Al-Khwarizmi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Al-Khwarizmi
1983 CPA 5426 (1).png
Bizitza
Jaiotza Khivac.780
Herrialdea Abbastar Kaliferria
Bizilekua Bagdad
Talde etnikoa Uzbekera
Heriotza Bagdad846 ( urte)
Hezkuntza
Hizkuntzak arabiera
Jarduerak
Jarduerak matematikaria, astronomoa, geografoa, filosofoa, itzultzailea, astrologoa eta historialaria
Enplegatzailea(k) Jakintzaren Etxea
Lan nabarmenak Al-Kitab al-Jabr wa-l-Muqabala
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa islama
sunismoa

Abu Abdallah Muḥammad ibn Mūsā al-Jwārizmī (arabieraz: أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي ابو جعفر‎; c. 780 – c. 850), Al-Khwarizmi[1] izenaz ezaguna, matematikari, astronomo eta geografo musulmana izan zen, Al-Mamun abbastar kalifaren Bagdadeko gortean lan egin zuena. Bere garaiko matematikaririk handiena izan zen. Aljebraren eta zenbaki-sistema hamartarraren sortzailetzat jotzen da.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gutxi ezagutzen da haren bizitzaren gainean. Bagdaden bizi izan zen al-Mamun eta al-Mutasim kalifen garaian, arabiar zientziaren lehenengo urrezko aroan. 815 aldera, al-Mamunek Jakintzaren Etxea (Bayt al-Hikma) sortu zuen Bagdaden, batzuek Alexandriako Liburutegiarekin parekatu duten ikerketa eta itzultze erakundea. Bertan, arabierara itzuli ziren greziar eta indiar lan zientifiko eta filosofikoak. Giro zientifiko eta kulturaniztun honetan lan egin zuen al-Khwarizmik.

Oinarrizko matematika liburu bat argitaratu zuen, Al-Kitab al-Jabr wa-l-Muqabala (“Osagaien eta berdinketen liburua”): ekuazio ebazpenerako legeak, geometria oinarriak, eta herentzia kontuetan diru banaketari dagozkion arazoen konponbideak biltzen dira bertan. Babiloniarren, hebrearren, greziarren eta indiarren matematika tradizioak bateratu zituen. XII. mendean latinera itzuli zen liburu hori, eta berebiziko eragina izan zuen Europako matematikaren garapenean; liburu horren izenburutik dator, hain zuzen, Aljebra izena bera.

Indiarren eta arabiarren zenbaketa sistemari buruzko beste lan baten latinezko itzulpena besterik ez da gorde gaur arte: Algoritmi de numero Indorum (“Al-Khwarizmirena, indiarren zenbaketari buruz”). Izenburu horretatik sortua da algoritmo hitza. Astronomiako taula batzuk ere bildu zituen, Brahma-siddhanta sanskritozko obran oinarritua batez ere. Taula horietan agertzen dira lehenbiziko sinu kalkuluak arabiarren matematikan.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Al-Khwarizmi Aldatu lotura Wikidatan