Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Teleskopio

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Nizako behatokiko teleskopioa.

Teleskopioa astroak ikusteko erabiltzen den tresna da. Normalean, instrumentu optikoak dira. Lurrean nahiz espazioan kokatuta egon daitezke.

Lehen, teleskopioetan irudien fokalizazioa lente-sistemen bidez egiten zen; geroagokoetan, ispiluez baliatu ziren. Teleskopio optiko horiek guztiek argia jasotzen dute; 1930eko urteetan erabiltzen hasi ziren irrati-teleskopioetan, ordea, astroek igorririko uhin elektromagnetikoek moldatzen dute irudia. Berrikiago, beste uhin-luzerako bandak, bereziki ultramoreak, X izpiak, infragorriak eta gamma erradiazioa jasotzen dituzten teleskopio bereziak, zenbaitetan sateliteetan ezarriak, erabiltzen hasi dira.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Teleskopioaren historia»

Asmakuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1608an, Holandan, Hans Lippershey leiar fabrikatzaile alemaniarrak teleskopioa asmatu zuen. Legendak dio bi haur (Lippersheyren seme-alabak, agian) leiarrekin jolasean zebiltzala haren tailerrean, eta nahi gabe lortutako konbinazio bati esker, urruneko objektuak handiago ikustea lortu zutela[1].

Fenomenoaren garrantziaz ohartuta, asmakizuna Holandako agintariei eskaini zien Lippersheyk, sekretupean. Baina mirari hura erakusteko hainbat demostrazio prestatu zituzten holandarrek. Erakustaldi horietako batean izan zen Jacques Badovere frantziarra, eta bere maisu izandakoari gutun bat idaztea erabaki zuen, asmakizunaren berri emanez. Maisu hura Galileo Galilei zen, eta 1609ko maiatzean jaso zuen eskutitza.[1] Lehenbiziko teleskopio optikoen artean Galileo izenekoak zeuden, astronomo italiarrak eginikoen arabera moldatuak; tresna horiek hodi batean ezarritako bi lentez osatuak ziren. 1610. urtearen inguruan, Keplerek okular ganbila behatzailearen begiaren eta fokuaren artean ezartzean, geroztikako errefrakziozko teleskopioen oinarri izan zena osatu zuen; modu horretara, gutxienez 1.000 bider handitzeko ahalmena lortu zuen. Erreflexio-teleskopioetan, bestalde, ispilu nagusiak, parabolikoa gehienetan, alderantzizko irudi erreala moldatzen du bere plano fokalean. Lehenengo ispilu horren fokuan kokatua eta askoz txikiagoa den bigarren ispilu batek albo batera edo ardatzaren norabide berean islatzen ditu argi-izpiak, teleskopioaren hoditik kanpora, behatzaileak irudiari antzemateko moduan. Antza denez, lehen erreflexio-teleskopioak Newton-ek moldatu zituen 1671n.

Tresna horietan ispilu nagusia esferikoa da, eta bigarrena laua, teleskopioaren ardatzarekiko 45 gradu makurturik dagoena. Herschelek bigarren ispilua kendu zuen bere teleskopioan (1783), ispilu nagusiari makurtze-maila egokia ematen ziola. Cassegrain-en teleskopioan, bigarren ispilua hiperboliko ganbila da, ispilu nagusiaren ardatz berean kokatua, eta ispilu horretan egindako irekigune batera islatzen ditu argi-izpiak; era horretara, distantzia fokala askoz luzeagoa da (irudi handiagoak). Newton eta Cassegrain sistemak konbinaturik agertzen dira Foucault-Cassegrain izeneko tesleskopioan, baita geroago erabili direnetan ere.

XX. mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nolanahi ere, arazo bat sortzen dute tresna horiek, teleskopioak zenbat eta gehiago handitu hainbat eta ikuseremu txikiagoa hartzen baitute. Ikuseremua zabaltzean, ispilu ahurrak sortzen duen deformazioa (esferizitate-aberrazioa) gero eta handiagoa izaten da. Hori zuzentzeko eta ikuseremu handiak behatu ahal izateko, 1932an Bernhard Schmidt estoniarrak errefrakzioa eta erreflexioa konbinatzen dituen teleskopio bat sortu zuen. Hamar minutu inguruko arkuaren ordez, Schmidten teleskopioak hamarka graduko eremua hartzen zuen. Ispilu nagusia esferikoa da, eta haren gainetik jarritako lente berezi batek ispiluak sortutako aberrazioa deuseztatzen du. Modu horren arazo nagusia eragiten duen eremu-kurbatura handia da; horregatik, argazkiak pelikula edo plaka kurbatu esferikoetan hartzen dira.

Irrati-teleskopioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Irrati-teleskopio»

Irrati-teleskopioa astronomian erabiltzen den norabidezko irrati-antena mota bat da[2][3][4]. Irrati-teleskopioek zeregin handia izan dute espazioko hainbat fenomeno ulertzeko, hala nola quasarrak eta pulsarrak. Irrati-uhinez baliatuz galaxien erdiguneak aztertu ahal izan dira; hauts kosmikoa dela eta teleskopio optikoentzat ikustezinak diren eskualdeak. Orain, Nazioarteko Astronomia Elkarteak (Europa, Ipar Amerika, Asia eta Australiako astronomoek osatzen dute) irrati-teleskopio erraldoia eraikitzeko asmoa zabaldu du. Square Kilometre Array (SKA) izeneko teleskopioak, hain zuzen, kilometro karratuko azalera izango du, gaur egun dagoen handiena baino 200 aldiz handiagoa. Irrati-teleskopio berria 2010ean hasiko dira eraikitzen eta Big Bang ondorengo uneetan eratutako egiturek igorritako seinale ahulak ikertzeko balioko du.

Erresoluzio-ahalmen handiagoa lortzearren, bi antena paraboliko edo gehiago loturik dituzten interferometro-sareak erabiltzen dira. Lurreko atmosferak 3.000 angstrom baino gutxiagoko uhin-luzerako erradiazioari pasatzen uzten ez dionez, sateliteetan 100 km-ko garaiera inguruan ezarritako teleskopioak erabiltzen dira. Uhin infragorriekin lan egin behar duten teleskopioak eraikitzeko zailak dira, ispiluek eta euskarriak berak izpi infragorriak igortzen baitituzte zenbaitetan espaziotik datozenak baino indartsuagoak direnak, eta, gainera, zenbait uhin-luzerari dagokienez, garaiera handiagoak beharrezkoak dira erabateko gardentasuna lortu ahal izateko.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Teleskopio
Wikiztegian orri bat dago honi buruz: teleskopio .
  1. a b   Irazustabarrena, Nagore (2008-03-02) «400 urte gora begira» ArgiaCC-BY-SA lizentzia .
  2.   M.,, Marr, Jonathan Fundamentals of radio astronomy : observational methods ISBN 9781498770194 PMC 958800564 .
  3.   Britannica concise encyclopedia. Encyclopaedia Britannica 2006 ISBN 9781849722100 PMC 436847805 .
  4.   1937-, Verschuur, Gerrit L., (2007) The invisible universe : the story of radio astronomy (2nd ed. argitaraldia) Springer ISBN 9780387683607 PMC 184908811 .