Toscana

Wikipedia(e)tik
Toskana» orritik birbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Toscana
Flag of Tuscany.svg
Administrazioa
Estatua  Italia
Hiriburua Florentzia
Probintziak Arezzo
Grosseto
Firenze
Livorno
Lucca
Massa-Carrara
Pisa
Pistoia
Prato
Siena
Udalerriak 280
Geografia
Koordenatuak 43° 21′ 00″ N, 11° 01′ 00″ E / 43.35°N,11.016666666667°E / 43.35; 11.016666666667Koordenatuak: 43° 21′ 00″ N, 11° 01′ 00″ E / 43.35°N,11.016666666667°E / 43.35; 11.016666666667
Tuscany in Italy.svg
Azalera 22.987,04 km²
Demografia
Biztanleria 3.745.547 biztanle (2015-07-31)
Dentsitatea 162,94 bizt/km²
www.regione.toscana.it

Toscana[1] Italiako iparraldeko eskualdea da, Apenino mendien eta Tirreniar itsasoaren artean kokaturik dagoena. 22.987 km²ko eremua du eta 2015eko uztailean 3.745.547 biztanle zituen[2].

Italiako eskualderik handienetakoa da, eta kultura eta historiaren aldetik garrantzitsuenetakoa. Izan ere, Pizkundea izeneko garai emankorrak garapen handia izan zuen Toscanan. Florentzia da hiriburua, eta beste hiri nagusiak Arezzo, Grosseto, Livorno, Lucca, Massa-Carrara, Pisa, Pistoia, Prato eta Siena. Toskanako biztanle gehienak Arno ibaiaren haranean bizi dira.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orografia eta klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Toscanako iparraldean Apenino mendiak (Tosco Emiliano Apeninoak) daude, eta Succiso mendia (2.017 m) da bertako gailurrik garaiena. Apeninoetako mendien artean, haranak eta ibai arroak dira; Magrako harana, Lunigliana ibaiaren arroa, Garfagnana ibaiarena eta Arno ibaiaren goi ibilguaren arroa. Hegoaldean, Arno ibaiaren beheko ibilguaren harana dago, Toskanako nagusia dena. Kostaldea apala eta hareatsua da, eta tartean labar batzuk dira; itsasertzean uharte ugari dira.

Toscanako klima mediterraneoa da, oro har, mendialdean izan ezik.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ipar-mendebaldean Liguria, iparraldean Emilia-Romagna, ekialdean Marche eta Umbria, hegoaldean Lazio eta mendebaldean Liguriako eta Tirreniar itsasoa mugakide ditu. Azken honek Korsikatik bereizten du.

Probintziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Toskanako paisaia, Sienatik hurbil

Toscanak bederatzi probintzia ditu:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etruriarrak bizi ziren Toscanan, eta K. a. IV. mendean erromatarrak jabetu ziren eskualdeaz. XII. eta XIII. mendeetan errepublika txikietan banatua egon zen; XVI. mendean medicitarrek, Florentziako duke handiek, errepublika haiek guztiak batu zituzten. Gero, Lorrenaren mende egon zen Austriar Inperioaren barruan, eta 1801-1814. urteetan frantsesen mende. Azkenean, 1860an, Italiako Erresumaren barruan geratu zen.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza (mahatsondoak, olibondoak, azukre erremolatxa, barazkiak eta laboreak) eta industria (kimikoa, burdingintza, ehungintza, altzariak eta papergintza, besteak beste) dira ekonomia jarduera nagusiak.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pisako katedrala, bataiategia eta dorrea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dorreetan ospetsuena oker baten ondorioz da ospetsu. Pisako dorrea artean bukatu gabe zegoela hasi zen okertzen, zimenduen sendotasunik ezagatik. Dorre horrek eta inguruan dituen katedralak eta bataiategiak Toscanako erromanikoaren monumentu multzo hoberena eratzen dute, Erdi Aroan Pisak izan zuen oparotasun handiaren erakusgarri.

Pisako katedralaren oina basilika paleokristau batena da funtsean; transeptuko besoek basilika txikiak ematen dute, zein bere absidearekin. Gurutzaduran kupula du, baina gainerakoan egurrez dago estalia, alboko habearteak izan ezik, ertz gangez estaliak.

Pisako hiru eraikinok marmol zuriz daude estalita (berde ilun koloreko marrazkiak dituztela txertaturik), Erromatar Inperioaren garaian ohi zen bezala. Kanpotik arku itxuak eta galeriak dituzte.

Florentziako bataiategia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Michelangelo Buonarroti toscanarrak eginiko David eskultura

Toscanako erromanikoaren obra nagusia Florentziako bataiategia da. Katedralaren mendebaldeko fatxadaren aurrean dago: oktogono oineko eraikin handia da, ganga batez burutua. Hau ere marmolez estalia dago, lerro geometriko zorrotzen arabera.

Hain du klasikoen itxura, ezen Marteri eskainitako tenplua izan zela uste izan zuten florentziarrek berek mende batzuk geroago.

Toscanar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Toscana Aldatu lotura Wikidatan