Edukira joan

Konputazio kuantiko

Wikipedia, Entziklopedia askea

Teknologiaren historian zehar, gizakia beti saiatu da konputagailuen elementuak ahalik eta txikien egiten, modu horretan konputazio prozesua azkartu egiten baita. Gaur egun, txikitze honen muga fisikoa nanometroen eskalan ezarri da eta dagoeneko 7nm-ko transistoreak fabrikatzen ari gara.

Bloch esfera qbit baten irudikapen bat da, ordenagailu kuantikoen oinarrizko eraikuntza-blokea.

Konputazio kuantikoa edo informatika kuantikoa[1] informatika klasikoaz bestelako konputazio-paradigma bat da. Bit kuantikoen (qbitak) erabileran oinarritzen da, bat eta zero balioen konbinazio berezi batean. Konputazio klasikoaren bitak 1 edo 0 balioetan egon daitezke, baina egoera bakarra aldi bakoitzean, eta qbitak aldi berean bi egoerak izan ditzake.[2] Horrek konputagailuaren funtzionamendua aldatzen du, logika berri bat eta ate logiko berriak sortzen ditu, algoritmoak idazteko bide berriak ahalbidetzen dituztenak. Zeregin berak konplexutasun desberdina izan dezake konputazio klasikoan konputazio kuantikoan duenarekin alderatuta, eta horrek ikusmin handia sortu du, orain arte bideraezin ziren problema mota batzuk bideragarri izatera pasatzen baitira. Ordenagailu klasiko bat Turing makina[3] baten baliokidea den bitartean, ordenagailu kuantiko bat Turing makina kuantiko baten baliokidea da.

Talia Gershon doktoreak (IBMko Ikerketa eta Hazkunde Ekimenen Estrategiako zuzendaria) konputazio kuantikoa, oso modu orokorrean, hiru faktoreren arteko konbinazio gisa deskribatzen du: biraketen gainjartzea, bi objekturen gurutzaketa eta interferentzia, zeinak egoera kuantikoak kontrolatzen eta erantzun zuzenera bideratuta dauden seinale motak anplifikatzen laguntzen duen, eta, ondoren, erantzun okerrera eramaten duten seinale motak ezeztatzen. Teknologiak eboluzionatu ahala eta mikrotxipak sortzeko transistoreen tamaina murriztu ahala, prozesu-abiadura handiagoa lortzen da. Hala ere, txipak ezin dira infinituki txikiak egin, muga bat gaindituz gero behar bezala funtzionatzeari uzten baitiote. Nanometro-eskalara iristean, elektroiek ihes egiten dute zirkulatu behar duten kanaletatik; horri tunel efektua esaten zaio. Fisikako partikula klasiko batek, oztopo batekin topo egiten badu, ezin du zeharkatu eta errebotatu egiten du. Baina nanometro-eskalan partikula kuantikoak diren eta uhin gisa jokatzen duten elektroien kasuan, litekeena da horietako zati batek horma zeharkatzea, behar bezain mehea bada; horrela, seinalea kanaletatik igaro daiteke, eta ez da zirkuitutik normal mugituko. Horregatik, nanometro-eskalako txipak ez du behar bezala funtzionatzen.

Paul Benioff fisikaria

Konputazio kuantikoaren ideia 1981ean sortu zen, Paul Benioffek informatikaren inguruko lege kuantikoak aprobetxatzeko teoria azaldu zuenean. Tentsio elektrikoetan lan egin beharrean, zenbatekoan lan egiten da. Konputazio digitalean, bit batek bi balioetatik bakarra har dezake: 0 edo 1. Aldiz, konputazio kuantikoan mekanika kuantikoaren legeek esku hartzen dute, eta partikula gainposizio koherentean egon daiteke: 0, 1 izan daiteke eta 1 eta 0 aldi berean izan daiteke (partikula subatomiko baten bi egoera ortogonal). Horri esker, hainbat eragiketa egin daitezke aldi berean, qbit kopuruaren arabera. qbit kopuruak adierazten du zenbat bit egon daitezkeen gainezarrita. Ohiko bitekin, hiru biteko erregistro bat izanez gero, zortzi balio posible zeuden, eta erregistroak balio horietako bat bakarrik har zezakeen une bakoitzean. Aldiz, hiru qbiteko bektore bat izanez gero, partikulak zortzi balio desberdin har ditzake aldi berean, gainjartze kuantikoari esker. Horrela, hiru qbiteko bektore batek zortzi eragiketa paralelo egitea ahalbidetuko luke. Espero daitekeen bezala, eragiketa kopurua esponentziala da qbit kopuruarekiko.

Funtzionamendua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Peter Shor ikerlariak 1994an aurreikusi zuen konputagailu kuantiko eskalagarri batek RSA kriptografia-sistema hautsi ahalko zuela.

Ohiko zenbaketa-ereduan, bita gutxieneko informazio-unitatea da, eta sistema bitar bati dagokio. Bi balio soilik har ditzake, 0 eta 1. Bit gehiago erabil eta konbina daitezke informazio gehiago adierazteko. Bestalde, zenbaketa kuantikoko sistema batean, gutxieneko informazio-unitatea qbita da, zeinak gainjartze kuantikoaren printzipioa duen, zeinak aukera ematen baitio qbitari hainbat balio aldi berean hartzeko, 0 eta 1 izan daiteke, edo, bestela, gerta daiteke bi balioak gainjartzea ez ezik, konbinatzen ari diren qbit guztiak aldi berean gainjartzea ere. Bi qbiteko multzo batek, aldi berean, balioak gainjartzea adieraz dezake: 00, 01, 10 eta 11[4]. Gainjartzeko gaitasunaren gehikuntzak informazioa adierazteko gaitasun handiagoa ematen du.

Korrelazio kuantikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elkarri lotutako bi qbit (korrelazio kuantiko batean) gauza bera egiteko manipula daitezke, paraleloan edo aldi berean eragiketak egin daitezkeela bermatuz. Printzipio horri paralelismo kuantikoa esaten zaio, eta eragiketak paraleloan egiteko gaitasuna modu esponentzialean haztea ahalbidetzen du, ordenagailuak erabil ditzakeen qbit kopuruarekiko.[5]

Interferentzia kuantikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Qbitak manipulatzen diren bitartean, interferentzia kuantikoa izeneko eragiketa bat egin daiteke. Eragiketa horrek gainjarpenaren propietateak aprobetxatzen ditu emaitza jakin batzuk indartzeko edo ezeztatzeko, eta, horrela, kalkuluen zehaztasuna eta eraginkortasuna hobetzen dira.

Arazoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konputazio kuantikorako oztopo nagusietako bat dekoherentzia kuantikoaren arazoa da, algoritmo kuantikoaren urratsen izaera unitarioa (eta, zehazkiago, itzulgarritasuna) galtzea eragiten duena. Sistema hautagaientzako dekoherentzia-denborak, bereziki zeharkako erlaxazio-denbora (erresonantzia magnetiko nuklearreko teknologian eta erresonantzia magnetiko bidezko iruditerian erabiltzen den terminologian), nanosegundoen eta segundoen artean egoten dira, tenperatura baxuetan. Errore-tasak proportzionalak izan ohi dira eragiketa-denboraren eta dekoherentzia-denboraren arteko arrazoiarekiko, eta, beraz, edozein eragiketa koherentzia-denbora baino askoz denbora laburragoan osatu behar da. Errore-tasa nahikoa baxua bada, errore kuantikoen zuzenketa eraginkortasunez erabil daiteke; beraz, kalkulu-denbora dekoherentzia-denbora baino luzeagoak izan daitezke, eta, printzipioz, arbitrarioki luzeak. Maiz aipatzen da 10-4ko errore-tasa muga, eta horren azpitik errore kuantikoen zuzenketa modu eraginkorrean aplika daitekeela uste da. Steven Girvin doktoreak (fisikako irakaslea Yale-ko Institutu Kuantikoan), zeinaren ikuspegi nagusia akats kuantikoen zuzenketa den eta akatsekiko tolerantziaren kontzeptua ulertzen saiatzen den, hau dio: «denek uste dute badakitela ikusten dutenean, baina kasu kuantikoan inork ezin du zehaztasunez definitu». Halaber, aipatzen du sistema kuantiko batean, akatsekiko tolerantzia ikusten denean edo neurketak egiten direnean, sistema alda daitekeela kontroletik kanpo dagoen modu batean. Beste arazo nagusietako bat eskalagarritasuna da, ea martxan jar daitekeen qbit askotako konputagailua, batez ere akatsak zuzentzea beharrezkoa denean edozein kalkulu egiteko behar den qbit-kopurua handia kontuan hartuta. Gaur egun konputazio kuantikorako proposatutako sistemetan ez da bat ere erraza konputagailu bat diseinatzea, konputazionalki interesgarriak diren problemak ebazteko behar diren qbit-kopuru handi samarra erabiliko dituena.

Kronologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1980ko hamarkada

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1980ko hamarkadaren hasieran, kalkulu kuantikoak egiteko aukera adierazten zuten lehen teoriak sortzen hasi ziren.

1981 - Paul Benioff

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konputazio kuantikoaren funtsezko ideiak Paul Benioffen burutik sortu ziren, Argonne Laborategi Nazionalean lan egiten zuena, Illinoisen (Estatu Batuak). Mekanika kuantikoaren printzipio batzuekin lan egiten zuen ordenagailu tradizional bat irudikatu zuen (Turing makina).

1981-1982 Richard Feynman

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Richard Feynman, Kaliforniako (Estatu Batuak) Teknologia Institutuko fisikaria eta 1965ean Nobel Saria irabazi zuena, Massachusettseko (Estatu Batuak) Teknologia Institutuan egindako Konputazioaren Fisikari buruzko Lehen Konferentzian hizlari gonbidatua izan zen. Bere hitzaldiak, Fisikaren simulazioa konputagailuekin (Simulating physics with computers) izenekoak, fenomeno kuantikoen erabilera proposatzen zuen konputazio-kalkuluak egiteko eta azaldu zuen, fenomeno horien izaera kontuan hartuta, konplexutasun handiko kalkulu batzuk arinago egingo zirela konputagailu kuantiko batean.

1985 - David Deutsch

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

David Deutsch, Oxfordeko Unibertsitateko (Ingalaterra) fisikari israeldarrak lehen konputagailu kuantiko unibertsala deskribatu zuen, hau da, beste edozein konputagailu kuantiko simulatzeko gai zena (Church-Turing printzipio hedatua). Horrela, ordenagailu kuantiko batek hainbat algoritmo kuantiko exekutatu ahal izateko ideia sortu zen.

1988 - Yamamoto eta Igeta

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Yoshihisa Yamamotok eta K. Igetak konputagailu kuantiko baten lehen errealizazio fisikoa proposatzen dute, Feynmanen CNOT atea barne. Haien ikuspegiak atomoak eta fotoiak erabiltzen ditu, eta konputazio kuantiko modernoaren eta sare-protokoloen aitzindaria da, fotoiak erabiltzen baitituzte qbitei eta atomoei transmitzeko, bi qbiteko eragiketak egiteko.

1990eko hamarkada

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garai honetan teoria kuantikoa praktikan islatzen hasi zen: lehen algoritmo kuantikoak, lehen aplikazio kuantikoak eta kalkulu kuantikoak egiteko gai ziren lehen makinak agertu ziren.

1993 - Dan Simon

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Microsoften ikerketa sailetik (Microsoft Research) problema teoriko bat sortu zen, ordenagailu kuantiko batek tradizionalaren aldean izango zuen abantaila praktikoa erakusten zuena. Probabilitate klasikoaren eredua eredu kuantikoarekin alderatu zuen eta bere ideiek etorkizuneko algoritmo batzuen garapenerako oinarri gisa balio izan zuten (Shorena kasu).

1993 - Charles Benett

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Charles Benett-ek teletransporte kuantikoari buruz hitz egin zuen, Haori izango zen, hain zuzen ere, komunikazio kuantikoaren garapenarentzako lehen urratsa.

1994-1995 Peter Shor

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ATT-ko Peter Shor zientzialari estatubatuar honek bere izena daraman algoritmoa definitu zuen. Algoritmo horri esker, zenbaki oso handien faktore lehenak edozein ordenagailu tradizionaletan baino askoz abiadura handiagoan kalkula litezke. Gainera, bere algoritmoak gaur egun erabiltzen diren kriptografia-sistema asko hausteko aukera emango luke. Bere algoritmoak komunitate zientifikoaren zati handi baten interesa piztu zuen konputazio kuantikoaren aukerei buruz. Gainera, urtebete geroago, kalkulu kuantikoan akatsak zuzentzeko sistema bat proposatu zuen.

1996 - Lov Grover

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lov Grover-ek datuak bilatzeko algoritmo bat asmatu zuen, Grover-en algoritmoa. Lortutako azelerazio kuadratikoa ez zen lortzen kalkulu faktorialetan edo simulazio fisikoetan, baina aplikazioen maila askoz ere handiagoa da. Gainerako algoritmo kuantikoak bezala, asmatze-indize handia duen probabilitate-algoritmoa da.

1997 - Lehen esperimentuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1997an hasi ziren lehen esperimentu praktikoak eta ateak ireki ziren teorian ordura arte deskribatutako kalkulu eta esperimentu guztiak exekutatzen hasteko. Kriptografia kuantikoa erabiliz egiten den komunikazio seguruko lehen esperimentua arrakastaz egiten da 23 km-ko distantzian. Gainera, fotoi baten lehen teletransportazio kuantikoa egiten da.

1998-1999 Lehen qbitak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Los Alamoseko eta Massachusettseko Institutu Teknologikoko ikertzaileek aminoazidoezko soluzio baten bidez lehen qbita hedatzea lortzen dute. qbit batek garraiatzen duen informazioa aztertzeko lehen urratsa izan zen. Urte horretan bertan, 2 qbiteko lehen makina sortu zen, Kaliforniako (AEB) Berkeleyko Unibertsitatean aurkeztu zena. AEB). Urtebete geroago, 1999an, IBM-Almaden laborategietan, 3 qbiteko lehen makina sortu zen, eta, gainera, Grover bilatzeko algoritmoa lehen aldiz exekutatzeko gai izan zen.[6]

2000. urtetik aurrera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2000 - Aurrera jarraitzen dute

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berriro ere, IBMk, Isaac Chuangek zuzenduta, 5 qbiteko ordenagailu kuantiko bat sortu zuen, ordena bilatzeko algoritmo bat exekutatzeko gai zena, Shor algoritmoaren parte dena. Algoritmo hori urrats sinple batean exekutatzen zen, nahiz eta ordenagailu tradizional batean iterazio ugari behar izan. Urte horretan bertan, Los Alamoseko Laborategi Nazionaleko zientzialariek (AEB) 7 qbiteko ordenagailu kuantiko baten garapena iragarri zuten. Erresonadore magnetiko nuklear bat erabiliz, pultsu elektromagnetikoak aplikatzea lortzen da, eta ordenagailu tradizionalen bit-kodifikazioa emulatzea ahalbidetzen du.

2001 - Shorren algoritmoa gauzatu zen

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

IBMk eta Stanfordeko Unibertsitateak, lehen aldiz Shorren algoritmoa exekutatzea lortzen dute Los Alamosen garatutako 7 qbiteko lehen ordenagailu kuantikoan. Esperimentuan 15 zenbakiaren zenbaki lehenak kalkulatu ziren, eta emaitza zuzena izan zen: 3 eta 5. Horretarako 1018 molekula erabili ziren, eta horietako bakoitzak zazpi atomo-spin zituen.

2005 - Lehen qbytea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Innsbruckeko (Austria) unibertsitateko Optika eta Informazio Kuantikoaren Institutuak iragarri zuen bere zientzialariek lehen qbytea sortu zutela, 8 qbiteko serie bat ioi-tranpak erabiliz.[7]

2006 - Hobekuntzak zenbatekoen kontrolean

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Waterloo eta Massachusetts-eko zientzialariek, kuantumaren kontrola hobetzeko metodoak diseinatzen dituzte eta 12 qbiteko sistema bat garatzea lortzen dute. Zenbat eta konplexuagoa egiten den kontrola, gero eta qbit gehiago erabiltzen dira ordenagailuetan.[8]

2007 - D-Wave

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanadako D-Wave Systems enpresak 2007ko otsailaren 13an aurkeztu omen zuen Silicon Valleyn 16 qbiteko lehen ordenagailu kuantiko komertziala; ondoren, konpainiak berak onartu zuen makina hori, Orion izenekoa, ez dela benetan konputagailu kuantiko bat, baizik eta mekanika kuantiko pixka bat erabiltzen duen helburu orokorreko makina mota bat problemak ebazteko.[9]

2007 - Bus kuantikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko irailean, bi ikerketa-talde estatubatuarrek, Boulderreko National Institute of Standards (NIST) eta New Haveneko Yale Unibertsitateak, supereroaleen bidez osagai kuantikoak batzea lortu zuten. Horrela, lehenengo bus kuantikoa agertzen da, eta gailu hori, gainera, memoria kuantiko gisa erabil daiteke, informazio kuantikoa denbora-tarte labur batean atxikiz, hurrengo gailura transferitu aurretik.[10]

2008 - Biltegiratzea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

AEBetako Zientzien Fundazio Nazionalaren (NSF) arabera, AEBetako zientzialari talde batek fosforo atomo baten nukleoaren barruan qbit bat biltegiratzea lortu zuen lehen aldiz, eta informazioa 1,75 segundoz bere horretan mantentzea lortu zuten. Aldi hori zabaldu egin daiteke erroreak zuzentzeko metodoen bidez, eta, beraz, aurrerapen handia da informazioa biltegiratzeko.[11]

2009 - Egoera solidoko prozesadore kuantikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Yaleko Unibertsitateko Robert Schoelkopf irakasleak zuzentzen duen ikertzaile-talde estatubatuarrak, 2007an jada Bus kuantikoa garatu zuenak, egoera solidoko lehen prozesadore kuantikoa sortzen du orain, mikroprozesadore konbentzionalaren antzeko mekanismoa da, baina zeregin bakan batzuk egiteko gaitasuna du, hala nola eragiketa aritmetikoak edo datu-bilaketak. Gailuan komunikatzeko, bus kuantikoaren gainean mugitzen diren fotoiak erabiltzen dira. Mikrouhin-fotoiak biltegiratzen eta neurtzen dituen zirkuitu elektronikoa da, eta atomo baten tamaina artifizialki handitzen du.[12]

2011 - Saldutako lehen ordenagailu kuantikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen ordenagailu kuantiko komertziala 1999an sortutako D-Wave Systems enpresak Lockheed Martini saldu zion 10 milioi dolarren truke. [13]

2013 - Ordenagailu kuantiko arrunt bat baino azkarragoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Apirilean, D-Wave Systems enpresak D-Wave Two konputagailu kuantiko berria merkaturatu zuen, bere aurreko D-Wave One baino 500 000 aldiz handiagoa, 439 qbiteko kalkulu-ahalmenarekin. Egia esan, D-Wave Two-k arazo larriak izan zituen azkenean, ez baitzituen prozesamendu-hobekuntza teorikoak D-Wave One-ren aldean. [14] Hau Intel Xeon E5-2690 mikroprozesadorean oinarritutako konputagailu batekin alderatu zen, 2.9 GHz-ra, kontuan hartuta lortzen zuela, hau da, batez besteko emaitza 4000 aldiz handiagoa zela [15]. 2016an, Intelek silizioaren domeinuan lan egiten du lehen ordenagailu kuantikoaren bidez [16] 2017ko maiatzean, IBMk prozesadore kuantiko komertzial berria aurkeztu zuen, orain arteko indartsuena [17], 17 qbitekoa [18].

2016 - Aurrerapenak txip kuantikoetan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

IBMk iragarri zuen txip egonkor bat sortu zuela informatika kuantikoa etxeetara eta enpresetara iritsi ahal izateko. Kalkuluen arabera, 10 edo 12 urteren buruan merkaturatuko ziren lehen sistema kuantikoak. [19][20]

2019 - Merkataritzarako lehen ordenagailu kuantikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2019ko EGKn, IBMk IBM Q System One aurkeztu zuen, erabilera komertzialerako lehen ordenagailu kuantikoa. Bertan konputazio kuantikoa eta «tradizionala» konbinatzen dira 20 qbiteko sistema bat eskaintzeko, ikerketetan eta kalkulu handietan erabiltzeko [21]. Irailaren 18an, IBMk iragarri zuen laster kaleratuko zuela bere hamalaugarren ordenagailu kuantikoa, 53 qbitekoa, ordura arteko handiena eta indartsuena komertzialki [22]. Irailaren 20an, Financial Times egunkariak lehen aldiz argitaratu zuen «Googlek dio nagusitasun kuantikoa lortu duela»[23].

2020 - Lehen artelan kuantikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hasieran Gaetano Dellepiane-ren proposamen bat zen CERN laborategiko zati gisa Collide Residency Award sarirako 2020ean. Konputagailu kuantikoek hornitutako etorkizuneko simulazioen kontrastean oinarritutako musika-lan gisa osatu zuten "Sound of Prediction, No. 1" (fenomeno kuantiko kontrastatuetan oinarritutako audio-sintetizadore modular mota bat) . [24]

2022 - 433 bit kuantikoko edo qbiteko prozesadore kuantikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2022ko azaroaren 9an, IBM Quantum Summit-en esparruan, Osprey aurkeztu zuen, 433 qbiteko bere prozesadore kuantikoa [25].

Kuestio etikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen aipatu bezala, hasiera batean, konputazio kuantikoaren aurrerapenean unibertsitateek zuten ekimena, baina geroago enpresa pribatuek hartu zuten protagonismo nagusia, neurri handi batean. Lehen aldiz, esku pribatutan dago aurrerapen teknologiko izugarri bat.[26] Hori bada arrisku etiko bat. Nola erabiliko du, zer helbururekin, zer ikuskapenekin eta zer alborapenekin? Konputazio kuantikoa eraginkortasunez erabiltzeko, funtsezkoa da adituek eta gobernuek gai etikoak jorratzea eta jarraibide komunak ezartzea.[27] Jarraibide etiko horiek oinarri izango dira konputazio kuantikoaren erabilera arduratsua arautuko duen legedi egoki bat garatzeko, eta, horrela, aplikaziorako ingurune etiko eta seguru bat ziurtatuko da. Konputazio kuantikoaren erabilerak onura ekarriko dien eremu asko daude, hala nola kimika kuantikoa, adimen artifiziala, zibersegurtasuna eta optimizazio-prozesu guztiak. Hala ere, esku okerretan, hori arriskutsua izango litzateke aurrerapen baten ordez, eta, beraz, funtsezkoa da erronka horiei buruz hausnartzea teknologia horien erabilera arduratsua eta onuragarria bermatzeko.

Pribatutasuna eta segurtasuna

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konputazio kuantikoak kriptografia konbentzionala hausteko duen gaitasunak dilema etikoak planteatzen ditu pribatutasun indibiduala eta segurtasun kolektiboa babesteari dagokionez. Horrek datu pertsonalen eta konfidentzialen segurtasunari buruzko kezkak planteatzen ditu, gaur egun segurutzat jotzen dugun informazioa eraso kuantikoen aurrean kaltebera bihur baitaiteke. Konputazio kuantikoaren aurrerapenek aldez aurretik zifratutako komunikazioen deskodetzea ere erraztu dezakete, eta horrek pertsonen pribatutasunean eta espioitza zibernetikoan inplikazioak izan ditzake. Hori dela eta, zifratze simetrikoko eskema berriak ikertzen ari dira.

Desberdintasun eta arrakala teknologikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konputazio kuantikoa garatzea eta mantentzea lan konplexua eta garestia da. Horrek teknologia-arrakala sor lezake teknologia hori eskura dutenen eta eskura ez dutenen artean. Herrialde, enpresa edo gizabanako batzuek bakarrik badute konputazio kuantikorako sarbidea, munduan desberdintasun teknologikoa eta ekonomikoa zabaltzeko arriskua dago. Egoera honek inpaktu etiko negatiboak izan ditzake, hala nola aberatsen eta pobreen arteko zatiketak sakontzea eta teknologia hau erabiltzen ez dutenentzako aukerak mugatzea[28].

Ingurumen-inpaktua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konputazio kuantikoak baliabide ugari behar ditu, energia barne, funtzionatzeko. Konputazio kuantikoko sistemak tenperatura oso baxuetan hoztu behar dira, eta horrek energia kantitate esanguratsua kontsumitzen du. Honek, eskala handiko konputazio kuantikoaren ingurumen-inpaktuari eta aldaketa klimatikoaren eta jasangarritasunaren erronkei egin diezaiekeen ekarpenari buruzko kezkak planteatzen ditu [29].

Etika adimen artifizial kuantikoan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Adimen artifizialaren (AA) eta konputazio kuantikoaren arteko elkarguneak erronka etiko gehigarriak ere planteatzen ditu. Algoritmo kuantiko ahaltsuagoak garatu ahala, funtsezkoa izango da zenbait alderdi kontuan hartzea, hala nola sistema kuantikoek hartutako erabakien gaineko erantzukizuna eta giza kontrola, sistema horiek sortutako emaitzen azalgarritasuna eta sistema horiek gaizki erabiltzeak izan ditzakeen ondorioak.

Giza genoma eta gerra teknologikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konputazio kuantikoaren aurrerapenak kezka etikoak planteatzen ditu giza genomaren manipulazio kaltegarriari buruz eta gerrarako material berriak sortzeko. [30] Garrantzitsua da kezka horiei ikuspegi etikotik heltzea eta teknologia horien garapena eta ezarpena modu arduratsuan eta ekitatiboan egingo direla bermatzea.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Gaztelaniaz) «La informática cuántica puede romper la seguridad de Internet y hacerlo inservible» La Vanguardia 2019-10-10 (kontsulta data: 2025-11-05).
  2. ↑ García Vergniory, Maia; Errea Lope, Ion. (2022-03-01). «Fisikaren erronkak» Elhuyar Zientzia (kontsulta data: 2026-06-08).
  3. ↑ Hernández- Luna, Alexia; Álvarez- Núñez, Daniel. (2021-07-05). «Efectos que tiene la Estimulación Temprana con un enfoque dirigido en la Memoria de Trabajo en niños de 4 años» DIVULGARE Boletín Científico de la Escuela Superior de Actopan 8 (16): 7–10.  doi:10.29057/esa.v8i16.5419. ISSN 2395-8596. (kontsulta data: 2025-11-05).
  4. ↑ «¿Qué es el efecto cuántico de zenón?» Turbulencias y otras complejidades, tomo I (Universidad del Bosque): 212–215. 2019-06-25 ISBN 978-958-739-170-1. (kontsulta data: 2025-11-05).
  5. ↑ Martínez Lloréns, Felipe. Devesa de l'Albufera: el cambio de paradigma en el turismo de masas de la ciudad de Valencia. Universitat Politecnica de Valencia (kontsulta data: 2025-11-05).
  6. ↑ (Ingelesez) Chuang, Isaac L.; Gershenfeld, Neil; Kubinec, Mark. (1998-04-13). «Experimental Implementation of Fast Quantum Searching» Physical Review Letters 80 (15): 3408–3411.  doi:10.1103/PhysRevLett.80.3408. ISSN 0031-9007. (kontsulta data: 2026-06-08).
  7. ↑ (Ingelesez) Häffner, H.; Hänsel, W.; Roos, C. F.; Benhelm, J.; Chek-al-kar, D.; Chwalla, M.; Körber, T.; Rapol, U. D. et al.. (2005-12). «Scalable multiparticle entanglement of trapped ions» Nature 438 (7068): 643–646.  doi:10.1038/nature04279. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2026-06-08).
  8. ↑ (Ingelesez) Timeline of quantum computing and communication. 2026-05-06 (kontsulta data: 2026-06-08).
  9. ↑ «World's First 28 qubit Quantum Computer Demonstrated Online at Supercomputing 2007 Conference» www.nanowerk.com (kontsulta data: 2026-06-08).
  10. ↑ (Ingelesez) Plantenberg, J. H.; de Groot, P. C.; Harmans, C. J. P. M.; Mooij, J. E.. (2007-06). «Demonstration of controlled-NOT quantum gates on a pair of superconducting quantum bits» Nature 447 (7146): 836–839.  doi:10.1038/nature05896. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2026-06-08).
  11. ↑ «A Quantum (Computer) Step: Study Shows It's Feasible to Read Data Stored as Nuclear 'Spins'» physorg.com (kontsulta data: 2026-06-08).
  12. ↑ (Ingelesez) Wesenberg, J. H.; Ardavan, A.; Briggs, G. A. D.; Morton, J. J. L.; Schoelkopf, R. J.; Schuster, D. I.; Mølmer, K.. (2009-08-11). «Quantum Computing with an Electron Spin Ensemble» Physical Review Letters 103 (7)  doi:10.1103/PhysRevLett.103.070502. ISSN 0031-9007. (kontsulta data: 2026-06-08).
  13. ↑ Johnston, Hamish. (2011-07). «Commercial quantum computer sold to US defence firm» Physics World 24 (07): 6–6.  doi:10.1088/2058-7058/24/07/11. ISSN 0953-8585. (kontsulta data: 2025-11-05).
  14. ↑ Gómez, Lucía Reynosa; Cabrera, William René Reyes. (2023-10-06). «PRÁCTICAS EDUCATIVAS PARA AFRONTAR LOS RETOS DE LA NUEVA REALIDAD ESCOLAR EN EL ESTADO DE YUCATÁN:» Tendencias educativas en el siglo XXI: perspectivas de todos los miembros de la comunidad educativa. (Dykinson): 451–462. ISBN 978-84-1170-559-2. (kontsulta data: 2025-11-05).
  15. ↑ «Parker Phastite proves to be four times faster than welding» Sealing Technology 2015 (10): 4. 2015-10  doi:10.1016/s1350-4789(15)30301-9. ISSN 1350-4789. (kontsulta data: 2025-11-05).
  16. ↑ Berger, Luis. (2014). «La matanza de colonos nacionales de Loncoche: Lucha social por el dominio de la propiedad de la tierra al interior del sistema de colonización en el sur de Chile (1910)» Revista Austral de Ciencias Sociales (27): 71–102.  doi:10.4206/racs.2014.n27-04. ISSN 0717-3202. (kontsulta data: 2025-11-05).
  17. ↑ «OCTUBRE DE 1932 - PRIMERA QUINCENA DE FEBRERO DE 1933» El conflicto de leticia (1932-1933) y los ejércitos de Perú y Colombia (Universidad del Externado de Colombia): 139–168. 2017-03-28 (kontsulta data: 2025-11-05).
  18. ↑ Estatutos del 5 octubre de 1948, revisados el 22 de octubre de 1996, y enmendados por última vez el 13 de diciembre de 2023 (incluidas las Reglas de Procedimiento del Congreso Mundial de la Naturaleza, enmendadas por última vez el 13 de diciembre de 2023) y reglamento revisado el 22 de octubre de 1996 y enmendado por última vez el 9 de mayo de 2025. 2025-06-26 (kontsulta data: 2025-11-05).
  19. ↑ Roy, Tanay. (2023-07-26). «Advances in SRF qubit architectures for quantum computing» Advances in SRF qubit architectures for quantum computing (US DOE)  doi:10.2172/1997127. (kontsulta data: 2025-11-05).
  20. ↑ (Ingelesez) Devitt, Simon J.. (2016-09-29). «Performing quantum computing experiments in the cloud» Physical Review A 94 (3)  doi:10.1103/PhysRevA.94.032329. ISSN 2469-9926. (kontsulta data: 2026-06-08).
  21. ↑ Serebrisky, Tomás; Suárez-Alemán, Ancor. (2019-10-15). La provisión de servicios de infraestructura en América Latina y el Caribe: ¿Puede la región hacer más y hacerlo mejor?. Inter-American Development Bank (kontsulta data: 2025-11-05).
  22. ↑ Monge, Julian. (2018-12-11). «¿Es realmente la pluma más poderosa que la espada? Instrumentos de escritura como arma en la historia y la literatura» doi.org (kontsulta data: 2025-11-05).
  23. ↑ Graham, Flora. (2019-09-24). «Daily briefing: Google claims quantum supremacy breakthrough» Nature  doi:10.1038/d41586-019-02896-8. ISSN 0028-0836. (kontsulta data: 2025-11-05).
  24. ↑ Angarita, Regina. (2021). «De contrincantes en la guerra a aliados en la paz: Un análisis conjunto de los derechos humanos, el desarrollo y la paz, desde el lente de la guerra de secesión estadounidense (Abril 12 de 1861- Abril 9 de 1865)» SSRN Electronic Journal  doi:10.2139/ssrn.3964130. ISSN 1556-5068. (kontsulta data: 2025-11-05).
  25. ↑ Pinto Inzunza, Francisca Javiera. (2021-07-30). ««Es la vida lo que tiene que ser una obra de arte» Transposición filmoliteraria de Naturaleza muerta con cachimba y Cachimba» La Palabra (40): 1–15.  doi:10.19053/01218530.n40.2021.12633. ISSN 2346-3864. (kontsulta data: 2025-11-05).
  26. ↑ Lafuente Sánchez, Raúl. (2021-03-08). «Decisiones de retorno contra nacionales de terceros estados que se encuentren en situación irregular en España: consecuencias de la (supuesta) incompatibilidad de la Ley de Extranjería con la Directiva 2008/115 y de su ausencia de efecto directo vertical» CUADERNOS DE DERECHO TRANSNACIONAL 13 (1): 388.  doi:10.20318/cdt.2021.5964. ISSN 1989-4570. (kontsulta data: 2025-11-05).
  27. ↑ Cavaller, Víctor. (2021-05-07). «Era de la tecnología cuántica: de la computación cuántica a la biología cuántica de sistemas» COMeIN (110)  doi:10.7238/c.n110.2131. ISSN 2014-2226. (kontsulta data: 2025-11-05).
  28. ↑ Penella, Guillermo; Wagner, Astrid. (2022-04-03). «Qué es el negacionismo tecnológico y por qué debe preocuparnos» doi.org (kontsulta data: 2025-11-05).
  29. ↑ Caicedo-Ortiz, H.E.; Pérez-Merchancano, S. T.. (2009-08-01). «Simulación de un Computador Cuántico Con Óptica Lineal» Journal de Ciencia e Ingeniería 1 (1): 13–16.  doi:10.46571/jci.2009.1.4. ISSN 2539-066X. (kontsulta data: 2025-11-05).
  30. ↑ Cavaller, Víctor. (2021-05-07). «Era de la tecnología cuántica: de la computación cuántica a la biología cuántica de sistemas» COMeIN (110)  doi:10.7238/c.n110.2131. ISSN 2014-2226. (kontsulta data: 2025-11-05).


Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Konputazio_kuantiko&oldid=10725291"(e)tik eskuratuta