Dorre

San Gimignano herriko Erdi Aroko dorreak (XIII-XIV. mendekoak), Gizateriaren Ondare.

Eiffel dorrea, 324 m garai eta 10.000 tona, 1889 eta 1930 artean munduko eraikuntza garaiena izandakoa.

Iberdrola dorrea (Bilbo), Euskal Herriko eraikin garaiena (165 metro).

Dorrea zabala baino garaiagoa den egitura edo eraikin bat da, gehienetan alde handiarekin, itxura luze eta meharra ematen diona. Dorreek askotariko funtzioak izan ditzakete, betiere haien garaiera handiari lotuak, baina, historikoki, militarrak eta erlijiosoak izan dira, edo babesgarri edo talaia funtzioarekin, baina estetika jakin bat bilatzeko ere erabili izan dira. Gaur egun, dorreek hainbat funtzio berri bereganatu dute, hala nola garaiera handiko etxebizitza edo bulego eraikinak (etxe-orratzak) edo telekomunikazio azpiegitura gisa.

Dorreen gaitasun gogora arazleei esker, artean, sarritan erabiltzen dira, bai arte bisualetan nola literaturan (adibidez J.R.R. Tolkien-en Bi dorreak eleberria, Eraztunen Jauna sailean), non sinbolizatzen duen arketipoak ia beti isolamendua edo bakarraldia adierazten duen: bolizko dorrea positiboa bada, edo opresioa eta espetxea, batez ere historian zehar dorrek izan duten zapalkuntza betekizunagatik (Londresko dorrea, Bastilla eta abar).

Euskal Herriko dorre garaiena, Iberdrola dorrea da (Bilbo, 165 metro).

Hitza

Euskarazko dorre eta torre latinezko turris hitzaren jarraitzaileak dira, bokalismo erromanikoa erakutsiz. Badirudi, forma zaharragoa, latinezko u duena, toponimo batzuetan ageri dela, hala nola, Albiztur, Lastur eta Uzturre.

Hasierako d- eta t- erabili izan dira euskal idazkietan: mendebaldean t- bakarrik, gipuzkeraz t- eta d- aldizkatuz (batzuetan autore berak), lapurtera-nafarreran d- bakarrik eta zubereran t(h)-. Euskaltzaindiaren hiztegian, dorre agertzen da.

Latinezko turris eta grezierazko τύρσις badirudi aurreindoeuropar hizkuntza batetik datozela biak, Βου-δοργίς iliriar toponimoarekin zerikusia duena.

Historia

Samarrako minarete kiribila (51m) 851ean eraikia, egungo Iraken.

Dorreak historiaurretik erabili izan ditu gizakiak. Ezagutzen den zaharrena, agian, Jerikoko harresietako harrizko dorre biribila da (K.a. 8000). Zaharrenetako batzuk ziguratak ziren, sumeriar arkitekturan erabiliak K.a. 4. milurtekotik. Zigurat ezagunenen artean daude: Urko zigurata, K.a. 3. milurtekoan eraikia eta Etemenanki zelakoa, Babiloniako eraikin ezaguna K.a. 2. milurtekoan eraikia. Hori Antzinaroko dorre garaientzat jotzen da eta askorentzat Babelgo dorrearen mitoaren jatorritzat.

Zutik dirauten dorre zaharrenen artean daude broch delakoak: Burdin Aroan (duela 2500-3000 urte) eraikitako gotorleku biribilak Eskozia eta Orkadetan. Horiek eta beste adibide batzuk, bereziki feniziar eta erromatar kulturetakoak, dorreen babes eta zaintza funtzioak azpimarratu zituen. Adibidez, Marokoko Mogador hiriaren izena fenizierazko migdol hitzetik dator, talaia edo zaintza-dorrea esan nahi duena. Erromatarrek dorre laukiak erabili zituzten serviar harresietan (K.a. IV. mendea) eta oktogonalak Dioklezianoren jauregia babesteko (K.o. 300). Txinatarrek dorreak erabili zituzten Harresi Handia osatzeko K.a. 210ean, Qin dinastian.

Dorreen ikusgarritasunak arkitektura erlijiosoan eragin handia izan zuen mundu guztian, eliza kristauetako kanpandorreekin esaterako. Mundu islamikoan, meskitak ere minaretea izaten du alboan, forma askotakoak, Samarrako minarete kiribila esaterako. Indian, estupak eraiki ziren, fraideen erlikiak gordetzeko dorre budistak. Estupen ondoren garatu ziren pagodak, oin karratu edo oktogonalekoak, solairu askotako dorreak, non bakoitzak teilatu bat duen. Dorre mota hori Asia osora hedatu zen jatorrizko hilobi funtzioa utziz eta hainbat itxura hartuz.

Ezaugarriak

Nahiz eta zentzu hertsian etxe-orratzak dorreak ez izan, horietako asko horrela deitzen dira, hala nola New Yorkeko dorre bikiak edo Kuala Lumpurreko Petronas dorreak, antzeko itxura dutelako.

Dorreek duten garaiera handia dela-eta, abantaila ugari dituzte: estrategikoa, energiaren erabilera, komunikazioa erraztearena eta abar.

Abantaila estrategikoa

Historian zehar, dorreek ikuspuntu goratua eskaini diete erabiltzaileei, abantaila emanez inguruak zaintzeko eta ikuspegi hobea babeserako. Horrela, askotan, harresi eta gotorleku gainean eraiki ziren, edo jomugatik hurbilera eraman (setioan erabilitako dorre mugikorretan esaterako). Egun ere, erabilera estrategikoko dorreak erabiltzen dira espetxe, eremu militar eta babes perimetroetan (muga lerroetan eta abarretan).

Energia potentziala

Grabitatea eta horrek eragindako energia potentziala erabiliz, dorreak ondasunak edo likidoak gordetzeko erabiltzen dira, hala nola silo eta ur-dorreetan, edo lurra zulatzeko. Eski-jauzi dorreek ere ideia bera darabilte, eta, mendi malda naturala ez badago, gizakiak egindakoa izan daitezke.

Komunikazioa hobetzea

Historian zehar, dorre bakunak erabili izan dira informazioa garraiatzeko distantzia handietan. Erabilera hori izan dute itsasargiek, kanpandorreek, erloju-dorreek, dorre telegrafikoek eta minareteek. Adibidez, Igeldoko dorrea, Donostiako itsasertzean eraikitako itsasargia zen, itsas mailatik 180 metrora kokatua 9 legoako helmena izateko, garai harten paregabea. Berrikiago, telekomunikazio dorreek (irrati, telebista edo telefoniakoak) uhinak hedatzen dituzte garaiera handietatik, bai transmititzen, bai errepikatzen.

Garraiobideen euskarria

Dorreak zubien euskarri ere izan daitezke, eta eraikuntza garaienen lehian sar daitezke. Gehien bat zubi esekietan eta antzekoetan erabiltzen dira. Adibidez, Millauko biaduktua munduko garaiena da, eta bertako dorre batek 343 m ditu, Eiffel dorreak baino 19 m gehiago.

Beste batzuk

• Energia sortzeko: Haize-sorgailuak, eguzki-energia dorreak
• Gas kutsakorrak urrutiratzeko: Tximinia
• Frogak egiteko: Igogailuak probatzeko (adibidez Onddi dorrea, 71 m Hernani, Gipuzkoan)
• Mitoak esplikatzeko: Babelgo dorrea, bolizko dorrea
• Jokoan erabiltzeko: Dorrearen pieza xake jokoan

Dorre militarrak

Dorreak funtsezko elementuak dira arkitektura militarrerako, bai zirkuitu gotortu baten zati gisa, bai isolatu gisa.

Dorre isolatuak

Erromatar eraikuntza militarren terminologian, castrum hitzak erromatar kanpamentuak izendatzen ditu, oholesi batez inguratzen zirenak eta dorreekin indartzen zirenak (egonkor egiten zirenean, eraikuntza elementuak harriz egin zitezkeen); turris eta burgus hitzek, berriz, dorre isolatuak izendatzen dituzte, limes zaintzen zituztenak bezala (Inperioaren kanpoko muga). Antzeko tipologia izan zuten gerora kastral motako dorreek eta dorretxeek. Europatik kanpo, eta formazko desberdintasunak alde batera utzita, gaztelu japoniarraren oinarrizko tipologia antzekoa da.

• 
  Burgus Ahegg-en itxuraren berreraikuntza, Danubioko limes erromatarrean.
• 
  Oostkapelleko kastral motako berreraikuntza (Zeelanda, Herbehereak).
• 
  Mota castral edo Saint-Sylvain-d'Anjouko (Frantzia) Château à Motte-ren berreraikuntza.
• 
  Cloghmoreko (Irlanda) kaiko dorrea.
• 
  Dorretxe veneziarra Butrinton (Albania).
• 
  Matsue gaztelua (Japonia).

Dorre-jagoleak

Dorre zelataria, zaintza-dorrea edo talaia lehen erabilera militarra duen gotorleku mota da. Oro har, egitura isolatuak dira. Bere helburu nagusia toki altu eta segurua eskaintzea da bertatik zaintza eta behaketa militarrak egin ahal izateko. Kasu batzuetan, erabilera militarrekoak ez diren beste dorre batzuk, erlijiosoak adibidez, talaia gisa erabili izan dira. Kartzelako esparruek, kontzentrazio-esparruek eta beste instalazio batzuek ere zaintza-dorreak erabiltzen dituzte barrualdea eta kanpoaldea behatzeko.

• 
  Buchenwald kontzentrazio esparruko zaintza dorrea.
• 
  Alcatraz espetxeko zaintza dorrea.
• 
  Zisjordaniako harresian dagoen Israelgo zaintza dorrea.
• 
  Espantaperroseko dorrea (Badajoz) eta harresitik sarbidearen aurrez aurreko bista.
• 
  Racef dorrea, Almusafes

Kostaldea zaintzeko dorreak

Kostaldea zaintzeko dorreak XVI. mendean eraiki ziren Espainiako Mediterraneoko kostaldean pirata berbereen erasoetatik babesteko. Alacanteko probintzian, Murtziako Eskualdean, Almerian, Granadan eta Malagan daude, batez ere, eta Andaluziako isurialde atlantikoan, Cadizen eta Huelvan. Dorre horietako gehienak XIX. mendera arte erabili ziren.

Macenas dorrea (Mojácar, España), kostaldeko zaintza-dorrea

.

Gazteluen eta harresien dorreak

Manzanares el Realgo gazteluak kanpoaldetik inguratzen duen harresi bat du, sarrera inguratzen duten bi dorre zilindriko (kubo) txikirekin; harresi nagusiak, aurreko izkinetan, indartuta daude bi kuborekin, eta atzeko horma omenaldi-dorre batekin.

Gazteluen eta harresien dorreek (oro har, mota guztietako gotorlekuetakoak) forma eta funtzio desberdinak dituzte. Zirkularrak direnean, kuboak deitzen zaie. Tamaina handikoak direnean, berriz, dorreak. Zaintzaile bat gordetzeko egokiak diren eraikin txikiei, zaintzale-etxola edo garita esaten zaie.

Aztarna arkeologikoak dituen harresi-dorrerik zaharrena Jerikoko dorrea izango da seguruenik, metro eta erdiko altuera duena, Jerikoko harresien egituretako bat, K.a. VIII. milurtekoa.

Malmuertako dorrea, Kordoba (Espainia).

Dorre albarranoa

Dorre albarranoa, komunikatuta dagoen barruti gotortu baten parte da, baina, normalean, harresitik salbuetsita dago, eta arku edo zubi txiki baten bidez lotzen da harresira. Dorrea, etsaiaren eskuetan eroriz gero, erraz suntsi daiteke. Gotorleku handi gisa ere atxiki daiteke, baina, kasu horretan, besteak baino handiagoa da.

Talaia edo zaintza-dorre gisa balio du, baina baita harresia inguratzen edo gainditzen saiatzen den etsaiari erasotzeko ere.

Dorre albarranoen adibideak izan daitezke Sevillako Urrearen dorrea, Kordobako Malmuertakoa edo Badajozeko Espantaperroseko dorrea (honen altzoak dorre horien hainbat adibide ditu), guztiak Espainian, nahiz eta Yorkshireko (Erresuma Batua) Pontefract gazteluko Swillington dorrea eraikuntza mota horren adibide dela uste den.

Gatariako talaia (Bidarte, Lapurdi), baleak iksukatzeko eraikuntza.

Euskal Herrian, Getariako (Bidarte, Lapurdi) talaia aurki dezakegu, bere garaian baleak ikuskatzeko erabiltzen zena.

Omenaldiaren dorrea

Estepako alkazarreko (Sevilla) omenaldi dorrea. Sarrerako ateburuan inskripzio bitxi hau dago: Dorre hau eraikitzea Lorenzo Suárez de Figueroak, Santiagoko Maisuak, agindu zuen; zenbat kostatu zen jakin nahi duenak beste bat eraiki dezala, eta jakingo du.

Omenaldiaren dorrea Erdi Aroko gazteluaren egitura nagusia da (donjon gaztelu frantsesetan, bergfried alemanetan, mastio edo maschio italiarretan, keep ingelesetan). Dorre nabarmena da, harresia baino altuagoa, eta, normalean, gotorlekuaren gainerakotik isola zitekeen. Dorre nagusia da, jaunaren bizileku dena eta gazteluaren funtzio garrantzitsuenak betetzen dituena; gela nagusiak eta, batzuetan, janari-biltegiak hartzen ditu bere barnean. Kanpoko balizko eraso bati dagokionez, posiziorik babestuenean dago; horrela, gainerako defentsak eroriko balira, dorre horrek azken babesleku bat emango luke.

Setio-dorrea

Setio-dorreak zurezko armazoi garraiagarri bat ziren, prisma edo piramide-enbor altu baten itxurakoa, eta Antzinaroan eta Erdi Aroan erabiltzen ziren etsaien harresiei aurre egiteko eta haiek erasotzeko garaierara iritsiz. Haien hurbilketak arrakasta izanez gero, eskalak baino errazago sartzen uzten zieten zenbait gizon armaturi haiek har zitzaten. Erdi Aroko setio-arma guztiak bezala, dorrea ere zaharkituta geratu zen XV. mendetik aurrera kanoia orokortu zenean.

• 
  Asiriar erliebea, setio-dorre baten erabilera irudikatzen duena.
• 
  Setio-dorre baten erabilera irudikatzen duen grabatu modernoa.
• 
  Ídem.

San Gimignanoko (Italia) dorreak .

Trinitate elizako dorrea (ezkerrean) eta Alcarazeko Santo Domingo komentu ohiaren dorrea (gaur egun Auzitegia, eskuinean).

Boloniako dorreak.

Hiri dorreak

Europa mendebaldeko Erdi Aroko hiriek harresietan itxi ziren, eta bere eraikin nabarmenek dorreak eraiki zituzten, bai defentsarako, bai ospea lortzeko, erakunde edo familia desberdinen arteko eta hiri ezberdinen arteko altuera lehian. Adibide nabarmenak izan daitezke Florentzia, San Gimignano edo Caceres.

• 
  Palazzo Vecchio edo Signoríarena, Florentzia.
• 
  Cacereseko Zikoinen jauregiaren dorrea.
• 
  Lujandarren dorrea (Madril).
• 
  Bruselako udaletxeko dorrea.

Sarritan, hiri-espazioaren nagusitasunaren aldeko dorre-borroka botere zibilaren eta elizaren boterearen artean libratzen zen, on Kixote Mantxakoaren pasarte ospetsu honetan ironia handiz ulertzen den moduan, topiko literario bihurtua bere irakurketa bikoitzagatik (gizartea eta Estatua elizaren menpe daudela salatzeko):

«	―Orain behintzat, gaztelua aurki dezagun –Don Kixotek berriz– orduan esango diat-eta zer egin behar dugun, Santxo. Eta, aizak hi Santxo, nik gutxi ikusten diat edota bestela, han ageri den itzal handi hura, Dultzinearen jauregiak egiten duena duk noski. ―Gida beza ba berorrek –Santxok erentzun– Joan zen bada harantz Don Kijote, eta berrehunen bat pausu egingo zituen, itzal egiten zuen horma harekin topo egin zuen; dorre handi bat ikusi zuen eta berehala nabaritu zuen etxadi hura ez zela gaztelu, herriko eliza nagusia baizik, eta honela mintzatu zuen: ―Elizarekin topo egin diagu, Santxo ―Ikusten dut bai –Santxok erantzun– eta Jainkoari nahi dakiola gure sepultura ez topatzea, batere ez baita seinale ona oruotan zimitoriotan barrena ibiltzea, areago eta, oker ez banago, andere honen etxea irteera gabeko kale batean dagoela nik berorri esanda. ―Jainkoak madarikatuko al hau, eultza halakoa! –esan zuen Don Kijotek. Non ikusi duk hik, gazteluak eta errege-etxeak irteera-gabeko kaletzarretan eraikiak daudenik? ―Jauna, –Santxok erantzun– tokian tokiko usadioak; agian hemen, Toboson, jauregiak eta etxadiak kaletzarretan jasotzeko ohikeria izango da; eta horrela, hemen inguruko kale-tarteak miatzen utzi biezat berorrek, arren; baliteke eta zokoren batean gaztelu bat aurkitzea, eta horra, horrengatik honenbeste pausu eta hara eta honako ibili, zakurraren putza balitz hobe.	»
2. partea IX. atala, non ikusiko dena kontatzen den, (itzulpena Patxi Ezkiaga)

• 
  Florentziako ikuspegia. Duomoak (katedrala) Signoriaren altuerarekin lehiatzen du. Aipagarriak dira, halaber, Badia Fiorentinako, Bargello jauregiko eta San Miniato al Monteko dorreak.
• 
  Toledoko alkazarrak, errege-boterearen ikur denak, katedrala du altueran lehian, nahiz eta bere dorrea puntu baxuago batetik hasi.
• 
  Antzeko lehia dago Segoviako alkazar eta katedralaren artean, zeinak erraz irabazten baitu hiriko punturik altuenean kokatuta baitago.

Dorre garaienak

Dorre garaienen hurrengo zerrenda garaiera absolutuaren arabera ordenatuta dago. Dorre sailkapenaren barnean sartzen dira eraikin diren guztiak (adibidez etxe-orratzak eta telekomunikazio dorreak), baina ez antena egitura bakarrik direnak (adibidez telebista antena tenkatuak). Izan ofizialak dorre hitza badu, zerrenda honetan ageri da. Dorre garaienak zeintzuk diren erabakitzeko, Munduko Dorre Handien Federazioak (WFGT) urtean behin erakunde horretako ordezkariek bilera bat egiten dute.

Hurrengo zerrendak 20 garaienak baino ez ditu azaltzen:

Sailkapena	Egitura	Garaiera (m)	Kokapena	Estatua	Eraikitze­urtea
1	Burj Khalifa (lehen Burj Dubai)	830	Dubai	Arabiar Emirerri Batuak	2010
2	Tōkyō Sky Tree	634	Tokio	Japonia	2012
3	Shanghai Tower	632	Shanghai	Txina	2014
4	Abraj Al Bait Dorreak	601	Meka	Saudi Arabia	2012
5	Canton Dorrea	600	Guangzhou	Txina	2010
6	Ping An International Finance Center	599	Shenzhen	Txina	2017
7	Lotte World Tower	555	Seul	Hego Korea	2017
8	CN dorrea	553	Toronto	Kanada	1976
9	One World Trade Center (lehen Freedom Tower)	541	New York	AEB	2014
10	Ostankino dorrea	537	Mosku	Errusia	1967
11	Chow Tai Fook Centre	530	Guangzhou	Txina	2016
12	Willis Tower (lehen Sears Tower)	527	Chicago	AEB	1974
	World Trade Center		New York		1972 eraitsia 2001
13	Taipei 101	508	Taipei	Taiwan	2004
14	Shanghai World Financial Center	492	Shanghai	Txina	2008
15	International Commerce Centre	484	Hong Kong	Hong Kong	2010
16	Central Park Tower	472	New York	AEB	2019
17	Oriental Pearl Tower	468	Shanghai	Txina	1994
18	Lakhta Center	462	San Petersburgo	Errusia	2018
19	John Hancock Center	457	Chicago	AEB	1969
20	Petronas dorreak	452	Kuala Lumpur	Malaysia	1998

Dorre ezagunak

• Alexandriako itsasargia (K.a. III. mendea), Munduko Zazpi Mirarietako bat
• Herkulesen dorrea (I. mendea), oraindik zutik dagoen itsasargi zaharrena
• Pisako dorrea (1173, 58,36m), haitzurdinezko italiar kanpandorre oker ezaguna
• Londresko dorrea
• Eiffel dorrea (1889), gizakiak eginiko eraikuntza garaiena 1889 eta 1930 artean
• Empire State Building (1931), gizakiak eginiko eraikuntza garaiena 1931 eta 1954 artean
• Dorre Bikiak (1972)
• Burj Khalifa (828 m, 2010), munduko garaiena orain

Euskal Herrian

• Iberdrola dorrea (Bilbo), Euskal Herriko eraikin garaiena (165 m)
• Otxanda Andrearen dorrea (Gasteiz)
• Torre Luzea (Zarautz)
• Erriberriko Errege Jauregiko dorreak: Fenero portaleko dorrea, Talaia dorrea, Lau Haizeen dorrea (Martin Peritz Lizarrakoak egina), Uharkaren dorrea, Hiru koroen dorrea, Dorre nagusia (Erriberri)
• Baionako katedraleko ezkila-dorreak (Baiona)
• Igeldoko dorrea (Donostia), itsas mailatik 180 metrora

Irudiak

• 
  Ostankino dorrea (1967), 540 metroko telebista dorrea (Mosku)
• 
  Béthuneko kanpandorre zibila (1388), UNESCOk sailkatutako Gizateriaren Ondarea "Belgika eta Frantziako kanpandorreak" taldean.
• 
  Baionako katedraleko ezkila-dorreak
• 
  Loiuko aireportuko kontrol-dorrea (arkitektoa: Santiago Calatrava)

• 
  Iberdrola dorrea (Bilbo)
• 
  Hiru Koroen dorrea Erriberriko Errege Jauregian
• 
  Israeldar zaintza-dorrea Zisjordaniako israeldar harresian
• 
  Galata dorrea (1348), baita ere Christea Turris (Kristoren dorrea latinez) deitua, Konstantinoplaeko genovar kolonia.

Ikus, gainera

• Etxe-orratz
• Dorretxe
• Kanpandorre
• Dorre nagusi
• Munduko eraikinik garaienen zerrenda eta Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda

Kanpo estekak

• Datuak: Q12518
• Multimedia: Towers / Q12518