Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Dorre

Wikipedia, Entziklopedia askea

San Gimignano herriko Erdi Aroko dorreak (XIII-XIV. mendekoak), Gizateriaren Ondare.
Eiffel dorrea, 324 m garai eta 10.000 tona, 1889 eta 1930 artean munduko eraikuntza garaiena izandakoa.
Iberdrola dorrea (Bilbo), Euskal Herriko eraikin garaiena (165 metro[1]).

Dorre bat zabala baino garaiagoa den egitura edo eraikina da, gehienetan alde handiarekin, itxura luze eta meharra[2] ematen diona. Dorreek askotariko funtzioak izan ditzakete, betiere haien garaiera handiari lotuak, baina historikoki militarrak eta erlijiosoak izan dira, edo babesgarri edo talaia funtzioarekin[2], baina estetika jakin bat bilatzeko ere erabili izan dira. Gaur egun dorreek hainbat funtzio berri bereganatu dute, hala nola garaiera handiko etxebizitza edo bulego eraikinak (etxe-orratzak) edo telekomunikazio azpiegitura bezala.

Dorreen gaitasun gogorarazleei esker, artean sarritan erabiltzen dira, bai arte bisualetan nola literaturan (adibidez J. R. R. Tolkien-en Bi dorreak eleberria, Eraztunen Jauna sailean), non sinbolizatzen duen arketipoak ia beti isolamendua edo bakarraldia adierazten duen: bolizko dorrea positiboa bada, edo opresioa eta espetxea, batez ere historian zehar dorrek izan duten zapalkuntza betekizunagatik (Londresko dorrea, Bastilla eta abar).

Euskal Herriko dorre garaiena Iberdrola dorrea da (Bilbo, 165 metro[1]).

Hitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko dorre eta torre latinezko turris hitzaren jarraitzaileak dira, bokalismo erromanikoa erakutsiz[3]. Badirudi, forma zaharragoa, latinezko u duena, toponimo batzuetan ageri dela, hala nola, Albiztur, Lastur eta Uzturre[3].

Hasierako d- eta t- erabili izan dira euskal idazkietan: mendebaldean t- bakarrik, gipuzkeraz t- eta d- aldizkatuz (batzuetan autore berak), lapurtera-nafarreran d- bakarrik eta zubereran t(h)-[3]. Hiztegi Batuan dorre agertzen da, eta torre euskara batuan ez erabiltzea gomendatzen du.

Latinezko turris eta grezierazko τύρσις badirudi aurreindoeuropar hizkuntza batetik datozela biak, Βου-δοργίς iliriar toponimoarekin zerikusia duena.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Samarrako minarete kiribila (51m) 851ean eraikia, egungo Iraken.

Dorreak historiaurretik erabili izan ditu gizakiak. Ezagutzen den zaharrena agian Jerikoko harresietako harrizko dorre biribila da (K.a. 8000). Zaharrenetako batzuk ziguratak ziren, sumeriar arkitekturan erabiliak K.a. 4. milurtekotik. Zigurat ezagunen artean daude Urko zigurata, K.a. 3. milurtekoan eraikia, eta Etemenanki zelakoa, Babiloniako eraikin ezaguna K.a. 2. milurtekoan eraikia. Hau jotzen da Antzinaroko dorre garaientzat eta askorentzat Babelgo dorrearen mitoaren jatorritzat.

Zutik dirauten dorre zaharrenen artean daude broch delakoak: Burdin Aroan (duela 2500-3000 urte) eraikitako gotorleku biribilak Eskozia eta Orkadetan. Hauek eta beste adibide batzuk, bereziki feniziar eta erromatar kulturetakoak, dorreen babes eta zaintza funtzioak azpimarratu zituen. Adibidez, Marokoko Mogador hiriaren izena, fenizierazko 'migdol' hitzetik dator, talaia edo zaintza-dorrea esan nahi duena. Erromatarrek dorre laukiak erabili zituzten Serviar Harresietan (K.a. IV. mendea) eta oktogonalak Dioklezianoren jauregia babesteko[4] (K.o. 300). Txinatarrek dorreak erabili zituzten Harresi Handia osatzeko K.a. 210ean Qin dinastian.

Dorreen ikusgarritasunak arkitektura erlijiosoan eragin handia izan zuen mundu guztian, eliza kristauetako kanpandorreekin esaterako. Mundu islamikoan, meskitak ere minaretea izaten du alboan, forma askotakoak, Samarrako minarete kiribila esaterako[5]. Indian estupak eraiki ziren, fraideen erlikiak gordetzeko dorre budistak. Estupen ondoren garatu ziren pagodak, oin karratu edo oktogonalekoak, solairu askotako dorreak non bakoitzak teilatu bat duen. Dorre mota hau Asia osora hedatu zen jatorrizko hilobi funtzioa utziz, eta hainbat itxura hartuz[5].

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nahiz eta zentzu hertsian etxe-orratzak "dorreak" ez izan, hauetako asko horrela deitzen dira, hala nola New Yorkeko Dorre Bikiak edo Kuala Lumpurreko Petronas dorreak, antzeko itxura dutelako.

Dorreek duten garaiera handia dela-eta, abantaila ugari dituzte: estrategikoa, energiaren erabilera, komunikazioa erraztearena eta abar.

Abantaila estrategikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian zehar, dorreek ikuspuntu goratua eskaini diete erabiltzaileei, abantaila emanez inguruak zaintzeko eta ikuspegi hobea babeserako. Horrela, askotan harresi eta gotorleku gainean eraiki ziren, edo jomugatik hurbilera eraman (setioan erabilitako dorre mugikorretan esaterako). Egun ere, erabilera estrategikoko dorreak erabiltzen dira espetxe, eremu militar eta babes perimetroetan (muga lerroetan eta abarretan).

Energia potentziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grabitatea eta honek eragindako energia potentziala erabiliz, dorreak ondasunak edo likidoak gordetzeko erabiltzen dira, hala nola silo eta ur-dorreetan, edo lurra zulatzeko. Eski-jauzi dorreek ere ideia bera darabilte eta, mendi malda naturala ez badago, gizakiak egindakoa izan daitezke.

Komunikazioa hobetzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historian zehar, dorre bakunak erabili izan dira informazioa garraiatzeko distantzia handietan. Erabilera hau izan dute itsasargiek, kanpandorreeak, erloju-dorreek, dorre telegrafikoek eta minareteek. Adibidez, Igeldoko dorrea, Donostiar itsasertzean eraiki zen itsasargia zen, itsas mailatik 180 metrora kokatua[6], 9 legoako helmena izateko[6], garai harten paregabea. Berrikiago, telekomunikazio dorreek (irrati, telebista edo telefoniakoak) uhinak hedatzen dituzte garaiera handietatik, bai transmititzen bai errepikatzen.

Garraiobideen euskarria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dorreak zubien euskarri ere izan daitezke, eta eraikuntza garaienen lehian sar daitezke. Gehien bat zubi esekietan eta antzekoetan erabiltzen dira. Adibidez, Millauko biaduktua munduko garaiena da eta bertako dorre batek 343 m ditu[7], Eiffel dorreak baino 19 m gehiago.

Beste batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dorre garaienak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dorre garaienen hurrengo zerrenda garaiera absolutuaren arabera ordenatuta dago. Dorre sailkapenaren barnean sartzen dira eraikin diren guztiak (adibidez etxe-orratzak eta telekomunikazio dorreak), baina ez antena egitura bakarrik direnak (adibidez telebista antena tenkatuak). Izan ofizialak dorre hitza badu, zerrenda honetan ageri da. Dorre garaienak zeintzuk diren erabakitzeko, Munduko Dorre Handien Federazioak (WFGT) urtean behin erakunde horretako ordezkariek bilera bat egiten dute[9][10].

Hurrengo zerrendak 20 garaienak baino ez ditu azaltzen:
Sailkapena Egitura Garaiera
(m)
Kokapena Estatua Eraikitze­urtea
1 Burj Khalifa (lehen Burj Dubai) 830
[11]
Dubai  Arabiar Emirerri Batuak 2010
2 Tōkyō Sky Tree 634 Tokio  Japonia 2012
3 Shanghai Tower 632 Shanghai  Txina 2014
4 Abraj Al Bait Dorreak 601 Meka  Saudi Arabia 2012
5 Canton Dorrea 600 Guangzhou  Txina 2010
6 Ping An International Finance Center 599 Shenzhen  Txina 2017
7 Lotte World Tower 555 Seul  Hego Korea 2017
8 CN Dorrea 553 Toronto  Kanada 1976
9 One World Trade Center (lehen Freedom Tower) 541 New York  AEB 2014
10 Ostankino dorrea 537 Mosku  Errusia 1967
11 Chow Tai Fook Centre 530 Guangzhou  Txina 2016
12 Willis Tower (lehen Sears Tower) 527 Chicago  AEB 1974
World Trade Center[12] New York 1972
eraitsia
2001
[12]
13 Taipei 101 508 Taipei  Taiwan 2004
14 Shanghai World Financial Center 492 Shanghai  Txina 2008
15 International Commerce Centre 484 Hong Kong  Hong Kong 2010
16 Central Park Tower 472 New York  AEB 2019[13]
17 Oriental Pearl Tower 468 Shanghai  Txina 1994
18 Lakhta Center 462 San Petersburgo  Errusia 2018
19 John Hancock Center 457 Chicago  AEB 1969
20 Petronas Dorreak 452 Kuala Lumpur  Malaysia 1998

Dorre ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c Eraikin paregabea. Iberdrola.
  2. a b "Dorre" sarrera Hiztegi Batuan. Euskaltzaindia 2019-07-09.
  3. a b c Dorre sarrera Orotariko Euskal Hiztegian. Euskaltzaindia.
  4. (Ingelesez) The Megalithic Portal and Megalith Map, Diocletian's Palace..
  5. a b (Italieraz)"A ogni popolo la sua torre", Focus storia, novembre 2016, pag. 26
  6. a b c Dorrearen historia Igeldo Mendiko parkearen webgunean
  7. (Frantsesez) Le viaduc de Millau. .
  8. Zientzia.net webgunea[Betiko hautsitako esteka].
  9. (Alemanez)Elmar Schütze: Große Türme, große Pläne. In: Berliner Zeitung. 19. September 2013, S. 17.
  10. WFGT webgunea (kontsulta: 2013-09-19)
  11. ctbuh.org: Burj Khalifa: „Height: To Tip 829,8 meter“; „Height: Architectural 828 meter“
  12. a b 2001eko irailaren 11ko atentatuan eraitsia
  13. 131 solairuko etxebizitza-eraikina. 2019an amaitu zen eta "Nordstrom" denda lehen 7 solairuetara aldatu. Arkitektoek Burj Khalifa ere diseinatu zuten. "Funk Uhr" aldizkaria, 45 zenbakia, 2019; 5. or.
  14. (Ingelesez) Valdes, Giuliano. (1994). Art and History of Pisa. Casa Editrice Bonechi, 44 or. ISBN 9788880290247..
  15. Auñamendi eusko entziklopedia. ISSN 2444-5487..

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]