Angkor Wat

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Angkor Wat
World Heritage Logo global.svg UNESCOren gizateriaren ondarea
អង្គរវត្ត
Angkor Wat.jpg
Kokapena
Herrialdea Kanbodia
Province of CambodiaSiem Reap Province
Koordenatuak 13° 24′ 45″ N, 103° 52′ 00″ E / 13.4125°N,103.86666666667°E / 13.4125; 103.86666666667Koordenatuak: 13° 24′ 45″ N, 103° 52′ 00″ E / 13.4125°N,103.86666666667°E / 13.4125; 103.86666666667
Itsas-mailako altuera 65 m
Historia eta erabilera
IrekieraXII. mendea
Arkitektura
Estiloa Khmer architecture
Dravidian architecture
Gizateriaren ondarea
Erreferentzia 668-001
Eskualdea[I] Asia eta Ozeania
Izen-ematea bilkura)
  1. UNESCOk egindako sailkapenaren arabera

Angkor Wat (khmereraz: អង្គរវត្ត) munduko monumentu erlijiosorik handiena da, lehenengo hinduista eta ondoren budista. Tenplua Suryavarman II.a Khmer erregeak eraiki zuen XII. mendean Yasodharapuran (khmereraz: យសោធរបុរៈ, gaur egungo Angkor), Khmer inperioaren hiruburua, estatuko tenplu garrantzitsuena izateko helburuarekin eta, ondoren, bere mausoleoa. Aurreko agintariak Shivaistak ziren, baina Angkor Waten pertsonaia garrantzitsuena Vishnu da. Angkorreko gunean dauden tenpluetatik egoera onena duena da, eta horregatik denboran zehar aktibitate erlijioso garrantzitsua izan du, lehenengo hinduentzat eta, ondoren, Budismoarentzat. Tenpluak khmer arkitekturaren garaiarik loriatsuenaren adibide gorena da. Kanbodiako sinboloa bilakatu da, Kanbodiako banderan agertzeraino, eta herrialdeko atrakzio turistiko nagusia da.

Angkor Watek khmer arkitekturako bi oinarrizko planak ditu bere baitan: tenpluko mendia eta galeriadun tenplua, dravidiar arkitekturan oinarritua, Jagati bezalako elementu garrantzitsuekin. Meru mendiaren errepresentazioa litzateke, mitologia hinduan deven etxea: kanpoko foso batez inguratuta lehenengo harresiak ditu, guztira 3,6 kilometroko perimetroarekin. Bere barruan hiru galeria laukizuzen daude, bakoitza bestea baino altuago. Tenpluaren zentroan dorreen kinkunzio bat dago. Angkorreko beste tenpluak ez bezala, Angkor Wat mendebaldera orientatua dago. Berezitasun honen inguruan eztabaida handia dago gaur egun. Tenpluak duen harmonia arkitektonikoa, behe-erliebe eta hormetan dauden devata kopuru izugarria dela eta, admirazio handia sortzen du.

Gaur egungo izenak, Angkor Wat, "Tenpluaren hiria" edo "tenpluen hiria" esan nahi du khmereraz; Angkorek "hiri" edo "hiriburu" esan nahi du eta nokor (នគរ) hitzaren forma bat da, sanskritoko nagaratik (नगर) eratorria.[1] Wat hitzak khmereraz "tenpluaren oinarriak" esan nahi du, eta Pali hizkuntzako "vatta" (वत्त)[2]. Lehenago Preah Pisnulok izena ematen zitzaion tenpluari (edo Vara Vishnuloka sanskritoz), bere sortzailearen heriotz-ondoko tituluaren omenez.[3]

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egungo izenak, Angkor Wat (khmereraz: អង្គរវត្) edo Nokor Wat (នគរវត្), "Tenplu Hiria" edo "Tenpluen Hiria" esan nahi du; Angkor hitzak (អង្គរ) "hiri" edo "hiriburu" esan nahi du, eta nokor hitzaren (នគរ) aldaera lokal bat da. Sanskritoko nagara hitzetik dator (Devanagari: नगर). Wat hitza (វត្) lehenago "tenpluen lurra" esateko erabiltzen zena da, hau ere sanskritotik eratorria, vāṭa (वाट), "itxitura" esanahiarekin[4].

Tenpluaren jatorrizko izena Vrah Viṣṇuloka edo Parama Viṣṇuloka zen (Sanskritoz), (khmereraz: បរមវិស្ណុលោក - Barom Visnulōk), hau da, Vishnuren bizileku sakratua.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Suryavarman II.a erregea prozesioan.

Angkor Wat Siem Reap hiri modernotik 5,5 kilometrora dago iparraldean, eta lehenago hiriburuaren zentrua zen Baphuonetik hegoekialdera distantzia labur batean. Kanbodiako eskualde honetan antzinako estruktura ugari daude, eta hau eraiki zenean konplexu nagusiaren hegoaldean egin zen.

Tenpluaren hasierako diseinua eta eraikuntza XII. mendearen lehen erdialdean izan zen, Suryavarman II.a ren erregetza bitarte (1113-1150 urteen artean). Vishnuri dedikaturiko tenplua zen, eta erregearen estatu tenplu eta hiriburu gisa eraiki zen. Ez da oraindik aurkitu fundazio estelarik ez eta garaian bertan idatzitako inskripziorik, beraz ez dakigu zein den tenpluaren berezko eta jatorrizko izena. Baliteke Varah Vishnu-lok izena hartzea, hau da, "Vishnuren Egoitza Sakratua" jainko nagusiaren omenez. Ematen duenez lanak berehala amaitu ziren erregearen heriotzarekin, behe-erliebeetako batzuk bukatu gabe utziz.[5] 1177an, Suryavarman II.aren heriotzetik 27 urtera, Angkorrek Champaren erasoa jasan zuen, Khmerren etsai tradizionalak. Honen ostean Jayavarman VII.ak inperioa berrezarri zuen eta hiruburua eta estatu tenplua lekuz aldatu zuen, Angkor Thom eta Bayonera, hurrenez hurren, kilometro batzuk iparralderago.

XIII. mendean Angkor Wateko erlijioa hinduismotik Theravada Budismora mugitu zen, gaur egun oraindik bertan erabiltzen dena. Angkor Wat berezia da Angkorreko tenplu guztien artean, XVI. mendean bere jarduera gutxitu bazen ere, ez zelako inoiz ere hustu. Bere babeserako eraikitako fosoak asko lagundu zuen honetan, oihanak tenplua jateko aukerak murrizten zituelako.[6]

Arkitektura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lekua eta planoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angkor Waten plano orokorra
Angkor Waten erdialdeko plano zehatza

Angkor Wat mendi-tenplu baten eta beranduago eraikitako galeria zentrokideen multzo bakun bat da. Angkor Waten eraikuntza planoak erakusten du esanahi zelestialen bat zegoela tenpluaren hainbat eraikuntzen kokapenean. Tenpluaren ekialde-mendebalde orientazioaz gain, tenpluaren erdialdetik eta terrazetatik dorre espezifikoak eguzkiak solstizioan duen kokapen zehatzarekin lerrokatuta daude[7]. Tenplua Meru mendiaren errepresentazio bat da, jainkoen egoitza: erdiko dorreen boskoteak mendiaren bost puntak irudikatzen ditu, eta paretak eta lubakiak inguruko mendiak eta ozeanoen errepresentazioak dira[8]. Tenpluaren goiko eremuetako sarrera geroz eta esklusiboagoa zen, eta laikoak bakarrik beheko mailetan sar zitezkeen[9].

Khmer tenplu gehienetan ez bezala, Angkor Wat mendebaldera orientatuta dago, eta ez ekialdera. Maurice Glaize eta George Coedèsen arabera, Suryavarmanen intentzioa tenplu-funerario bat eraikitzea zen[10]. Tenpluaren erliebeek ere ematen dute ikuspegi honen aldeko ebidentzia gehiago, erlojuaren kontrako norantzan eginak baitaude (prasavya, Hindu terminologian), ordena ohikoaren aurka. Brahmanismoan ematen diren heriotza-erritualak kontrako ordenan izaten dira. Charles Higham arkeologoak ere aipatzen du dorre zentralean bildu zen balizko hilobi-txarro bat[11]. Egile batzuen arabera, inoiz gorpu bat lurperatzeko egindako energia xahuketarik handiena izango litzateke[12]. Freeman eta Jacquesen arabera, hala ere, badira Angkorren beste hainbat tenplu ez daudenak ekialderantz lerrokatuta, eta euren ustez Angkor Waten orientazioa Vishnuri dedikatua egoteagatik izango litzateke, mendebaldearekin lotutako jainkoa[8].

Eleanor Mannikkaren arabera Angkor Waten lerrokatze eta dimentsioak ikusita, eta bertan dauden erliebeen edukia ikusita, Suryavarman II.a Erregeak bake aro berri baten hasiera aldarrikatu nahi izan zuen: "Eguzkiaren eta Ilargiaren denbora zikloak neurtuz eraiki zen Angkor Waten espazio sakratua, eta aginte dibino hau ganbera eta pasalekuetan ezarri zen, erregearen boterea betikotzeko helburuarekin, eta jainkoak baretzeko nahiarekin goiko zeruan"[13]. Mannikkaren proposamenak interesa eta eszeptizismoa jaso du inguru akademikoetan. Graham Hancockek, bestalde, Draco konstelazioaren errepresentazio bat izango litzateke[14].

Angkor Wat gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanbodiaren egoera politikoaren normalizazioa eman ostean, Angkor eta bere tenplu nagusia den Angkor Wat helburu turistiko oso garrantzitsua bilakatu dira. 2004an 561.000 turista jaso zituen, 2005ean 677.000 turista[15] eta 2010eko urtarriletik abuztura 1.048.158 turista iritsi ziren[16].

Turistek eragindako higatzea ekiditeko, hala nola bandalismoa murrizteko, hainbat zonalde delikatu babesten ari dira gaur egun. Hala ere monumentu gutxitan dago Angkorren monumentuak bisitatzeko dagoen askatasuna bezainbeste leku gutxitan dago munduan. Bisitarien presioa txikitzeko egiten ari diren ekimenen artean ibilbide alternatiboak ezartzea dago, edo gauez ere bisitak egin ahal izateko argi artifiziala jartzea.[17]

Turismoak uzten duen diruaren %28a artapen eta berreskuratze lanetarako erabiltzen bada ere, oraindik ere lanetako asko atzerriko ekarpenarekin finantziatzen dira.[18]

Kultura popularrean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Angkor Wateko tenplua hainbat filmetan agertu da:


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Chuon Nath Khmer Dictionary (1966, Buddhist Institute, Phnom Penh)
  2. Cambodian-English Dictionary by Robert K. Headley, Kylin Chhor, Lam Kheng Lim, Lim Hak Kheang, and Chen Chun (1977, Catholic University Press)
  3. Angkor Vat APSARA Authority
  4. (Ingelesez)  RUPP, IT center of, «Samdech Porthinhean Chuon Nath's Khmer Dictionary», www.rupp.edu.kh, http://www.rupp.edu.kh/news/index.php?display=82. Noiz kontsultatua: 2018-09-18 .
  5.   «Angkor Wat, 1113–1150», The Huntington Archive of Buddhist and Related Art (College of the Arts, The Ohio State University), http://huntingtonarchive.osu.edu/seasia/angkor.html .
  6. Glaize, The Monuments of the Angkor Group p. 59.
  7.   Fleming, Stuart (1985), «SCIENCE SCOPE: The City of Angkor Wat: A Royal Observatory on Life?», Archaeology (1): 62–72, http://www.jstor.org/stable/41731666. Noiz kontsultatua: 2018-09-18 .
  8. a b   Freeman, Michael (1999), Ancient Angkor, Weatherhill, ISBN 0834804263, PMC 43933678, https://www.worldcat.org/oclc/43933678. Noiz kontsultatua: 2018-09-18 .
  9.   Glaize, Maurice (1993), Les monuments du groupe d'Angkor (4th ed. argitaraldia), J. Maisonneuve, ISBN 272001091X, PMC 79899280, https://www.worldcat.org/oclc/79899280. Noiz kontsultatua: 2018-09-18 .
  10.   George., Cœdès,, The Indianized states of Southeast Asia, ISBN 9780824803681, PMC 961876784, https://www.worldcat.org/oclc/961876784. Noiz kontsultatua: 2018-09-18 .
  11.   Higham, Charles (2003, ©2001), The civilization of Angkor, Phoenix, ISBN 1842125842, PMC 62762388, https://www.worldcat.org/oclc/62762388. Noiz kontsultatua: 2018-09-18 .
  12.   The seventy wonders of the ancient world : the great monuments and how they were built, Thames & Hudson, 1999, ISBN 0500050961, PMC 42136264, https://www.worldcat.org/oclc/42136264. Noiz kontsultatua: 2018-09-18 .
  13. (Ingelesez)  Stencel, Robert; Gifford, Fred; Morón, Eleanor (1976-07-23), «Astronomy and Cosmology at Angkor Wat», Science (4250): 281–287, doi:10.1126/science.193.4250.281, ISSN 0036-8075, PMID 17745714, http://science.sciencemag.org/content/193/4250/281. Noiz kontsultatua: 2018-09-18 .
  14. (Ingelesez)  Transcript for episode 2 - Graham Hancock Official Website, http://www.grahamhancock.com/horizon/horizon_script_2.htm. Noiz kontsultatua: 2018-09-18 .
  15. Toledano, Ruth. 1998. Camboya, templos de esperanza. El Pais
  16. Angkor Wat continues to drive tourist numbers Tourism of Cambodia
  17. (Gaztelaniaz)Angkor y la factura de la luz
  18. (Ingelesez)Preserving Angkor: Interview with Ang Choulean

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Angkor Wat Aldatu lotura Wikidatan