Edukira joan

Hartz Handia

Aldatu loturak
Koordenatuak: Zeruko mapa 10.67h 00m 00s, +55.38° 00′ 00″
Wikipedia, Entziklopedia askea
(«Hartz Handia (konstelazioa)» orritik birbideratua)
Hartz Handia 
Irudi gehiago
Datuak
LaburduraUMa
GenitiboaUrsae Majoris
SinbologiaHartz Handia
Eremua1.280 gradu karratu (. maila)
Izar kantitatea
(magnitudea < 3)		7, 20
Izarrik distiratsuenaε UMa (Alioth) (itxurazko magnitudea 1,76)
Meteoro euria
Konstelazio mugakideakDraco (konstelazioa), Camelopardalis, Lynx (konstelazioa), Leo Minor, Leo (konstelazioa), Coma Berenices, Canes Venatici eta Boötes
Behaketa
Igoera zuzena10,67 h
Deklinazioa-55,38°
Ikuspen onena 21:00etan (9 PM): Apirila
+90° eta −35° latitude bitartean ikusgai.

Hartz Handia edo Ursa Maior[oh 1] —latinez: Ursa Major— Ipar hemisferioan ia urte osoan ikus daitekeen konstelazio bat da.[1]. Bere mitologia ziurrenik historiaurreraino hedatzen da. Latinezko izenak "hartz[ik] handi[en]a" esan nahi du, gertu dagoen Hartz Txikia konstelazioarekin parekatzen baita. Ptolomeok zehaztu zituen 48 konstelazioetako bat da, K.a. II. mendean, greziar, egiptoar, babiloniar eta asiriar astronomoen tradizioan oinarrituta[2]. Gaur egun onartzen diren 88 konstelazioen artean hirugarren handiena da.

Hartz Handia batez ere bere erdigunean dagoen zazpi izarreko asterismoagatik da ezaguna. Asterismo honek izen asko jasotzen ditu, batzuetan atxiki zaion lapiko-formari lotuta. Berezia da asterismo honek eta Hartz Txikiaren erdian dagoen zazpi izarreko asterismoak antzeko itxura izatea. Osatzen duten izarretako bi hartuta, Dubhe eta Merak, Polaris izarra aurki daiteke, lerro zuzen bat egiten baitute hiruren artean.

Izenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaraz, konstelazio honen izena adierazteko, bi forma arautu dira. Hartz Handia bereziki testu didaktikoetan edo azalpen moduan erabiltzen da; Ursa Maior batez ere testu teknikoetan eta jasoetan. [3][oh 2]

Hiztegietan izendapen gehiago aurkitzen ditugu: Hartzizar handia, Hartz handi-argizagia eta Zazpi ohoin-Hartz. Tokiko euskarazko testuetan izendapen hauek erabili izan dira:[4][5] Gurdia, Idi-ohoinak (Itohoinak) eta Zazpi-ahuntzak.

Elementuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Asterismoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hartz Handia eta Izar Polarra, Gurdiko izar distiratsuenen izenekin
Hartz Handia konstelazioa, begi hutsez ikusten den bezala
Hartz Handia konstelazioa, IAUren mugekin, konstelazioaren irudi eskematikoarekin eta izar distiratsuenen izenekin. Eckhard Slawiken astroargazkia, NOIRLaben 88 Constellations proiektukoa.

Hartz Handiko zazpi izar distiratsuek osatzen duten irudiak asterismo bat osatzen du. Asterismo horrek hainbat izen ditu, euskaraz ii-ohoinak da izen historikoa, baina Gurdia, Lapiko Handia edo Goldea ere erabiltzen dira gertuko hizkuntzetan.[6] Zazpi izarretatik sei bigarren magnitudekoak edo distiratsuagoak dira, eta zeruko irudirik ezagunenetako bat osatzen dute.[7][8] Izen arrunt askok iradokitzen duten bezala, haren formak burruntzali baten, golde baten edo gurdi baten antza duela esan ohi da. Hartz Handiaren testuinguruan, Hartz Handiaren atzealdea eta isatsa irudikatzeko marrazten dira normalean. Gurdiaren «kazoa» zatitik hasi eta erlojuaren orratzen noranzkoan (zeruan ekialderantz) kirtenean zehar jarraituz, hauek dira izarrak:

  • Dubhe («hartza»). 1,79 magnitudearekin, zeruko 35. izarrik distiratsuena da, eta Hartz Handiko bigarrena.
  • Merak («hartzaren gerrialdea»), 2,37 magnitudekoa.
  • Phecda («izterra»), 2,44 magnitudekoa.
  • Megrez, «isatsaren erroa» esan nahi du, hartzaren gorputza eta isatsa (edo gurdiaren kazoa eta kirtena) elkartzen diren lekuan dagoelako.
  • Alioth. Izenak ez du hartz bat adierazten, «zaldi beltz» bat baizik. Jatorrizko izena desitxuratu egin zen, eta izen antzeko Alcor-i esleitu zitzaion oker; Alcor Mizar-en lagun bitarra da, begi hutsez ikus daitekeena.[9] Alioth da Hartz Handiko izarrik distiratsuena, eta zeruko 33.a, 1,76 magnitudearekin. Era berean, kimikoki bereziak diren Ap izarretan distiratsuena da; izar magnetiko horien elementu kimikoak urrituta edo aberastuta daude, eta izarrak biratu ahala aldatzen direla dirudi.[9]
  • Mizar, ζ Ursae Majoris, Gurdiaren kirtenaren muturretik bigarren izarra eta konstelazioko laugarren distiratsuena. Mizar-ek «gerrikoa» esan nahi du, eta izar bikoitz ospetsu bat osatzen du bere lagun optikoarekin, Alcor (80 Ursae Majoris); arabiarrek «zaldia eta zalduna» deitzen zieten biei.
  • Alkaid, η Ursae Majoris izenez ere ezaguna, isatsaren muturrean dago. 1,85 magnitudearekin, Hartz Handiko hirugarren izarrik distiratsuena da.[10][11]

Dubhe eta Alkaid izan ezik, Gurdiko izar guztien mugimendu propioak Sagitarioko puntu komun baterantz doaz. Horrelako beste izar batzuk ere identifikatu dira, eta guztiek batera Hartz Handiko talde mugikorra osatzen dute.

Hartz Handia eta Hartz Txikia, Izar Polarrarekiko

Merak (β Ursae Majoris) eta Dubhe (α Ursae Majoris) izarrei «izar adierazleak» deitzen zaie, Izar Polarra aurkitzeko lagungarriak direlako. Meraketik Dubherantz lerro bat begiz marraztuz (unitate 1) eta 5 unitatez luzatuz, begiak Izar Polarrera iristen dira, eta horrek egiazko iparraldea zehatz adierazten du.

Arabiar kulturan, beste asterismo batek gazela jauzilari baten hiru oinatz-pare irudikatzen ditu.[12] Konstelazioaren hegoaldeko mugan dauden hiru izar-pare dira. Hego-ekialdetik hego-mendebaldera: «lehen jauzia», ν eta ξ Ursae Majoris izarrek osatua (Alula Borealis eta Alula Australis, hurrenez hurren); «bigarren jauzia», λ eta μ Ursae Majoris izarrek osatua (Tania Borealis eta Tania Australis); eta «hirugarren jauzia», ι eta κ Ursae Majoris izarrek osatua (Talitha eta Alkaphrah). Asterismo berak Santai izen txinatarra du[12] eta Trivikrama izen indiarra;[13] biek «hiru urrats» esan nahi dute.

Beste izar batzuk

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

W Ursae Majoris kontaktuko izar bitar aldakorren klase baten prototipoa da, eta haren magnitudea 7,75 eta 8,48 artean aldatzen da.

47 Ursae Majoris Eguzkiaren antzeko izar bat da, hiru planetako sistema bat duena.[14] 47 Ursae Majoris b 1996an aurkitu zen; 1.078 egunean behin orbitatzen du, eta Jupiterren masa baino 2,53 aldiz handiagoa da.[15] 47 Ursae Majoris c 2001ean aurkitu zen; 2.391 egunean behin orbitatzen du, eta Jupiterren masaren 0,54 aldiz da.[16] 47 Ursae Majoris d 2010ean aurkitu zen; haren periodoa ez da ziurra, 8.907 eta 19.097 egun artekoa, eta Jupiterren masa baino 1,64 aldiz handiagoa da.[17] Izarrak 5,0 magnitudea du, eta Lurretik 46 argi-urtera dago gutxi gorabehera.[14]

TYC 3429-697-1 izarra (9h 40m 44s, +48° 14′ 2″), θ Ursae Majoris-en ekialdean eta Gurdiaren hego-mendebaldean dagoena, Delawareko estatuko izar gisa aitortu da, eta modu informalean Delaware Diamond (Delawareko diamantea) deitzen zaio.[18]

Zeru sakoneko objektuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Errota galaxia

Hartz Handian hainbat galaxia distiratsu daude: Messier 81 (zeruko galaxiarik distiratsuenetako bat) eta Messier 82 bikotea, hartzaren buruaren gainean, eta Errota galaxia (M101), Alkaid-en ipar-ekialdean dagoen galaxia kiribila. Messier 108 eta Messier 109 galaxia kiribilak ere konstelazio honetan daude. Hontz nebulosa (M97) nebulosa planetario distiratsua Gurdiaren kazoaren behealdean aurki daiteke.

M81 ia aurrez aurre ikusten den galaxia kiribil bat da, Lurretik 11,8 milioi argi-urtera. Galaxia kiribil gehienak bezala, izar zaharrez osatutako nukleoa du, eta izar gazteez eta nebulosaz betetako besoak. M82-rekin batera, Talde Lokalatik hurbilen dagoen galaxia-multzoaren parte da.

M82 ia ertzetik ikusten den galaxia bat da, eta M81-ekin grabitazio-elkarrekintzan dago. Zeruko infragorri galaxiarik distiratsuena da.[19] M82n, 2014ko urtarrilaren 21ean, SN 2014J behatu zen, itxuraz Ia motako supernoba bat.[20]

M97, Hontz nebulosa ere deitua, Lurretik 1.630 argi-urtera dagoen nebulosa planetario bat da, 10 magnitude ingurukoa. Pierre Méchainek aurkitu zuen 1781ean.[21]

M101, Errota galaxia ere deitua, aurrez aurre ikusten den galaxia kiribil bat da, Lurretik 25 milioi argi-urtera. Pierre Méchainek aurkitu zuen 1781ean. Bere beso kiribiletan izar-eraketa handiko eskualdeak daude, eta ultramore igorpen indartsuak dituzte.[19] Haren magnitude integratua 7,5 da; beraz, prismatikoekin eta teleskopioekin ikus daiteke, baina ez begi hutsez.[22]

NGC 2787 24 milioi argi-urtera dagoen galaxia lentikular bat da. Galaxia lentikular gehienek ez bezala, NGC 2787k barra bat du erdian. Multzo globularrez osatutako halo bat ere badu, haren adina eta egonkortasun erlatiboa adierazten dituena.[19]

NGC 2950 Lurretik 60 milioi argi-urtera dagoen galaxia lentikular bat da.

NGC 3000 izar bikoitz bat da, nebulosa motako objektu gisa katalogatua.

NGC 3079 izar-sorkuntza handiko galaxia kiribil bat da, Lurretik 52 milioi argi-urtera. Erdian ferra itxurako egitura bat du, zulo beltz supermasibo baten presentzia adierazten duena. Egitura bera zulo beltzaren superhaizeek sortzen dute.[19]

NGC 3310 izar-sorkuntza handiko beste galaxia kiribil bat da, Lurretik 50 milioi argi-urtera. Haren kolore zuri distiratsua ohi baino izar-eraketa tasa handiagoak eragiten du; izar-eraketa hori duela 100 milioi urte hasi zen, fusio baten ondoren. Galaxia honen eta mota berbereko beste galaxia batzuen azterketek erakutsi dute izar-sorkuntzako fasea ehunka milioi urtez luza daitekeela, lehen uste zena baino askoz gehiago.[19]

NGC 4013 ertzetik ikusten den galaxia kiribil bat da, Lurretik 55 milioi argi-urtera. Hauts-banda nabarmena du, eta izar-eraketako hainbat eskualde ikusgai.[19]

I Zwicky 18 45 milioi argi-urtera dagoen galaxia nano bat da. Metalikotasun eta helio-eduki oso txikia duenez, garai batean unibertso ikusgaiko galaxiarik gazteena zela uste zen. Gaur egun, Hubble espazio-teleskopioarekin egindako ikerketei esker, badakigu I Zwicky 18k 13.000 milioi urtetik gorako izarrak dituela.[23]

Hubble Deep Field δ Ursae Majoris-en ipar-ekialdean dago.

Izar-ozarrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Alfa Ursae Majoridak konstelazio honetako meteoro-zaparrada txiki bat dira.[24] Litekeena da C/1992 W1 (Ohshita) kometak eragitea.[24][25]
  • Kappa Ursae Majoridak duela gutxi aurkitutako meteoro-zaparrada bat dira, eta azaroaren 1etik 10era bitartean dute gailurra.[26]
  • Urriko Ursae Majoridak ikertzaile japoniarrek aurkitu zituzten 2006an. Litekeena da periodo luzeko kometa batek eragitea.[27] Urriaren 12tik 19ra bitartean dute gailurra.[28]

Eguzkiz kanpoko planetak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

HD 80606 Eguzkiaren antzeko izar bat da, sistema bitar batean; bere bikotekidearekin, HD 80607rekin, grabitate-zentro komun baten inguruan orbitatzen du, eta batez beste 1.200 unitate astronomikoko (UA) tartea dago bien artean. 2003an egindako ikerketa baten arabera, haren planeta bakarra, HD 80606 b, etorkizuneko Jupiter bero bat da; ereduen arabera, bere eguzkitik 5 UA ingurura zegoen orbita perpendikular batean eboluzionatu zuen. Jupiterren lau aldiz masa duen planeta, azkenean, Kozai mekanismoaren bidez orbita zirkular eta lerrokatuago batera igaroko dela aurreikusten da. Hala ere, gaur egun orbita oso eszentrikoa du: apoapsian UA bat ingurura dago, eta periapsian sei erradio izartar ingurura.[29]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindiaren 173. arauak honako hau gomendatzen du: "Euskaraz, konstelazioen izenak adierazteko, komeni da nazioarteko formak —latinezko grafia— erabiltzea, hainbat komeniago testuak zenbat eta teknikoago edo jasoago izan. Nolanahi ere, latinezko izenen itzulpenak edo egokitzapenak ere —azalpen-izenak— erabil daitezke, bigarren mailan, testu didaktikoetan edo azalpen gisa".
  2. ↑ Kintana, Xabier. (1994) «Mitologi eta astronomi izenen inguruan» Euskera: "Horrela, astronomo profesional edo astronauta baten ahoan (filme batean adibidez) euskaraz Itohoinak edo Donejakue Bidea entzutea desegokia litzatekeen bezala, ez lihoakioke ongi Pirinioetako artzain bati, semeari zeruko izarrak azaltzean kasu, hango izarrak Ursa Maior dela esatea edo eta Erdi Aroko pelegrinek gauean zerura begira Esne-Bidea aurkitu nahi zutela kontatzea. Hizkuntzaren mailok bereizteko, hortaz, hiztunak, idazleak eta itzultzaileak halako kulturaz, zentzuaz eta zuhurtziaz jokatu behar du".

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Gaztelaniaz) «Constelación Osa Mayor: Cuál es, cuándo y dónde podemos verla» Meteorología en Red 2018-07-23 (kontsulta data: 2018-10-03).
  2. ↑ «Constellation | COSMOS» astronomy.swin.edu.au (kontsulta data: 2022-07-10).
  3. ↑ 173. araua. Euskaltzaindia.
  4. ↑ Orotariko Euskal Hiztegia, Euskaltzaindia.
  5. ↑ «Zazpi-izarak, zazpi-auntzak, idi-ohoinak, ithohoinak edo idi-uhuinak deitzen dirren izar andana hartazko erresietarrik batzu | Eusko Ikaskuntza» www.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2022-10-05).
  6. ↑ (Ingelesez) Reader's Digest Association. (2005-08). Planet Earth and the Universe. Reader's Digest Association ISBN 978-0-276-42715-2. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021-04-15).
  7. ↑ (Ingelesez) André G. Bordeleau. (2013-10-22). Flags of the Night Sky: When Astronomy Meets National Pride. Springer Science & Business Media, 131 or. ISBN 978-1-4614-0929-8. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021-04-15).
  8. ↑ (Ingelesez) James B. Kaler. (2011-07-28). Stars and Their Spectra: An Introduction to the Spectral Sequence. Cambridge University Press, 241 or. ISBN 978-0-521-89954-3. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021-04-15).
  9. 1 2 (Ingelesez) Kaler, Jim. (2009-09-16). Stars: "Alioth". jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019-12-11).
  10. ↑ (Ingelesez) Chartrand, Mark R.. (1982). Skyguide, a Field Guide for Amateur Astronomers. Golden Press ISBN 978-0-307-13667-1. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021-04-15).
  11. ↑ Ridpath, 136. or.
  12. 1 2 (Ingelesez) Ian Ridpath. Star Tales – Ursa Major. .
  13. ↑ (Ingelesez) Trivikrama. All Skies Encyclopaedia. IAU Working Group on Star Names.
  14. 1 2 Levy 2005, 67. or.
  15. ↑ (Ingelesez) Planet 47 Uma b. Extrasolar Planets Encyclopaedia 2012-07-11 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023-11-11).
  16. ↑ (Ingelesez) Planet 47 Uma c. Extrasolar Planets Encyclopaedia 2012-07-11 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023-11-11).
  17. ↑ (Ingelesez) Planet 47 Uma d. Extrasolar Planets Encyclopaedia 2012-07-11 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023-11-11).
  18. ↑ (Ingelesez) Delaware Facts & Symbols – Delaware Miscellaneous Symbols. delaware.gov jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019-03-28).
  19. 1 2 3 4 5 6 (Ingelesez) Wilkins, Jamie; Robert Dunn. (2006). 300 Astronomical Objects: A Visual Reference to the Universe. Buffalo, New York: Firefly Books ISBN 978-1-55407-175-3..
  20. ↑ (Ingelesez) Cao, Y.; M. M. Kasliwal. (2014). Classification of Supernova in M82 as a young, reddened Type Ia Supernova. The Astronomer's Telegram, 5786, 1 or..
  21. ↑ Levy 2005, 129–130. or.
  22. ↑ (Ingelesez) Seronik, Gary. (2012-07). M101: A Bear of a Galaxy. Sky & Telescope, 124 (1), 45 or..
  23. ↑ (Ingelesez) Contreras Ramos, R.. (2011). Spatial Distribution and Evolution of the Stellar Populations and Candidate Star Clusters in the Blue Compact Dwarf I Zwicky 18. The Astrophysical Journal, 739 (2), 74 or..
  24. 1 2 (Ingelesez) Hajduková, M.; L. Neslušan. (2020). The χ-Andromedids and January α-Ursae Majorids: A new and a probable shower associated with Comet C/1992 W1 (Ohshita). Icarus, 351, 113960 or.  doi:10.1016/j.icarus.2020.113960..
  25. ↑ (Ingelesez) Hajduková, Maria; Luboš Neslušan. (2021-06-28). Unknown sibling showers of comets C/1992 W1 (Ohshita) and C/1853 G1 (Schweizer). Europlanet Science Congress 2021  doi:10.5194/epsc2021-214..
  26. ↑ (Ingelesez) Jenniskens, Peter. (2012-09). Mapping Meteoroid Orbits: New Meteor Showers Discovered. Sky & Telescope, 23 or..
  27. ↑ (Ingelesez) Gajdoš, Štefan. (2008-06-01). Search for Past Signs of October Ursae Majorids. Earth, Moon, and Planets, 102 (1), 117–123 or.  doi:10.1007/s11038-007-9196-9..
  28. ↑ (Ingelesez) October Ursa Majorids – Watch the Skies. NASA 2011-10-18 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023-03-30).
  29. ↑ (Ingelesez) Laughlin, Greg. (2013-05). How Worlds Get Out of Whack. Sky and Telescope, 125 (5), 29 or..

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]


"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Hartz_Handia&oldid=11848557"(e)tik eskuratuta