, Bakearen Printzea, Maitea, Arkumea, Jaungoikoaren Semea, Bidea, Artzaina eta Jesú.

  • Consiste, pues, la perfección de las cosas en que cada uno de nosotros sea un mundo perfecto, para que por esta manera, estando todos en mí y yo en todos los otros, y teniendo yo su ser de todos ellos, y todos y cada uno de ellos teniendo el ser mío, se abrace y eslabone toda esta máquina del universo, y se reduzca a unidad la muchedumbre de sus diferencias; y quedando no mezcladas, se mezclen; y permaneciendo muchas, no lo sean; y para que, extendiéndose y como desplegándose delante los ojos la variedad y diversidad, venza y reine y ponga su silla la unidad sobre todo. Lo cual es avecinarse la criatura a Dios, de quien mana, que en tres personas es una esencia, y en infinito número de excelencias no comprensibles, una sola perfecta y sencilla excelencia (De los nombres de Cristo, lib. I).

Latinez idatzitako beste lan hauek ere bereak dira:

  • De legibus, 3 liburuz osatutako lana;
  • In Cantica Canticorum Salomonis explanatio, 1582an;
  • In psalmum vigesimumsextum explanatio, 1582an.

Eta gazteleraz ere hainbat obra moral idatzi zuen, hezkuntzaz, La perfecta casada, bere lehengusinari zuzendua, emazte modeloa deskribatuz eta emakume ezkonduak familiarekin eta Jaungoikoaren maitasunean dituen betebehar eta eskubideak ezarriz.

Esaera Zaharrak liburuaren azken kapitulua eta Joben liburua itzuli zituen hebreeratik eta Kantarik Ederrena eta Salmoak ere bai. 4 bertsotako lira erabili zuen: A11, B7–11, A11, B7–11.

Latinezko Bucólicas eta Virgilioren Geórgicas ere itzuli zituen; baita Horazioren Odak ere, beste gauza batzuen artean.

Edizioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Asko dira eta batzuk azpimarratuko ditugu:

  • Bere lanak eskuizkribuetan asko zabaldu baziren ere, 1631ra arte, ez ziren editatu, Quevedok inprimatu zituenean lehen aldiz. Salamancako Eskolako Francisco de la Torrerenarekin batera argitaratu zituen, Gongoraren erabateko Kulteranismoaren aurka.
  • 1779an, Francisco Cerdá y Ricok beste batzuk editatu zituen.
  • Osatuenetako bat Gregorio Mayáns y Siscarrek egin zuen (Valentzia: Tomás de Orga, 1785).
  • Hala ere, bere lanaren eskuizkribu zehatzenak bere ilobak kopiatutakoak izan ziren, fraide eta teologo agustinoa zen Basilio Ponce de Leónek, alegia.
  • XVIII. mendean, Pedro Estala filologoak editatu zituen bere obrak Valentziako eskuizkribu batean oinarrituz.
  • 1805-1806an Antolín Merino agustinoak 5 alez osatutako lan batean editatu zituen, Obras del maestro fray Luis de León izenarekin.
  • Salvador Faulík De los nombres de Christo, añadido juntamente el nombre de Cordero (Valentzia: Salvador Faulí, 1770) editatu zuen.
  • XIX. mendean, Biblioteca de Autores Españoles delakoak egin zuen edizio berri bat (Madrid, Manuel Rivadeneyra, 1855).
  • XX. mendean, Manuel Fraile aitak Los nombres de Cristo editatu zuen (1907).
  • Federico de Onísek ere egin zuen 3 aleko edizio bat Editorial Castaliarentzat 1914tik 1922 bitartean.
  • 98ko Belaunaldiko Enrique de Mesa poetak 1876 eta 1977 artean De los nombres de Cristo editatu zuen.
  • Luis Astrana Marínek La perfecta casada atera zuen (Madril: Aguilar, 1933).
  • Elena Milazzok egin zuen beste bat (Erroma, 1955).
  • Joaquín Antonio Peñalosak lan hau editatu zuen olerki originalak eta Cantar de los Cantaresekin batera Mexikoko Porrúa editorialean (1970).
  • Ospe handia hartu zuten Ángel Custodio Vega agustinoak BAC o Biblioteca de Autores Cristianosentzako egin zuenak. Edizio hori berritu zuten eta oraindik lor daiteke (Barcelona: Planeta, 1970).
  • Juan F. Alcinak Poesia editatu zuen (Madril: Cátedra, 1986?.
  • Cristóbal Cuevasek De los nombres de Cristo (Madrid: Cátedra, 1977), Poesía completa (Madrid: Castalia, 1998) eta Fray Luis de León y la escuela salmantina (Madril: Taurus, 1986) atera zituen.
  • José Manuel Blecua ere Poesía egin zuen (Madril: Gredos, 1990) eta Cantar de Cantares de Salomón (Madril: Gredos, 1994).
  • José María Becerra Hiraldok Cantar de los Cantares editatu zuen. Interpretaciones literal, espiritual, profética (El Escorial: Ediciones Escurialenses, 1992) eta Cantar de los Cantaresen iruzkina (Madril: Cátedra, 2004).
  • Antonio Sánchez Zamarreñok De los nombres de Cristo berri bat egin zuen (Madril: Austral, 1991).
  • José Barrientosek Epistolario, Cartas, licencias, poderes, dictámenes editatu zuen (Madril, Revista Agustiniana, 2001).
  • Emiliano Fernández Vallinak Tratado sobre la Ley atera zuen bi hizkuntzetan (Monasterio de El Escorial: Ediciones Escurialenses, 2005).
  • Ángel Alcalák ere editatu zuen: El proceso inquisitorial de fray Luis de León (Salamanca, Junta de Castilla y León, 1991).
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Luis Leongoa Aldatu lotura Wikidatan