Edukira joan

Richard Burton

Wikipedia, Entziklopedia askea
Richard Burton

Bizitza
Jaiotzako izen-deiturakRichard Walter Jenkins
JaiotzaPontrhydyfen1925eko azaroaren 10a
Herrialdea Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batua  1927ko apirilaren 12a)
 Erresuma Batua  (1927ko apirilaren 12a -
Lehen hizkuntzagalesa
HeriotzaCéligny1984ko abuztuaren 5a (58 urte)
Hobiratze lekuaOld Cemetery of Céligny (en) Itzuli
Heriotza moduaberezko heriotza: garuneko odoljarioa
Familia
AitaRichard Walter Jenkins
AmaEdith Mawd Thomas
Ezkontidea(k)Sybil Christopher  (1949ko otsailaren 5a, 1949ko otsaila -  1963ko abenduaren 5a)
Elizabeth Taylor  (1964ko martxoaren 15a -  1974ko ekainaren 26a)
Elizabeth Taylor  (1975eko urriaren 10a -  1976ko uztailaren 29a)
Suzy Miller  (1976ko abuztuaren 21a -  1982)
Sally Burton  (1983ko uztailaren 3a -  1984ko abuztuaren 5a)
Seme-alabak
Anai-arrebak
Familia
Hezkuntza
HeziketaExeter College (en) Itzuli
Hizkuntzakgalesa
ingelesa
Irakaslea(k)Philip Burton (en) Itzuli
Jarduerak
Jarduerakzinema aktorea, eguneroko-idazlea, antzerki aktorea, aktorea, film-zuzendaria eta zinema ekoizlea
Altuera177 zentimetro
Jasotako sariak
Zerbitzu militarra
Adar militarraRoyal Air Force
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioaateismoa

richardburton.com
IMDB: nm0000009 Allocine: 1147 Rottentomatoes: celebrity/richard_burton Allmovie: p83664 129678 TV.com: people/richard-burton IBDB: 33844
Facebook: 57201852865 Musicbrainz: 1684adc5-882b-42f2-bd26-bd33cefe0640 Songkick: 68833 Discogs: 118314 Find a Grave: 2033 Edit the value on Wikidata

Richard Burton (Pontrhydyfen, Neath Port Talbot, 1925eko azaroaren 10 - Céligny, Suitza, 1984ko abuztuaren 5[1]) Galesko aktorea zen. Garai batean Hollywoodeko aktore ordainduenetakoa, ahots-estilo garbiarengatik ezagutzen zitzaion.[2][3] Zazpi aldiz gizonezko aktore onenaren Oscar sarian izendatuta, ez zuen inoiz irabazi.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aktorearen benetako izena Richard Walter Jenkins da, eta Galesko Ponthrydyfen herrian jaio zen, Talbot portutik gertu. Richard Walter Jenkinsen (1876- 1957) eta Edith Thomasen (1883-1927) hamahiru seme-alabetatik hamabigarrena da. Meatzari presbiterionistazko komunitate batean hazi zen, gales hizkuntzaduna. Richard Burtonen ama sukar puerperal baten ondorioz hil zen, Graham erditu ondoren (1927). Cecilia ahizpa handiak bere etxean hartu zuen eta Elfed James senarrarekin hazi zuten.

Laster, Richard oso ikasle on gisa azaldu, eta poesiarako eta idazketarako grina zuen. Baina hamasei urte zituenean, eskola utzi eta lana aurkitu behar behar izan zuen. Philp Burtonek eskolan izan zuen irakasle batek bere talentua nabaritu zion eta Galeseko azentua galtzera animatu zuen, ofizialki adoptatzen du eta ikasten jarraitzeko bidea zabaltzen dio. Richard Burton bihurtu zen orduan. 1943an, sei hilabeterako Exeter-reko ikastetxean sartzeko baimena eman zioten Oxfordeko Unibertsitate entzutetsuan, Royal Air Forcekoa baitzen.

1952an, Richard Burton ospetsu bihurtu zen Henry Kosterren My Cousin Rachel-en egindako paperarengatik. Oscar sarietan izendapen bat egin zioten. 1954an, Dylan Thomas poeta galestarraren Under milk wooden lanaren narratzaile gisa irratian debutatu zuenean. Hogei urte geroago itzuli zen zinemara. Cleopatra filmaren filmazioan, Elizabeth Taylor ezagutu zuen Richardek, bikote eratu zuten eta gero urte askotako harreman ekaiztsu samarra izango zuten elkarrekin.

Insomnea eta alkoholiko nabarmena, Richard Burton bost aldiz ezkonduko da, Elizabeth Taylorrekin birritan. 1949ko otsailaren 5ean, Sybil Williams-ekin ezkondu zen, eta harekin bi seme-alaba izan zituen: Kate Burton (1957ko irailaren 10a) eta Jessica Burton (1960), autista jaioa. 1963ko abenduaren 5ean, dibortziatu egin zen, 1964ko martxoaren 15ean Elizabeth Taylor irakaslearekin ezkontzeko. Elkarrekin, neska bat hartuko dute, Maria, 1961ean Alemanian jaioa. 1974ko ekainaren 26an lehen aldiz dibortziatu ondoren, 1975eko urriaren 10ean berriro ezkondu ziren Richard eta Elizabeth, eta 1976ko abuztuaren 1ean berriz dibortziatu ziren. 1976tik 1982ra, Susan Hunt-ekin ezkondu zen Richard; senar-emazteak ere dibortziatu egin ziren. Azkenik, 1983ko uztailaren 3an, Sally Hayesekin ezkondu zen Richard. Hura hil arte elkarrekin bizi ziren.

Richard Burton Mexikotik Kaliforniara zihoan hegaldi batean marketinean lan egiten duen gazte baten alboan jezartzen da, marketin ean dabil lanean baina aktore-lanaz oso interesatuta dago. Burtonek alde egiteko gomendatu dio, eta zinemara bakarrik dedikatzeko, arrakasta lortu nahi bazuen. Gizon gazte hori Kevin Costner zen, eta, itxuraz, Richard Burtonen aholkuei jarraitu zien...

Richard Burton, bat-batean, garuneko hemorragia baten ondorioz hil zen 1984ko abuztuaren 5ean Celigny-n Genevako kantonamenduan, eta hilerri zaharrean lurperatu zuten Alistair Maclean idazlearen ondoan.

Filmografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filmen zuzendaria eta itzuli bada beste hizkuntza batera (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera) beste izenburu batekin taula honetan ikus daiteke:

Urtea Filma Zuzendaria Beste izenburu batzuk
1949 The Last Days of Dolwyn Russell Lloyd gaztelaniaz: Woman of Dolwyn
1950 The Woman with No Name Ladislao Vajda gaztelaniaz: La mujer sin nombre
1950 Waterfront Michael Anderson gaztelaniaz: Puerto
1951 Green Grow the Rushes Derek Twist gaztelaniaz: Donde los juncos son verdes
1952 My Cousin Rachel Henry Koster gaztelaniaz: My Cousin Rachel (1952 film) frantsesez: Ma cousine Rachel
1953 The Desert Rats Robert Wise gaztelaniaz: Las ratas del desierto frantsesez: Les Rats du désert
1953 The Robe Henry Koster frantsesez: La Tunique katalanez: La túnica sagrada
1954 Demetrius and the Gladiators Delmer Daves frantsesez: Les Gladiateurs katalanez: Demetri i els gladiadors
1954 Thursday's Children Lindsay Anderson
1955 Prince of Players Philip Dunne frantsesez: Le Prince des acteurs
1955 The Rains of Ranchipur Jean Negulesco frantsesez: La Mousson
1956 Alexander the Great Robert Rossen gaztelaniaz: Alejandro Magno frantsesez: Alexandre le Grand
1957 Bitter Victory Nicholas Ray frantsesez: Amère Victoire
1957 Sea Wife Bob McNaught gaztelaniaz: La esposa del mar
1958 Look Back in Anger Tony Richardson gaztelaniaz: Mirando hacia atrás con ira frantsesez: Les Corps sauvages galizieraz: Mirando cara a atrás con ira
1960 The Bramble Bush Daniel Petrie frantsesez: Le Buisson ardent
1960 Ice Palace Vincent Sherman gaztelaniaz: Imperio de titanes frantsesez: Les Aventuriers katalanez: Imperi de titans
1962 Dylan Thomas Jack Howells gaztelaniaz: A Tribute to Dylan Thomas
1962 The Longest Day Ken Annakin gaztelaniaz: El día más largo frantsesez: Le Jour le plus long
1963 Cleopatra Joseph L. Mankiewicz frantsesez: Cléopâtre katalanez: Cleòpatra
1963 The V.I.P.s Anthony Asquith gaztelaniaz: Hotel Internacional frantsesez: Hôtel international katalanez: Hotel International
1964 Becket Peter Glenville
1964 Zulu Cy Endfield gaztelaniaz: Zulú frantsesez: Zoulou galizieraz: Zulú
1964 Richard Burton's Hamlet John Gielgud frantsesez: Hamlet
1964 The Night of the Iguana John Huston gaztelaniaz: La noche de la iguana frantsesez: La Nuit de l'iguane katalanez: La nit de la iguana
1965 What's New Pussycat? Clive Donner frantsesez: Quoi de neuf, Pussycat ? euskaraz: « What's New » katalanez: Com va això
1965 The Sandpiper Vincente Minnelli frantsesez: Le Chevalier des sables katalanez: Castells a la sorra
1965 The Spy Who Came in from the Cold Martin Ritt gaztelaniaz: El espía que surgió del frío frantsesez: L'Espion qui venait du froid euskaraz: « The Spy Who Came In from the Cold »
1966 Florence: Days of Destruction Franco Zeffirelli
1966 Who's Afraid of Virginia Woolf? Mike Nichols frantsesez: Qui a peur de Virginia Woolf ? katalanez: Qui té por de Virginia Woolf? galizieraz: ¿Quen teme a Virginia Woolf?
1967 Doctor Faustus Richard Burton
1967 The Taming of the Shrew Franco Zeffirelli frantsesez: La Mégère apprivoisée katalanez: L'amansiment de la fúria
1967 The Comedians Peter Glenville gaztelaniaz: Los comediantes frantsesez: Les Comédiens
1968 Candy Christian Marquand
1968 Where Eagles Dare Brian G. Hutton frantsesez: Quand les aigles attaquent katalanez: El desafiament de les àguiles
1968 Boom! Joseph Losey gaztelaniaz: Boom! (película de 1968) frantsesez: Boom katalanez: Boom
1969 Staircase Stanley Donen gaztelaniaz: La escalera (película de 1969) frantsesez: L'Escalier katalanez: L'escala
1969 Anne of the Thousand Days Charles Jarrott gaztelaniaz: Ana de los mil días frantsesez: Anne des mille jours katalanez: Anna dels mil dies galizieraz: Ana dos mil días
1971 Raid on Rommel Henry Hathaway gaztelaniaz: Comando en el desierto frantsesez: Le Cinquième Commando
1971 Villain Michael Tuchner frantsesez: Salaud
1972 Under Milk Wood Andrew Sinclair
1972 Hammersmith Is Out Peter Ustinov
1972 The Assassination of Trotsky Joseph Losey gaztelaniaz: El asesinato de Trotsky frantsesez: L'Assassinat de Trotsky galizieraz: O asasinato de Trotsky
1972 Bluebeard Edward Dmytryk gaztelaniaz: Barba Azul (película de 1972) frantsesez: Barbe-Bleue katalanez: Barbablava
1973 The Battle of Sutjeska Stipe Delić gaztelaniaz: La quinta ofensiva frantsesez: La Cinquième Offensive
1973 Massacre in Rome George P. Cosmatos gaztelaniaz: Masacre en Roma frantsesez: SS Représailles katalanez: Represàlia
1973 Divorce His, Divorce Hers Waris Hussein frantsesez: Divorce
1974 The Gathering Storm Herbert Wise
1974 The Voyage Vittorio De Sica gaztelaniaz: El viaje (película de 1974) frantsesez: Le Voyage katalanez: El viatge
1974 The Klansman Terence Young gaztelaniaz: El hombre del clan frantsesez: L'Homme du clan katalanez: Els homes del clan
1974 Brief Encounter Alan Bridges gaztelaniaz: Breve encuentro frantsesez: Brève rencontre katalanez: Breu encontre
1977 Equus Sidney Lumet
1977 Exorcist II: The Heretic John Boorman gaztelaniaz: Exorcista II: el hereje frantsesez: L'Exorciste 2 : L'Hérétique katalanez: L'exorcista 2: L'heretge
1978 Absolution Anthony Page gaztelaniaz: Absolución
1978 The Wild Geese Andrew V. McLaglen gaztelaniaz: Patos salvajes frantsesez: Les Oies sauvages
1978 The Medusa Touch Jack Gold gaztelaniaz: Alarma: catástrofe frantsesez: La Grande Menace euskaraz: « The Medusa Touch (filma) »
1979 Breakthrough Andrew V. McLaglen gaztelaniaz: Cerco roto frantsesez: La Percée d'Avranches
1980 Circle of Two Jules Dassin gaztelaniaz: Círculo de dos katalanez: Círculo de dos galizieraz: Círculo de dos
1981 Lovespell Tom Donovan gaztelaniaz: Tristán e Isolda
1983 To the Ends of the Earth William Kronick
1983 Alice in Wonderland Kirk Browning
1983 Wagner Tony Palmer
1984 Nineteen Eighty-Four Michael Radford gaztelaniaz: 1984 frantsesez: 1984 katalanez: 1984 galizieraz: 1984

Antzerkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 1943: Druid's Rest d'Emlyn Williams
  • 1944: Mesure for Mesure de Nevill Coghill
  • 1948: Castle Anna de Daphne Rye
  • 1949: The Lady’s not for Burning de John Gielgud
  • 1950: The Boy With a Cart de John Gielgud
  • 1950: A Phoenix too Frequent de Christopher Fry
  • 1950: The Lady’s not for Burning de John Gielgud
  • 1951: Henry IV d'Anthony Quayle
  • 1951: Henry V d'Anthony Quayle
  • 1951: The Tempest de Michael Benthall
  • 1951: Legend of Lovers de Peter Ashmore
  • 1952: Montserrat de Michael Benthall
  • 1953: Hamlet de Michael Benthall
  • 1953: Coriolan de Michael Benthall
  • 1953: Hamlet de Michael Benthall
  • 1953: King John de George Devine
  • 1953: The Tampest de Robert Helpmann
  • 1953: Twelfth Night de Michael Benthall
  • 1955: Henry V de Michael Benthall
  • 1956: Othello de Denis Carey
  • 1957: Time Remembered d'Albert Marre
  • 1960: Camelot de Moss Hart
  • 1964: Hamlet de John Gielgud
  • 1966: Doctor Faustus de Nevill Coghill
  • 1970: Equus de John Dexter
  • 1980: Camelot de Frank Dunlop
  • 1983: Private Lives de Milton Katselas

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Variety Obituaries. 2024-03-15 (Noiz kontsultatua: 2024-05-14).
  2. (Ingelesez) Clarke, Gerald. (1984-08-20). «Show Business: The Mellifluous Prince of Disorder» Time ISSN 0040-781X. (Noiz kontsultatua: 2024-05-14).
  3. (Ingelesez) «The Learning Network» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2024-05-14).

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Alpert, Hollis (1986). Burton. New York City: G. P. Putnam's Sons. ISBN 978-0-399-13093-9.
  • Bragg, Melvyn (1988). Richard Burton: A Life. Boston: Little, Brown and Company. ISBN 978-0-316-10595-8.
  • Burton, Richard (1964). A Christmas Story. William Morrow.
  • Burton, Richard (2012). Williams, Chris (ed.). The Richard Burton Diaries. Yale University Press. ISBN 9780300192315.
  • Cottrell, John; Cashin, Fergus (1971). Richard Burton, very close up. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-780908-0.
  • Ferris, Paul (1981). Richard Burton. New York City: Coward, McCann & Geoghegan. ISBN 978-0-698-11106-6.
  • Munn, Michael (20 March 2014). Richard Burton: Prince of Players. London: Aurum Press. ISBN 978-1-78131-373-2.
  • Rubython, Tom (2011): 'And God Created Burton'. London: Myrtle Press - ISBN 978-0-9565656-2-4

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Richard Burton Aldatu lotura Wikidatan

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]