Gales (hizkuntza)

Galesa Cymraeg
Non mintzatzen den:	Erresuma Batua
Eskualdea:	Gales
Hiztunak:	750.000
Rankina:	ez 100 mintzatuenen artean
Hizkuntza familia:	Indoeuroparra  Zelta   Uharteetakoa    Britoia     Galesa
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak:	ez du
Erakunde araugilea:	Bwrdd yr Iaith Gymraeg
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	cy
ISO 639-2:	wel / cym
ISO 639-3:	—
Galesaren ezagutza datuak eskualdeka (2001).

Galesa (Cymraeg) —kymruera edo kymbruera izenez ere ezaguna— Galesko berezko hizkuntza da, gaur egun egoera gutxituan dagoena.

Indoeuropar mintzaira da, hizkuntza zelten multzokoa; britoi taldearen barruan dago, cumbrierarekin, bretainierarekin eta kornubierarekin batera.

Hiztunen geografia

Galesko biztanleen %20 inguru dira galesaren hiztun. Beraz, galesak 610.000 hiztun ditu (2001), gutxi gorabehera.

Hizkuntza nagusia dutela, herrialdeko iparraldean eta mendebaldean kontzentratzen dira hiztunak batez ere: Gwynedd (%76), Anglesey/Ynys Môn (%70.5), Carmarthenshire/Sir Gaerfyrddin (%63.6) eta Ceredigion (%61).

Dialektoei dagokienez, Iparraldeko ("Gog") eta Hegoaldeko ("Hwntw") aldaeren arabera sailkatzen dituzte.

Bestela, 1993an S4C telebista kateak egindako inkestaren arabera, beste 135.000 bat hiztun bizi ziren orduan Ingalaterran. Halaber, Argentinako Chubuteko probintzian badago galestarren komunitate bat, eta horien artean galesezko hiztunak badaude (25.000). Azkenik, Kanadan (3.160), AEBetan (2.655), Zeelanda Berrian (1.155) eta Australian (1.060) ere gales hiztunak ditugu.

Guztira, beraz, 750.000 hiztun baino gehiago ditu hizkuntza zelta honek.

Historia

• VI. mendea: Lehenengo testigantzak jaso zituzten.
• IX.-XI. mendeak: Hywel Dda erregeak eta ondorengoek legeak idatzi zituzten gales zaharrean. Olerki batzuen aztarnak ere gelditu dira sasoi hartakoak.
• XII.-XIV. mendeak: "Mabinogion" izeneko bilduma idatzi zuten, ipuinek eta eleberriek osatuta.
• XIV.-XVI. mendeak: Dafydd ap Gwilym poetak 150 bat olerki idatzi zituen.
• 1588an argitaratu zuten William Morganek egindako Bibliaren itzulpena.
• 1847an hiru hezkuntza-ikuskatzailek txostena aurkeztu zuten, hizkuntza gaitzetsiz. Informe horrek "Brad y Llyfrau Gleision" ("Liburu urdinen saldukeria") izen herrikoia hartu zuen. "Welsh Not" ("Galesik ez") kartelak hasi ziren erabiltzen eskoletan, galeseraren erabilera zigortzeko.
• 1858an Daniel Silvan Evansek amaitu zuen haren galesa-ingelesa hiztegia.
• 1891an galestarren %54a galesdunak ziren.
• 1907an Owen Morgan Edwards Galesko eskolen ikuskatzaile nagusi bilakatu zen, ikasle galesdunen aldeko urratsak ematen.
• 1911n galeserazko hiztunen portzentajea %43.5ra jaitsi egin zen.
• 1939an Ysgol Gymraeg Aberystwyth (Aberystwytheko Galesezko Eskola) fundatu zuten, Lehen Hezkuntzako lehendabizikoa historian.
• 1962an sortu zuten Cymdeithas yr Iaith/Welsh Language Society erakundea, hizkuntzaren alde ordutik lan egiten duen presio-taldea.
• 1977an BBC Radio Cymru hasi zen emititzen.
• 1981an galestarren %19a baino ez ziren galesdunak.
• 1982an S4C telebista ("Sianel Pedwar Cymru/Channel Four Wales") sortu zuten, ordutik galesezko programazioa eskaintzen duena. %7 inguruko audientzia dauka gaur egun.
• 1988an sortu zuten Bwrdd yr Iaith Gymraeg/Welsh Language Board elkartea.
• 1993an "Welsh Language Act" eta 1998an "Government of Wales Act" izeneko dekretuak kaleratu zituzten gales eta ingeles hiztunak berdintasun egoeran bizitzeko.

Hiztegia

• Beth? → Zer?
• Ble? → Non?
• Bore da → Egun on
• Croeso → Ongi etorri
• Cymru → Gales
• Da bo chi (iparraldean), Hwyl (hegoaldean) → Agur, adio
• Da iawn, diolch → Oso ondo, eskerrik asko
• De → Hegoalde
• Dim ysmygu → Ez erre
• Diolch → Eskerrik asko
• Dwyrain → Mendebalde
• Dyma → Hemen
• Dynion → Gizonak
• Faint? → Zenbat?
• Gogledd → Iparralde
• Gorllewin → Ekialde
• Iwerddon → Irlanda
• Lloegr → Ingalaterra
• Llydaw → Bretainia
• Mae'n ddrwg gyda fi → Sentitzen dut
• Merched → Emakumeak
• Mynydd → Mendi
• Nac ydw → Ez
• Nawr → Orain
• Nos da → Gabon
• Os gwelwch yn dda → Mesedez
• Pam? → Zergatik?
• Shw mae → Kaixo
• Shwd dych chi? → Zer moduz?
• Ydw → Bai
• Yr Alban → Eskozia

Hezkuntza

Ikasleen %25-30ak galesa dauka lehen hizkuntza gisa eskolan. Bestela, ume guztiek galesa ikasi behar dute 16 urte bete arte (gehienek bigarren hizkuntza moduan). Galesezko irakasle bereziek "Athrawon Bro" izena hartzen dute.

Unibertsitate mailan, Bangor eta Aberystwyth hirietan ikasgai batzuk eskaintzen dituzte galesez.

Hedabideak

• Aldizkariak: "Y Cymro" (astekaria) eta "Y Dynesydd" (Caerdyddeko hilabetekaria).
• Irratiak: BBC Radio Cymru
• Telebista: S4C katea.

Literatura eta musika

Literatura

• Galesezko idazleen zerrenda

Eisteddfod

Sakontzeko, irakurri: Eisteddfod

Galesezko kultur jaialdi tradizionala da, literatura eta musikaren ingurukoa eta lehiaketa modukoa.

Lehenengo aztarnak XII. mendekoak dira, eta gaur egun nazio mailan egiten dute urtero Galesen, bai eta herrialdetik kanpo ere.

Elkarteak

• Bwrdd yr Iaith Gymraeg/Welsh Language Board
• Cymdeithas yr Iaith/Welsh Language Society

Ikus, gainera

• Bretainiera
• Europako hizkuntza gutxituak
• Galesak Patagonian
• Galesak Ipar Amerikan

Kanpo loturak

Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu.

• Bwrdd yr Iaith Gymraeg/Welsh Language Board-en webgunea
• S4C Telebistaren webgunea (elebiduna)
• Cymdeithas yr Iaith/Welsh Language Society-ren webgunea
• Hedabideetaz eta literaturaz
• Webster´s Online hiztegia (Gal-Ing)
• Oinarrizko ikastaroa Interneten