Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Dorre

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

San Gimignano herriko Erdi Aroko dorreak (XIII-XIV. mendekoak), Gizateriaren Ondare.
Eiffel dorrea, 324 m garai eta 10.000 tona, 1889 eta 1930 artean munduko eraikuntza garaiena izandakoa.
Iberdrola dorrea (Bilbo), Euskal Herriko eraikin garaiena (165 metro[1]).

Dorre bat zabala baino garaiagoa den egitura edo eraikina da, gehienetan alde handiarekin, itxura luze eta meharra[2] ematen diona. Dorreek askotariko funtzioak izan ditzakete, betiere haien garaiera handiari lotuak, baina historikoki militarrak eta erlijiosoak izan dira, edo babesgarri edo talaia funtzioarekin[2], baina estetika jakin bat bilatzeko ere erabili izan dira. Gaur egun dorreek hainbat funtzio berri bereganatu dute, hala nola garaiera handiko etxebizitza edo bulego eraikinak (etxe-orratzak) edo telekomunikazio azpiegitura bezala.

Dorreen gaitasun gogorarazleei esker, artean sarritan erabiltzen dira, bai arte bisualetan nola literaturan (adibidez J. R. R. Tolkien-en Bi dorreak eleberria, Eraztunen Jauna sailean), non sinbolizatzen duen arketipoak ia beti isolamendua edo bakarraldia adierazten duen: bolizko dorrea positiboa bada, edo opresioa eta espetxea, batez ere historian zehar dorrek izan duten zapalkuntza betekizunagatik (Londresko dorrea, Bastilla eta abar).

Hitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko dorre eta torre latinezko turris hitzaren jarraitzaileak dira, bokalismo erromanikoa erakutsiz[3]. Badirudi, forma zaharragoa, latinezko u duena, toponimo batzuetan ageri dela, hala nola, Albiztur, Lastur eta Uzturre[3].

Hasierako d- eta t- erabili izan dira euskal idazkietan: mendebaldean t- bakarrik, gipuzkeraz t- eta d- aldizkatuz (batzuetan autore berak), lapurtera-nafarreran d- bakarrik eta zubereran t(h)-[3]. Hiztegi Batuan dorre agertzen da, eta torre euskara batuan ez erabiltzea gomendatzen du.

Latinezko turris eta grezierazko τύρσις badirudi hizkuntza aurre-indoeuropar batetik datozela biak, Βου-δοργίς iliriar toponimoarekin zerikusia duena.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Samarrako minarete kiribila (51m) 851ean eraikia, egungo Iraken.

Dorreak historiaurretik erabili izan ditu gizakiak. Ezagutzen den zaharrena agian Jerikoko harresietako harrizko dorre biribila da (K.a. 8000). Zaharrenetako batzuk ziguratak ziren, sumeriar arkitekturan erabiliak K.a. 4. milurtekotik. Zigurat ezagunen artean daude Urreko Zigurat Handia, K.a. 3. milurtekoan eraikia, eta Etemenanki zelakoa, Babiloniako eraikin ezaguna K.a. 2. milurtekoan eraikia. Hau jotzen da Antzinaroko dorre garaientzat eta askorentzat Babelgo dorrearen mitoaren jatorritzat.

Zutik dirauten dorre zaharrenen artean daude broch delakoak: Burdin Aroan (duela 2500-3000 urte) eraikitako gotorleku biribilak Eskozia eta Orkadetan. Hauek eta beste adibide batzuk, bereziki feniziar eta erromatar kulturetakoak, dorreen babes eta zaintza funtzioak azpimarratu zituen. Adibidez, Marokoko Mogador hiriaren izena, fenizierazko 'migdol' hitzetik dator, talaia edo zaintza-dorrea esan nahi duena. Erromatarrek dorre laukiak erabili zituzten Serviar Harresietan (K.a. IV. mendea) eta oktogonalak Dioklezianoren jauregia babesteko[4] (K.o. 300). Txinatarrek dorreak erabili zituzten Harresi Handia osatzeko K.a. 210ean Qin dinastian.

Dorreen ikusgarritasunak arkitektura erlijiosoan eragin handia izan zuen mundu guztian, eliza kristauetako kanpandorreekin esaterako. Mundu islamikoan, meskitak ere minaretea izaten du alboan, forma askotakoak, Samarrako minarete kiribila esaterako[5]. Indian estupak eraiki ziren, fraideen erlikiak gordetzeko dorre budistak. Estupen ondoren garatu ziren pagodak, oin karratu edo oktogonalekoak, solairu askotako dorreak non bakoitzak teilatu bat duen. Dorre mota hau Asia osora hedatu zen jatorrizko hilobi funtzioa utziz, eta hainbat itxura hartuz[5].

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta zentzu hertsian etxe-orratzak "dorreak" ez izan, hauetako asko horrela deitzen dira, hala nola New Yorkeko Dorre Bikiak edo Kuala Lumpurreko Petronas dorreak, antzeko itxura dutelako.

Dorreek duten garaiera handia dela-eta, abantaila ugari dituzte: estrategikoa, energiaren erabilera, komunikazioa erraztearena eta abar.

Abantaila estrategikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian zehar, dorreek ikuspuntu goratua eskaini diete erabiltzaileei, abantaila emanez inguruak zaintzeko eta ikuspegi hobea babeserako. Horrela, askotan harresi eta gotorleku gainean eraiki ziren, edo jomugatik hurbilera eraman (setioan erabilitako dorre mugikorretan esaterako). Egun ere, erabilera estrategikoko dorreak erabiltzen dira espetxe, eremu militar eta babes perimetroetan (muga lerroetan eta abarretan).

Energia potentziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grabitatea eta honek eragindako energia potentziala erabiliz, dorreak ondasunak edo likidoak gordetzeko erabiltzen dira, hala nola silo eta ur-dorreetan, edo lurra zulatzeko. Eski-jauzi dorreek ere ideia bera darabilte eta, mendi malda naturala ez badago, gizakiak egindakoa izan daitezke.

Komunikazioa hobetzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian zehar, dorre bakunak erabili izan dira informazioa garraiatzeko distantzia handietan. Erabilera hau izan dute itsasargiek, kanpandorreeak, erloju-dorreek, dorre telegrafikoek eta minareteek. Adibidez, Igeldoko dorrea, Donostiar itsasertzean eraiki zen itsasargia zen, itsas mailatik 180 metrora kokatua[6], 9 legoako helmena izateko[6], garai harten paregabea. Berrikiago, telekomunikazio dorreek (irrati, telebista edo telefoniakoak) uhinak hedatzen dituzte garaiera handietatik, bai transmititzen bai errepikatzen.

Garraiobideen euskarria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dorreak zubien euskarri ere izan daitezke, eta eraikuntza garaienen lehian sar daitezke. Gehien bat zubi esekietan eta antzekoetan erabiltzen dira. Adibidez, Millauko biaduktua munduko garaiena da eta bertako dorre batek 343 m ditu[7], Eiffel dorreak baino 19 m gehiago.

Beste batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dorre ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Eraikin paregabea Iberdrola.
  2. a b "Dorre" sarrera Hiztegi Batuan Euskaltzaindia 2019-07-09.
  3. a b c Dorre sarrera Orotariko Euskal Hiztegian Euskaltzaindia.
  4. (Ingelesez) The Megalithic Portal and Megalith Map, Diocletian's Palace.
  5. a b (Italieraz)"A ogni popolo la sua torre", Focus storia, novembre 2016, pag. 26
  6. a b c Dorrearen historia Igeldo Mendiko parkearen webgunean
  7. (Frantsesez) Le viaduc de Millau.
  8. Zientzia.net webgunea.
  9. (Ingelesez) Valdes, Giuliano (1994) Art and History of Pisa Casa Editrice Bonechi 44 or. ISBN 9788880290247.
  10. Auñamendi eusko entziklopedia ISSN 2444-5487.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]