Cygnus (konstelazioa)

Koordenatuak: Zeruko mapa 20h 37m 12s, +42° 01′ 48″
Wikipedia, Entziklopedia askea
Cygnus Cygnus symbol (Moskowitz, variable width).svg
Cygnus IAU.svg
Datuak
LaburduraCyg
GenitiboaCygni
SinbologiaBeltxargaa edo Hegoaldeko Gurutzea
Eremua804 gradu karratu (16. maila)
Izar kantitatea
(magnitudea < 3)
9
Izarrik distiratsuenaα Cyg (Deneb) (itxurazko magnitudea )
Konstelazio mugakideakCepheus, Draco (konstelazioa), Lira (konstelazioa), Vulpecula (konstelazioa), Pegasus eta Lacerta (konstelazioa)
Behaketa
Igoera zuzena20,62 h
Deklinazioa+42.03°
Ikuspen onena 21:00etan (9 PM): Iraila
+90° eta −-40° latitude bitartean ikusgai.
Artikulu hau konstelazioari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Cygnus».

Cygnus edo Zisnea[1][oh 1]latinez: CygnusEsne Bidea zeharkatzen duen ipar hemisferioko konstelazio bat da. Bere izena latinera eramandako grezierazko beltxarga adierazteko hitzetik dator[2]. Cygnus udako eta udazken borealeko konstelaziorik ezagunenetako bat da, eta Iparraldeko Gurutzea bezala ezagutzen den asterismo nabarmena du (Hegoaldeko Gurutzearekin kontrastean). Cygnus II. mendeko Ptolomeo astronomoak zerrendatutako 48 konstelazioen artean zegoen, eta 88 konstelazio modernoetako bat izaten jarraitzen du[3].

Cygnusen Deneb izarra dago, beltxargaren isatsa eta Udako Triangeluaren izkina bat. Gaueko zeruko izarrik distiratsuenetako bat eta lehen magnitudeko izar urrunenetakoa da. X izpien iturri nabarmen batzuk ere baditu, eta Cygnus OB2 izar-elkarketa erraldoia[4]. Cygnus Iparraldeko Gurutzea izenez ere ezagutzen da. Elkarte honetako izarretako bat, NML Cygni, gaur egun ezagutzen den izarrik handienetakoa da. Konstelazioak Cygnus X-1 ere gordetzen du, X izpien urruneko bitar bat, supererraldoi bat eta ikusten ez den lagun masibo bat dituena, zulo beltz gisa identifikatu zen lehen objektua. Cygnuseko izar sistema askok planeta ezagunak dituzte, Kepler misioak zeruaren zati bat behatu zuenean konstelazio honi erreparatu ziolako.

Ekialdeko zatirik handienak Hercules-Corona Borealis Harresi Handiaren zati bat du zeru sakonean, galaxien harizpi erraldoi bat, unibertso behagarrian ezagutzen den egitura handiena dena eta iparraldeko zeruaren zatirik handiena estaltzen duena.

Ezaugarri nabarmengarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Deneb (α Cyg), konstelazio honetako izarrik distiratsuena da, eta Udako hirukia deritzonaren hiru erpinetako bat da. Esne Bideko izarrik distiratsuenetako bat da, eta bere izena daramaten izar aldagarri batzuen eredua da, Alfa Cygni izar aldagarriak. Albireo (β Cyg) gaueko zeruko izar bikoitz ospetsuenetako bat da. 61 Cygni, gugandik 11,3 argi urtera dagoen gertuko sistema bitar bat, Lurrera duen distantzia neurtu zitzaion lehen izarra izan zen, gure Eguzkia alde batera utziz gero. Beste izar interesgarri bat, SS Cygni da, izar aldagarri kataklismiko bat, noba nanoen azpitalde bateko eredua. Konstelazioaren mugen barnean, Cygnus X-1 dago, X izpien iturria dena eta zulo beltz bezala hartua izateko hautagairik argienetako bat.

Izarrik garrantzitsuenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zeru sakoneko objektuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia eta mitologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Greziar mitologian, konstelazioak, zenbait beltxarga mitiko irudikatzen ditu. Honela, Zeus beltxargaz mozorrotu zen Nemesis liluratzeko, honekin, bertsio baten arabera, Helena Troiakoa izan zuelarik.

Orfeo beltxarga bihurtua izan zen hil ondoren, eta, esan zenez, zeruan jarria izan zen bere lirarekin batera (Lira).

Azkenik, Zikno izeneko errege bat, Faetonen senidea edo maitalea zela kontatzen da. Apoloren semeak, Faetonek, bere aita engainatu zuen, honek, Eguzkiaren gurdian jartzea baimenduz, baina kontrola galdu zuen eta Zeusek hil zuen Faeton. Faeton hil ondoren, Zikno Eridano ibaian murgildu zen Faeton aurkitzeko. Hainbeste alditan egin zuen, Cygnus beltxargan bihurtua izan zela, eta gaur egun zeruan ikus daiteke.

Beste alde batetik, Cygnusek, Sagitario zodiakoko zeinuko beste konstelazio batzuekin batera (Lira eta Aquila, Sagittarius berarekin batera), Estinfaloko txorien mitoaren jatorrian paper esanguratsu bat izan lezakete, Herkulesek bete behar izan zituen hamabi lanetako bat.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindiaren 173. arauak honako hau gomendatzen du: "Euskaraz, konstelazioen izenak adierazteko, komeni da nazioarteko formak —latinezko grafia— erabiltzea, hainbat komeniago testuak zenbat eta teknikoago edo jasoago izan. Nolanahi ere, latinezko izenen itzulpenak edo egokitzapenak ere —azalpen-izenak— erabil daitezke, bigarren mailan, testu didaktikoetan edo azalpen gisa".

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «Konstelazioak (88 konstelazio ofizialak)» 173. Astroen izenak. Euskaltzaindia, 19 or..
  2. (Ingelesez) «Starwatch: the bright stars of the Summer Triangle» the Guardian 2018-07-29 (Noiz kontsultatua: 2022-10-12).
  3. (Ingelesez) Kanas, Nick. (2012). Star Maps: History, Artistry, and Cartography. Springer New York, 111 or. ISBN 9781461409175..
  4. (Ingelesez) Chandra X-ray Observatory; NASA. (2012-11-08). «Star Cluster Cygnus OB2» SciTechDaily (Noiz kontsultatua: 2022-10-12).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]