Biblia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Biblia
Gutenberg Bible.jpg

Johannes Gutenbergen Biblia

Egilea Askoren artean (K. a. X. mendea - K. o. II. mendea)
Generoa Testu sakratuak
Datuak
Jatorrizko izenburua τὰ βιβλία
Jatorrizko hizkuntza Hebreera, aramera eta grekoa
Euskaraz
Izenburua Elizen arteko Biblia
Itzultzailea Dionisio Amundarain (koordinatzaile), Elizen Arteko Biblia Elkartea
Argitaratzailea Bibli Elkarte Batuak / Elizen Arteko Biblia Elkartea (1994, 2006)
ISBN ISBN 84-88774-05-2

Biblia[1] (antzinako grezieraz: τὰ βιβλία, tà biblía, "Liburuak") judaismoaren eta kristautasunaren idazki sakratu eta nagusiak biltzen dituen liburu bilduma da. Erlijio horietako sinestunen ustez, Biblian Jainkoaren hitza jakinarazten zaie gizakiei.

Bi atal nagusi ditu, Hebrear Biblia eta kristauen Itun Berria. Kristauek Hebrear Bibliari Itun Zahar deitzen diote. Hebrear Biblia Jesukristo jaio aurreko Israel herriko historia kontatzen duten liburuek osatzen dute. Kristauek ez bezala, hebrearrek ez dute Jesukristo Jainko semetzat aitortzen. Horregatik ez dute Itun Berria liburu sakratutzat onartzen. Itun Berriak Jesukristoren jaiotza, nortasun, egite, irakatsi, hilketa, piztuera eta kristau elizaren sorrera kontatzen ditu.

Historian, beste edozein liburu baino aldi gehiagotan eta hizkuntza gehiagotara —2.000 baino gehiagotara— itzuli dute. Inoiz gehien saldutako liburua da, eta Mendebaldeko literaturako funtsetako bat. Bibliako kontakizunen eragina idazle eta idazlan ugaritan aurkitzen da, baita erlijioekin oso kritiko direnengan ere (adibidez, Bernardo Atxagak adierazi zuen "Gabriel Arestiren iturri funtsezkoa Biblia" dela).[2]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biblia, K.a. X. mendea eta K.o. II. mendea artean idatzitako liburu-bilduma bat da; 1000 urte baino gehiago zehar burutu den idazketa lan bat. Hebrear Biblia46 liburuk osatzen dute, gehienbat hebreeraz eta zatiren bat arameraz idatziak. Lau sail nagusitan banatzen da: Legea edo Pentateukoa, liburu historikoak, Profeten Idatziak, eta olerki eta jakituriazko liburuak.

Itun Berriak 27 liburu ditu, hauek ere lau sailetan banatuak: Ebanjelioak (Nazareteko Jesusen bizitza eta irakatsiak azaltzen dituztenak, Mateo, Marko, Lukas eta Joanen arabera), Apostoluen Eginak (Kristau Elizaren hasiera kontatzen duena), Pauloren eta bertze apostoluen gutunak eta, azkenik, Apokalipsia. Liburu hauek K.o. 50 -100 urteen bitartean idatzi ziren, gehienak grekoz.

Vulgata deitutako Biblia Jeronimo Estridongoak V. mendeko hasieran latin arruntera egindako itzulpena da, Damaso I aita santuak 382. urtean eskatuta. Bertsioaren izendapena vulgata editio («herriarentzat argitalpen») idaz oharretik datorkio. Vulgataren xedea aurretiko itzulpenak baino zehatzago eta ulerterrazago izatea zenez, herritar hizkeratik hurbilago egiteko Jeronimok, nahiz latin klasikoa ondo ezagutu eta honek son askoz hobe ukan (Zizeron bezalakoen latin era klasikoa da), itzulketan latin arrunt bat erabili zuen.

1445eko otsailaren 23an Johannes Gutenbergek Bibliaren lehen kopia inprimatu zuen.

Bibliaren eduki nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biblia liburu erlijioso bat da. Bertan Jainkoa eta honen inguruko gaiak dira nagusi: Jainkoaren izaera, egitandi, irakaspen, agindu eta abar adierazten ditu. Jainkoak gizadiari eskaintzen dion argibidea azpimarratzen du: barkamen, bizi berri baten eskaintza eta giza itxaropenak betetzeko bidea. Biblia gizateriaz ere mintzo da: giza ezaugarri, akats, gaiztakeri eta abar agertzen ditu.

Bibliako literatura-molde nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Prosa eta poesia Biblia osoa zehar ageri dira, bai Hebrear Biblian bai Itun Berrian.

Hebrear Biblian prosaz idatzitako pasarteetan esaerak, sermoiak eta otoitzak aurkitzen dira. Jende ospetsu askoren testu, agur edo testamentuak jasotzen ditu, esaterako, Josue, Samuel, Dabid edo Matiasenak. Igarleen liburuetako bakarrizketak eta elkarrizketak orobat prosazko dira. Profeten liburuetan sermoiak ugariago dira; sermoi alorrean garrantzi handiko izan zen Deuteronomioa. Otoitzetarako batez ere forma erritmikoak erabili ziren arren, aipagarri dira, adibidez, Salmoak, Ester, Judit edo Erregeen liburuetako otoitzak.

Urri dira gertaera edo leku jakinei buruz deskribapenak baina salbuespen bikain dira, adibidez, Salomon tenpluko eta haren inguruko eraikinen berri ematen duten pasarteak. Balio handiko eta ugariago dira errege aginduak eta babiloniarren eta persiarren aldarrikapenak, hebreeraz edo arameeraz hitzez hitz jasoak. Makabearrak liburuko lehen atalean ituntze eta hitzarmenak agertzen dira, eta azalpen aberats jainkoaren eta Israelgo hamabi leinuen arteko hitzarmenari buruz testuetan; hauei esker leinu errito, betebehar eta batez ere mehatxu eta aginduen berri eduki da.

Gutun jeneroa oso landuta dago. Gutunik zaharrena, David erregeak Urias bere gudaburuaren Betsabe emazte ederraz gozatu osteko honen haurdunaldia zuritzeko Urias hiltzeko agindua ematen duen gutuna da. Era berean, adierazpen asko agertzen da senitarte, lurralde, muga, eskaintza eta abar buruz, nahiz zail izan adierazpenak benetako ala ariketa literario huts ote diren zehaztea.

Kontakizunei dagokienez bi ildo bereizten dira garbi-garbi: batetik irudimen handiko eta poesiaz beteriko idatziena, eta bestetik eguneroko bizitzari atxikiagoa. Lehen ildoari dagokionez, mitologia, fantasia, elezahar eta abar buruz idatzi franko jasotzen da, Bibliako jainkobakartasunak onesten ez dituen ezaugarriez gabetuak. Herritar eta fantastiko ipuinetan azpimarratzeko dira Sansonen egitandiak, animalia kontakizunak (Balaamgo astoa, Eliasen belea, etab.). Bestetik, asko dira pertsonaia jakinen historiak eta tribuen jatorria azaltzeko asmoz idatziak. Hebrear historia buruz datu erlijioso eta objektibo asko azaltzen da.

Poesian, literatura balioagatik bereziki azpimarratzeko dira Salmoak, Abestietan Abesti, eta Job.

Itun Berrian hiru literatura molde dira nagusi: kontakizun historikoak, gutunak eta idatzi apokaliptikoak.

Bibliaren eragina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Literatura biblikoak eragin itzel izan du Mendebaldeko kulturan eta historian. Biblian Israel herriko erlijio, filosofia eta literatura tradizioa dago bilduta, eta ondorengo hiru ezaugarri nagusi hauengatik da bereziki garrantzitsu:

  1. bertako testuak sakratutzat hartu direlako;
  2. dokumentu historiko eta artelan handia delako, historian zehar idazle nahiz artisten inspirazio;
  3. herrialde askotara hedatu dutelako.

Bibliako liburuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hebrear Biblia edo Itun Zaharra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pentateukoa
Liburu historikoak
Profeten idazkiak
Olerki eta Jakituriazko liburuak

Itun Berria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ebanjelioak
Apostoluen Eginak
Pauloren eta apostoluen gutunak
Apokalipsia

Bibliaren euskal bertsioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroaren konkistatzaileek Joana Albretekoa nafar erreginak egin nahi zuen erreforma kristaua zapuztu zutenez, eta katolikoek Biblia itzultzea eta kabuz irakurtzea eragozten zutenez, erreforma protestanteak beste hainbat hizkuntzetan sustatutako Biblia itzulpenik ez izan zen euskaraz egin.

Hauek dira euskal bibliagintzako urrats nagusiak:

  • 1571an Itun Berriaren lehen euskal itzulpena plazaratu zen, Joannes Leizarraga elizgizon kalbinistak euskaratua eta Arroxelan argitaratua: Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria.
  • Urteko P.-k (1700 inguru), Joakin Lizarragak eta Oteizak Bibliako zati batzuk euskaratu zituzten.
  • 1740an Joanes Haranederrek Itun Berriaren itzulpena amaitu zuen, argitara eman gabea: Jesu Kristoren Ebanjelio Saindua jaun Haraneder apez Donibane Lohitzukoak eskuararat itzulia. Uztaritzeko Seminarioan egon da gordeta. Geroztik Biblia atalen itzulpen asko egin da.
  • Bonaparte printzeak (1813/01/04 – 1891/11/03), bere hizkuntza ikerketarako kristau ikasbideak, Biblia atalak eta Biblia osoak argitara arazi zituen. J. A. Uriartek eta Duvoisinek Biblia osoko itzulpen bana egin zuten. Duvoisinena, Bible saindua edo testament zahar eta berria, lapurteraz, Londresen argitaratu zen, 1859-1865 bitartean. Uriarterena ez zuten osorik argitaratu.
  • 1855an Maurice Harrieta eta Pierre N. Dassance apaizek beharrezko baimenez azaldutako Itun Berriko lehen euskal itzulpena, egin zuten, Baionan. Izenburua erdizka mantendu da: Jesu-Christo gure...laphurtar bi iaun aphecec.
  • 1958an Patxi Etxeberria jesuitaren ardurapean, Raimundo Olabide-k bigarren itzulpen oso bat kaleratu zuen, Itun zaŕ eta beŕia, gipuzkeraz.
  • 1976an Jaime Kerexetak bizkaieraz bertsio bat argitaratu zuen, Euskal Biblia, Bilboko Elizbarrutiko Gotzaintzaren eskutik.
  • 1977az gero, Elizen arteko Biblia Batzordearen itzulpenak argitaratu dira.
  • 1980az gero, Euskal Herriko Liturgi Batzordeak itzulpenak argitaratzen ari da.
  • 1994an Elizen Arteko Biblia argitaratu zen, euskara batuan, katoliko eta protestante arteko elkarlanean ekoitzia.
  • 2001ean Elizen Arteko Biblia berrargitaratu zen, testu aldaketarik gabe.
  • 2006an Elizen Arteko Biblia berrargitaratu zen, aldaketa batzuekin, paperean ez ezik CDan eta Interneten ere.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Biblia Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Biblia