Zink

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Zinka
Zinc fragment sublimed and 1cm3 cube.jpg

30

KobreaZinkaGalioa
-

Zn

Cd
Zn-TableImage.png
Ezaugarri orokorrak
Izena, ikurra, zenbakia Zinka, Zn, 30
Serie kimikoa trantsizio-metalak
Taldea, periodoa, orbitala 12, 4, d
Masa atomikoa 65,409(4) g/mol
Konfigurazio elektronikoa [Ar] 3d10 4s2
Elektroiak orbitaleko 2, 8, 18, 2
Propietate fisikoak
Egoera solidoa
Dentsitatea (0 °C, 101,325 kPa) 7,14 g/L
Urtze-puntua 692,68 K
(419,53 °C, 787,15 °F)
Irakite-puntua 1.180 K
(907 °C, 1.665 °F)
Urtze-entalpia 7,32 kJ·mol−1

Lurrun-presioa

P/Pa 1 10 100 1 k 10 k 100 k
T/K 610 670 750 852 990 1.185
Propietate atomikoak
Kristal-egitura hexagonala
Oxidazio-zenbakia(k) 3 [1], 2 (oxido anfoterikoa)
Elektronegatibotasuna 1,65 (Paulingen eskala)
Ionizazio-potentziala 1.a: 906,4 kJ/mol
2.a: 1.733,3 kJ/mol
3.a: 3.833 kJ/mol
Erradio atomikoa (batezbestekoa) 135 pm
Erradio atomikoa (kalkulatua) 142 pm
Erradio kobalentea 131 pm
Van der Waalsen erradioa 139 pm
Datu gehiago
Eroankortasun termikoa (300 K) 116
Soinuaren abiadura 3.850 m/s
Isotopo egonkorrenak

Zinkaren isotopoak

iso UN Sd-P D DE (MeV) DP
64Zn %48,6 Zn egonkorra da 34 neutroirekin
65Zn Sintetikoa 244,26 e ε - 65Cu
γ 1,1155 -
66Zn %27,9 Zn egonkorra da 36 neutroirekin
67Zn %4,1 Zn egonkorra da 37 neutroirekin
68Zn %18,8 Zn egonkorra da 38 neutroirekin
69Zn Sintetikoa 56,4 min β 0,906 69Ga
70Zn %0,6 Zn egonkorra da 40 neutroirekin

Zinka elementu kimiko bat da, Zn ikurra eta 30 zenbaki atomikoa dituena. Zinka, nahiz eta zenbaitetan trantsizio-metal gisa sailkatu den, metala da. Bere taldeko beste elementuekin dituen antzekotasunez gain, magnesioaren eta berilioaren zenbait ezaugarri dauzka. Elementu hau urria da Lurrean, baina erraz erauzten da.

Letoia, kobre eta zink proportzio ezberdinez osaturiko aleazio bat, k. a. hirugarren milurtekoan erabiltzen zen Egeon, Iraken, Arabiar Emirerri Batuetan, Kalmukian, Turkmenistanen eta Georgian eta k. a. bigarren milurtekoan Mendebaldeko Indian, Uzbekistanen, Iranen, Sirian eta Israelen.[1][2] Zink metala Indian XII. mendean hasi zen eskala handian produzitzen, nahiz eta antzinako erromatarrek eta greziarrek ezagutzen zuten.[3] Rajastaneko meatzeek zinkaren ekoizpena k. a. VI. mendean ematen zela frogatu dute.[4] Gaur egun, zinka puruaren frogarik zaharrena Zawarren (Rajasthan) aurkitutakoa da, k. a. IX. mendekoa. Zink purua erauzteko destilazio prozesu bat erabiltzen zen.[5] Alkimistek zinka erretzen zuten airean "filosofoen artilea" edo "elur zuria" deitzen zutena sortzeko.

Elementu hau ziurrenik Parazeltso alkimistak izendatu zuen alemanezko zinke hitzean oinarritua (arantza, hortza). Andreas Sigismund Marggraf aleman kimikariari esleitzen zaio 1746. urtean zink metaliko puruaren aurkikuntza. Luigi Galvani eta Alessandro Voltak zinkaren propietate elektrokimikoak aurkitu zituzten 1800. urtean. Korrosioaren aurka burdina galbanizatzea da (galbanizazio beroa) zinkaren aplikazio nagusia. Beste aplikazio batzuk bateria elektrikoak, pieza txiki ez-estrukuturalen galdaketa eta letoia bezalako aleazioak dira. Zinkaren konposatu ugari erabiltzen dira, hala nola zink karbonatoa eta zinka glukonatoa (osagarri dietetikoak), zink kloruroa (desodoranteak), zink piriotinea (zahiaren aurkako xanpuak), zink sulfuroa (pintura lumineszenteetan) eta zinka metil edo zink dietila laborategi organikoetan.

Zinka funtsezko mineral bat da, jaioberrien eta ondorengo garapenaren barne.[6] Zink gabeziak bi mila milioi pertsona ingururi eragiten dio eta gaixotasun askori lotuta dago.[7] Haurretan, gabeziak hazkunde atzerapena, heltze sexualaren atzerapena, infekzio suszeptibilitatea eta beherakoa eragiten ditu.[6] Zentro erreaktiboan zink atomoak dituzten entzimak oso zabalduta daude biokimikan, hala nola, alkoholaren deshidrogenasa gizakietan.[8] Zinkaren gehiegizko kontsumoak ataxia, letargia eta kobre gabezia sor ditzake.

Ezaugarri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Metal zuri urdinxka da, airean erretzen denean gar berde urdinxka igortzen duena. Aire lehorrak ez dio erasaten, baina hezetasuna badago oxidozko edo karbonato basikozko gainazala sortzen zaio, metala isolatuz eta korrosiotik babestuz.

Metal honek erresistentzia handia dauka deformazio plastikoaren aurrean. Tenperatura igo ahala, erresistentzia murriztu egiten da; hain zuzen, zink-xaflak sortzeko 100 °C-etik gora egin behar da lan. Ezin da garraztasun bidez gogortu eta giro-tenperaturan isurpen-fenomenoa jasaten du (gainerako metal eta aleazio gehienek ez bezala) eta karga txikiek deformazio ez iraunkorrak eragiten dituzte.

Propietate fisikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zinka metal urdin-zuri, distiratsu eta diamagnetikoa da[9], metalaren ohiko erabilera komertzialek akabera matea duten arren.[10] Burdinak baino dentsitate zerbait baxuagoa eta kristal-egitura hexagonal bat du, atomo bakoitzak sei auzokide hurbilenak 265,9 pm-etan bere planoan eta beste sei distantzia handiagora 290,6 pm-tara dituelarik.[11] Metal gogorra eta hauskorra izaten da tenperatura gehienetan, baina 100 eta 150 ºC artean malgua bihurtzen da.[9][10] 210 ° C gainetik, metala hauskorra bihurtzen da berriro, eta irabiatuz pulberizatu daiteke.[12] Zinka elektrizitatearen eroale ona da.[9] Metal bat izateko, zinkak urtze (419,5 ° C) eta irakite-puntu (907 ° C) erlatiboki baxuak ditu.[13] Fusio puntua d blokeko metal guztien artean txikiena da merkurioaren eta kadmioaren ostean. Horregatik, besteak beste, zinka, kadmioa eta merkurioa sarritan ez dira d-blokeko gainontzeko metalen antzera trantsizio-metal kontsideratzen.[13]

Aleazio askok zinka dute, letoia barne. Zinkarekin aleazio binarioak sortzen dituzten beste metalak aluminioa, antimonioa, bismutoa, urrea, burdina, beruna, merkurioa, zilarra, magnesioa, kobaltoa, nikela, telurioa eta sodioa dira.[14] Zinka edo zirkonioa ferromagnetikoak ez diren arren, haien ZrZn2 aleazioak ferromagnetismoa du 35 K azpitik.[9] Zink barra batek soinu bereizgarria sortzen du tolestean, eztainuaren antzera.

Ugaritasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zinkak Lurraren lurrazaleko 75 ppm inguru (% 0,0075) osatzen du, eta 24. elementu ugariena da. Lurzoruak 5-770 ppm zink du, batez bestekoa 64 ppm delarik. Itsasoko urek 30 ppb baino ez dute eta atmosferak, 0,1-4 μg / m3.[15] Orokorrean beste oinarrizko metal batzuekin batera aurkitu ohi da meatan, hala nola, kobrea eta beruna.[16] Zinka kalkofilo bat da. Honek esan nahi du elementu hau mineraletan sufre eta beste kalkogeno astunago batzuekin batera aurkitzea errazagoa dela, oxigeno edo kalkogenoak ez diren halogenoekin baino. Sulfuroak lurrazala solidifikatzen joan zen heinean sortu ziren, Lurreko hasierako atmosferak eragindako erredox erreakzioen pean.[17] Esfalerita, zink sulfuro mota bat, zinka lortzeko gehien meatzen den mea da, bere zink kontzentrazioa % 60-62 artekoa izaten delako.[16]

Zinka lortzeko meatzen diren beste mineral honako hauek dira: smithsonita (zink karbonatoa), hemimorfita (zink silikatoa), wurtzita (beste zink sulfuro bat) eta, batzuetan, hidrazitina (oinarrizko zink karbonatoa).[15] Wurtzita izan ezik, beste mineral guztiak zink sulfuro primitiboen meteorizazioaren ondorioz sortu ziren.[17]

Ezagutzen diren munduko zink baliabideak 1,9-2,8 mila milioi tona ingurukoak dira.[18][19] Gordailu handiak Australia, Kanada eta Estatu Batuetan daude, eta Iranen berriz erreserbarik handienak.[17][20][21] Zinkaren oinarrizko erreserbaren azken estimazioa (gaur egungo meatzaritza eta ekoizpen praktikekin lotutako gutxieneko irizpide fisikoekin bat datorrena) 2009. urtean egin zen eta gutxi gorabehera 480 miloi tona zirela kalkulatu zen.[22] 346 milioi tona inguru meatu dira historia osoan zehar 2002ra arte, eta adituek 109-305 milioi tona erabiltzen ari direla estimatzen dute.[23][24][25]

Isotopoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Esfalerita

Zinkaren bost isotopo existitzen dira naturan. 64Zn isotopoa da ugariena (% 48,63 ugaritasun naturala).[26] Isotopo honek hain semidesintegrazio-periodo luzea du, 4.3 x 1018 urtekoa,[9] bere erradioaktibitatea alde batera utzi daitekeela.[27] Era berean, 70Zn (% 0,6), 1.3 x 1016 urte bitarteko semidesintegrazio-periodoa duena, ez da erradioaktiboa kontsideratzen. Naturan aurkitzen diren gainerako isotopoak 66Zn (% 28), 67Zn (% 4) eta 68Zn (% 19) dira.

Hainbat dozena isotopo erradioaktibo kategorizatu dira. 65Zn, 243,66 eguneko semidesintegrazio-periodoarekin, aktibotasun gutxien duen erradioisotopoa da, hurrengoa 72ZN izanik, 46,5 orduko semidesintegrazio-periodoarekin.[26] Zinkak 10 isomero nuklear ditu. 69mZn isomeroak semidesintegrazio-periodo handiena du, 13,76 ordu.[26] Goi indizeko m hizkiak isotopo metaegonkorra dela adierazten du. Isotopo metaegonkor baten nukleoa kitzikatutako egoeran dago eta oinarrizko egoerara itzuliko da gamma izpi formako fotoi bat igorriz. 61Zn isomeroak kitzikatutako hiru egoera metaegonkor ditu eta 73Zn-k bi ditu.[28] 65Zn, 71Zn, 77Zn eta 78Zn isotopoek kitzikatutako egoera metaegonkor bat baino ez dute.[26]

Masa zenbakia 66 baino txikiagoa duen zinkaren erradioisotopo baten desintegrazio modurik arruntena elektroi-harrapaketa da. Elektroi-harrapaketaren ondorio den desintegrazioaren produktua kobrearen isotopo bat da. 66 masa zenbakia baino altuagoa duten zinkaren erradioisotopoen desintegrazio modu arruntena berriz, beta desintegrazioa (β−) da, galioaren isotopo bat sortzen duena.[26]

Konposatuak eta kimika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreaktibotasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zinkaren konfigurazio elektronikoa [Ar]3d104s2 da eta taula periodikoaren 12. taldeko kide da. Neurrizko erreaktibotasuna duen metala da eta agente murriztaile sendoa.[9] Metal puruaren gainazalak azkar galtzen du distira, azkenean babesten duen oinarrizko zink karbonato (Zn5(OH)6(CO3)2 geruza bat osatuz, atmosferako karbono dioxidoarekin erreakzionatuz.[29] Geruza honek airearekin eta urarekin gehiago ez erreakzionatzen laguntzen du.

Zinka erretzean, gar berde-urdina eta distiratsua sortzen da, zink oxido kea sortzen duena.[30] Zinkak erraz erreakzionatzen du azidoekin, alkaliekin eta beste ez-metalekin.[31] Oso purua den zinkak, giro tenperaturan, soilik azidoekin eta motel erreakzionatzen du.[30] Azido gogorrek, esate baterako, azido klorhidriko edo sulfurikoak, gainazaleko geruza erauz dezakete eta ondorengo erreakzioak, urarekin, hidrogenoaren gasa askatzen du.[30]

Zinkaren kimikan +2 oxidazio egoera nagusi da. Oxidazio-egoera horretan konposatuak sortzen direnean, kanpoko geruzako s elektroiak galdu egiten dira, konfigurazio elektronikoa [Ar]3d10 duen ioia emanez.[32] Soluzio urtsuetan, oktaedro itxurako konposatu bat [Zn(H2O)6]2+ da espezie nagusia.[33] Zinka zink kloruroarekin batera lurruntzeak, 285 ° C-tik gorako tenperaturetan, Zn2Cl2 eratzen du, +1 oxidazio-egoera duen zink konposatu bat.[30] Ez dira zinkaren konposaturik ezagutzen +1 edo +2 oxidazio egoera ez dutenak.[34] Kalkuluek adierazten dute +4 oxidazio egoera duen zink konposatu bat existitzea oso zaila dela.[35]

Zinkaren kimika lehen lerroko trantsizioko metalen, nikelaren eta kobrearen, kimikaren antzekoa da, nahiz eta betetako d-geruza bat duen eta konposatuak diamagnetikoak eta, orokorrean, kolorerik gabeak diren.[17] Zink eta magnesioaren erradio ionikoak ia berdinak dira. Horregatik, gatz baliokideek kristal egitura bera dute[9], eta erradio ionikoa faktore erabakigarri bat den beste kasuetan, zinkaren kimikak antz handia du magnesioarenarekin.[30] Beste alderdi batzuetan, lehenengo lerroko trantsizioko metalen antzekotasun gutxi dago. Zinkak N- eta S- emaileekin kobalentzia handiagoko eta konplexu egonkorragoak diren zubiak osatzen ditu.[17]

Erauzketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zinka sulfuro, oxido eta karbonatoaren bidez lortzen da gehien bat. Lehenengo pausoa mineralak oxidoetan bihurtzean datza. Karbonatoa tenperatura altuetara berotzen da oxigenorik gabe (kaltzinazioa).

ZnCO3 --> CO2 + ZnO

Eta sulfuroa txigorketara:

2 ZnS + 3 O2 --> 2 ZnO + 2 SO2

Labe elektriko batean oxidoa karbonoarekin erreduzitzen da. Bide honetatik lorturiko zinka burdin, artseniko, kadmio eta berun impurezak ditu, eta metalurgian spelter izenarekin ezagutzen da. Birdestilazio arduratsu batekin purifikatu daiteke. Bada beste prozedimendu bat zinka lortzeko, minerala txigortu eta sorturiko oxidoa azido sulfurikoan disolbatu, sulfatoa lortuz. Disoluzio hau kareaz eta zink hautsekin lantzen da impurezak kentzeko, eta jarraian, aluminio katodoekin elektrolizatzen da, %99.95eko purutasun duen zinka lortuz. Azido sulfurikoa berreskuratzen da eta prozesuan berrerabiltzen da.

Aplikazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zinkaren %50 gutxi gorabehera teilatuentzat txapak, kanaloiak, urak jaisteko tutuak, baldeak eta ur-depositoak fabrikatzeko erabiltzen da. %30a geruza protektore bezala edo burdinen eta altzairuen galbanizazioan. Gelditzen dena aleazio batzuk sortzeko erabiltzen da, bereziki latoia.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   «Of brass and bronze in prehistoric Southwest Asia» web.archive.org 2015-09-24 https://web.archive.org/web/20150924093433/http://www.safarmer.com/Indo-Eurasian/Brass2007.pdf. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  2. (Ingelesez)  «The composition of the copper alloys used by the Greek, Etruscan and Roman civilizations: 3. The Origins and Early Use of Brass» Journal of Archaeological Science (1): 1–16 1978-03-01 doi:10.1016/0305-4403(78)90015-8 ISSN 0305-4403 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0305440378900158. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  3.   «Zinc - Element information, properties and uses | Periodic Table» www.rsc.org http://www.rsc.org/periodic-table/element/30/zinc. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  4.   «India Was the First to Smelt Zinc by Distillation Process» www.infinityfoundation.com https://www.infinityfoundation.com/mandala/t_es/t_es_agraw_zinc_frameset.htm. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  5. (Ingelesez)  Gurjar, L.; Kharakwal, J. (2006-12-01) «Zinc and Brass in Archaeological Perspective» Ancient Asia (0) doi:10.5334/aa.06112 ISSN 2042-5937 http://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.06112/. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  6. a b   Hambidge, K. Michael; Krebs, Nancy F. (2007-4) «Zinc deficiency: a special challenge» The Journal of Nutrition (4): 1101–1105 doi:10.1093/jn/137.4.1101 ISSN 0022-3166 PMID 17374687 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17374687. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  7. (Ingelesez)  Prasad, Ananda S. (2003-02-22) «Zinc deficiency: Has been known of for 40 years but ignored by global health organisations» BMJ (7386): 409–410 doi:10.1136/bmj.326.7386.409 ISSN 1468-5833 PMID 12595353 PMC PMC1125304 https://www.bmj.com/content/326/7386/409. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  8.   Maret, Wolfgang (2013) «Zinc and the zinc proteome» Metal Ions in Life Sciences (12): 479–501 doi:10.1007/978-94-007-5561-1_14 ISSN 1559-0836 PMID 23595681 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23595681. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  9. a b c d e f g (Ingelesez)  Lide, David R. (2004-06-29) CRC Handbook of Chemistry and Physics, 85th Edition CRC Press ISBN 9780849304859 https://books.google.com/books?id=WDll8hA006AC&pg=PT893&hl=en. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  10. a b (Ingelesez)  Heiserman, David (1991-10-01) Exploring Chemical Elements and Their Compounds McGraw-Hill Companies,Incorporated ISBN 9780830630158 https://books.google.com/books?id=24l-Cpal9oIC&hl=en. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  11.   Wells, Alexander Frank (2012-07-12) Structural Inorganic Chemistry Oxford University Press ISBN 9780199657636 https://global.oup.com/academic/product/structural-inorganic-chemistry-9780199657636?cc=es&lang=en&. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  12. (Ingelesez)  Scoffern, John (1861) The Useful Metals and Their Alloys, Including Mining Ventilation, Mining Jurisprudence, and Metallurgic Chemistry Employed in the Conversion of Iron, Copper, Tin, Zinc, Antimony and Lead Ores; with Their Applications to the Industrial Arts Houlston and Wright https://books.google.com/books?id=SSkKAAAAIAAJ&hl=en. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  13. a b (Ingelesez)  Association, American Galvanizer's (2018-12-07) «Zinc Metal Properties» American Galvanizer's Association https://galvanizeit.org/design-and-fabrication/design-considerations/zinc-metal-properties. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  14. (Ingelesez)  Ingalls, Walter Renton (1902) Production and Properties of Zinc: A Treatise on the Occurrence and Distribution of Zinc Ore, the Commercial and Technical Conditions Affecting the Production of the Spelter, Its Chemical and Physical Properties and Uses in the Arts, Together with a Historical and Statistical Review of the Industry Engineering and mining journal https://books.google.com/books?id=RhNDAAAAIAAJ&pg=PA133&hl=en. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  15. a b (Ingelesez)  Emsley, John (2003) Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements Oxford University Press ISBN 9780198503408 https://books.google.com/books?id=j-Xu07p3cKwC&hl=en. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  16. a b (Ingelesez)  Hampel, Clifford A. (1968) The Encyclopedia of the Chemical Elements Reinhold Book Corporation ISBN 9780278916432 https://books.google.es/books/about/The_Encyclopedia_of_the_Chemical_Element.html?id=3UV2QgAACAAJ&redir_esc=y. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  17. a b c d e (Ingelesez)  Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (2012-12-02) Chemistry of the Elements Elsevier ISBN 9780080501093 https://books.google.es/books?id=EvTI-ouH3SsC&printsec=frontcover&dq=Chemistry+of+the+Elements&hl=eu&sa=X&ved=0ahUKEwix7dLT4pDfAhUMyoUKHbUnAiwQ6AEIKDAA#v=onepage&q=Chemistry%20of%20the%20Elements&f=false. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  18.   «Mineral Commodity Summaries 2015: Zinc» web.archive.org 2015-05-25 https://web.archive.org/web/20150525183116/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zinc/mcs-2015-zinc.pdf. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  19. (Ingelesez)  United States Geological Survey Professional Paper U.S. Government Printing Office 1973 https://books.google.es/books?id=jE3wAAAAMAAJ&pg=PA21&lpg=PA21&dq=Crustal+Abundance+of+Elements,+and+Mineral+Reserves+and+Resources+Erickson&source=bl&ots=Zpl_SGKHxl&sig=jlHfMf4LkxAE3iu1Ny32NMWXTcM&hl=eu&sa=X&ved=2ahUKEwjy_9GN45DfAhUJKuwKHYGtCsIQ6AEwAnoECAcQAQ#v=onepage&q=Crustal%20Abundance%20of%20Elements,%20and%20Mineral%20Reserves%20and%20Resources%20Erickson&f=false. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  20.   «Country Partnership Strategy—Iran: 2011–12» web.archive.org 2011-10-26 https://web.archive.org/web/20111026135641/http://www.etdb.org/StrategiesAndResearch/Countries/CSPReports/ReportsLibrary/CPS%20Report%20-%20Islamic%20Republic%20of%20Iran.doc. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  21.   «IMAG - iranconmin.de - MARKET» web.archive.org 2013-02-17 https://web.archive.org/web/20130217181730/http://www.iranconmin.de/en/leftnavigation/market. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  22.   «Mineral Commodity Summaries 2009: Zinc» web.archive.org 2016-07-02 https://web.archive.org/web/20160702053035/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zinc/mcs-2015-zinc.pdf. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  23.   Gordon, R. B.; Bertram, M.; Graedel, T. E. (2006-01-01) «From the Cover: Metal stocks and sustainability» Proceedings of the National Academy of Science (103): 1209–1214 doi:10.1073/pnas.0509498103 ISSN 0027-8424 http://adsabs.harvard.edu/abs/2006PNAS..103.1209G. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  24.   Gerst, Michael D.; Graedel, T. E. (2008-10-01) «In-Use Stocks of Metals: Status and Implications» Environmental Science and Technology (42): 7038–7045 doi:10.1021/es800420p http://adsabs.harvard.edu/abs/2008EnST...42.7038G. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  25. (Ingelesez)  «The anthropogenic cycle of zinc: Status quo and perspectives» Resources, Conservation and Recycling (123): 1–10 2017-08-01 doi:10.1016/j.resconrec.2016.01.006 ISSN 0921-3449 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0921344916300064. Noiz kontsultatua: 2018-12-08 .
  26. a b c d e   «Interactive Chart of Nuclides» www.nndc.bnl.gov https://www.nndc.bnl.gov/chart/. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
  27.   Hinshaw, G.; Weiland, J. L.; Hill, R. S.; Odegard, N.; Larson, D.; Bennett, C. L.; Dunkley, J.; Gold, B. et al. (2009-02-01) «Five-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe Observations: Data Processing, Sky Maps, and Basic Results» The Astrophysical Journal Supplement Series (180): 225–245 doi:10.1088/0067-0049/180/2/225 ISSN 0067-0049 http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJS..180..225H. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
  28.   Audi, G.; Bersillon, O.; Blachot, J.; Wapstra, A. H. (2003-12-01) «The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties» Nuclear Physics A (729): 3–128 doi:10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001 ISSN 0375-9474 http://adsabs.harvard.edu/abs/2003NuPhA.729....3A. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
  29. (Ingelesez)  Porter, Frank C. (1994-06-29) Corrosion Resistance of Zinc and Zinc Alloys CRC Press ISBN 9780824792138 https://books.google.es/books/about/Corrosion_Resistance_of_Zinc_and_Zinc_Al.html?id=C-pAiedmqp8C&redir_esc=y. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
  30. a b c d e   1859-, Holleman, A. F. (Arnold Frederick), (1985) Lehrbuch der anorganischen Chemie (91.-100., verb. und stark erw. Aufl. / von Nils Wiberg. argitaraldia) De Gruyter ISBN 3110075113 PMC 14949442 https://www.worldcat.org/oclc/14949442. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
  31. (Ingelesez)  Hinds, John Iredelle Dillard (1905) Inorganic Chemistry: With the Elements of Physical and Theoretical Chemistry Wiley https://books.google.com/books?id=xMUMAAAAYAAJ&hl=en. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
  32.   Rob., Ritchie, (2004) Chemistry (New ed. argitaraldia) Letts Educational ISBN 1843154382 PMC 56447119 https://www.worldcat.org/oclc/56447119. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
  33.   1936-, Burgess, John, (1978) Metal ions in solution Ellis Horwood ISBN 0470262931 PMC 4442507 https://www.worldcat.org/oclc/4442507. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
  34.   1938-, Brady, James E., (1982) General chemistry : principles and structure (3rd ed., SI version. argitaraldia) Wiley ISBN 047186739X PMC 12452321 https://www.worldcat.org/oclc/12452321. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
  35.   Kaupp, Martin; Dolg, Michael; Stoll, Hermann; von Schnering, Hans Georg (1994-05-01) «Oxidation State +IV in Group 12 Chemistry. Ab Initio Study of Zinc(IV), Cadmium(IV), and Mercury(IV) Fluorides» Inorganic Chemistry (10): 2122–2131 doi:10.1021/ic00088a012 ISSN 0020-1669 https://doi.org/10.1021/ic00088a012. Noiz kontsultatua: 2018-12-09 .
Taldea →
↓ Periodoa
1 2   3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
1 1
H
2
He
2 3
Li
4
Be
  5
B
6
C
7
N
8
O
9
F
10
Ne
3 11
Na
12
Mg
13
Al
14
Si
15
P
16
S
17
Cl
18
Ar
4 19
K
20
Ca
21
Sc
22
Ti
23
V
24
Cr
25
Mn
26
Fe
27
Co
28
Ni
29
Cu
30
Zn
31
Ga
32
Ge
33
As
34
Se
35
Br
36
Kr
5 37
Rb
38
Sr
39
Y
40
Zr
41
Nb
42
Mo
43
Tc
44
Ru
45
Rh
46
Pd
47
Ag
48
Cd
49
In
50
Sn
51
Sb
52
Te
53
I
54
Xe
6 55
Cs
56
Ba
* 71
Lu
72
Hf
73
Ta
74
W
75
Re
76
Os
77
Ir
78
Pt
79
Au
80
Hg
81
Tl
82
Pb
83
Bi
84
Po
85
At
86
Rn
7 87
Fr
88
Ra
** 103
Lr
104
Rf
105
Db
106
Sg
107
Bh
108
Hs
109
Mt
110
Ds
111
Rg
112
Cn
113
Nh
114
Fl
115
Mc
116
Lv
117
Ts
118
Og
* Lantanoideak 57
La
58
Ce
59
Pr
60
Nd
61
Pm
62
Sm
63
Eu
64
Gd
65
Tb
66
Dy
67
Ho
68
Er
69
Tm
70
Yb
** Aktinoideak 89
Ac
90
Th
91
Pa
92
U
93
Np
94
Pu
95
Am
96
Cm
97
Bk
98
Cf
99
Es
100
Fm
101
Md
102
No
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Zink Aldatu lotura Wikidatan