Biblia

Biblia

Johannes Gutenbergen Biblia
Egilea	Askoren artean (K. a. X. mendea - K. o. II. mendea)
Generoa	Testu sakratuak
Datuak
Jatorrizko izenburua	τὰ βιβλία
Jatorrizko hizkuntza	Hebreera, aramera eta grekoa
Euskaraz
Izenburua	Elizen arteko Biblia
Itzultzailea	Dionisio Amundarain (koordinatzaile), Elizen Arteko Biblia Elkartea
Argitaratzailea	Bibli Elkarte Batuak / Elizen Arteko Biblia Elkartea (1994, 2006)
ISBN	ISBN 84-88774-05-2

Biblia kristautasunaren eta judaismoaren idazki sakratu eta nagusiak biltzen dituen liburua da. Erlijio horietako sinestunen ustez, Biblian Jainkoaren hitza jakinarazten zaie gizakiei.

Bi atal nagusi ditu, Itun Zaharra eta Itun Berria. Itun Zaharra Jesukristo jaio aurreko Israelen historia kontatzen duten liburuek osatzen dute (juduek atal hori besterik ez dute hartzen sakratutzat). Itun Berriak Jesukristoren jaiotza, irakatsiak, heriotza, piztuera eta Elizaren sorrera kontatzen ditu.

Historian, beste edozein liburu baino aldi gehiagotan eta hizkuntza gehiagotara —2.000 baino gehiagotara— itzuli dute. Inoizko libururik salduena da, eta Mendebaldeko literaturako funtsezko liburuetako bat; Bibliako kontakizunen eragina idazle eta idazlan ugaritan aurkitzen da, baita erlijioekin oso kritiko direnengan ere (adibidez, Gabriel Arestiren iturri funtsezkoa Biblia dela adierazi zuen Bernardo Atxagak).

Historia

Biblia 1000 urtean baino gehiagoan (K.a. X. mendea - K.o. II. mendea) idatzitako liburu-bilduma bat da. Itun Zaharra gehienbat hebreeraz —eta zatiren bat arameraz— idatzitako 46 liburuk osatzen dute, lau sail handitan banatuak: Legea edo Pentateukoa, liburu historikoak, profeten idatziak eta olerki eta jakituriazko liburuak

Itun Berriak 27 liburu ditu, hauek ere lau sailetan banatuak: ebanjelioak (Jesus Nazaretekoaren bizitza eta irakatsiak, Mateo, Marko, Lukas eta Joanek azalduak), Apostoluen Eginak (Elizaren hasiera kontatzen da bertan), Pauloren eta apostoluen gutunak eta, azkenik, Apokalipsiaa. Liburu horietatik gehienak jatorriz grekoz idatzi ziren, K.o. 50-100 urteen bitartean.

Vulgata latin arrunteko itzulpena da, Jeronimo Estridongoak V. mendearen hasieran egina, Damaso I.a aita santuak 382an eskatu baitzion. Bertsio horrek bere izena, vulgata editio («herriarentzako edizioa») oharretik hartu du, eta Zizeronen latin klasikoa ez bezalakoa den latin arrunt batean idatzi zen, nahiz eta Jeronimok latin klasikoa ondo zekien, eta nahiz eta latin klasikoa askoz prestigio handiagokoa zen. Izan ere, Vulgataren xedea zen haren aurrekoak baino zehatzagoa eta ulerterrazagoa izatea, eta horregatik herritarren hizkuntzatik hurbilago izan zedin saiatu zen Jeronimo.

1445eko otsailaren 23an Johannes Gutenbergek lehenengo kopia inprimatu zuen.

Bibliako ideia eta literatura-molde nagusiak

Bibliaren gaiei dagokienez, Biblia fedearen literatura gisa defini daiteke. Jainkoari buruzko eta haren inguruko gaiak dira gai nagusiak, jainkoaren bizitza, irakaspenak, egitandiak, aginduak agertzen dira, eta Jainkoak gizadiari emandako argitasuna azpimarratzen. Baina gizadiaz ere mintzo da Biblia; gizakiaren ezaugarriak, akatsak, gaiztakeria agertzen ditu, eta jainkoaren barkamena, bizitza berria eta gizakiaren itxaropenak beteko diren iragarpena ere aipatzen du.

Biblian agertzen diren literatura-generoei dagokienez, berriz, prosa eta poesia, biak agertzen dira bai Itun Zaharrean eta bai Itun Berrian. Itun Berrian hiru literatura-molde dira nagusiak: kontakizun historikoak, gutunak eta idatzi apokaliptikoak.

Itun Zaharrean prosaz idatzitako pasarteetan, esaerak, sermoiak eta otoitzak aurkitu dira. Jende ospetsu askoren testuak, agurrak edo testamentuak jasotzen ditu Bibliak; adibidez, Josue, Samuel, Dabid edo Matiasenak, eta prosazkoak dira orobat, Igarleen liburuetako bakarrizketak eta elkarrizketak. Dena dela, ugariagoak dira sermoiak, profeten liburuetan ikus daitekeenez; sermoien alor horretan garrantzi handikoa izan zen Deuteronomioa. Bestalde, otoitzetarako batez ere forma erritmikoak erabili ziren arren, aipagarriak dira, adibidez, Salmoak eta Ester, Judit edo Erregeen liburuetako otoitzak.

Urriak dira, bestalde, gertaera edo leku jakinei buruzko deskribapenak, baina salbuespen bikainak dira, adibidez, Salomonen tenpluko eta haren inguruko eraikinen berri ematen duten pasarteak. Balio handikoak eta ugariagoak dira, halere, errege-ediktuak eta babiloniarren eta persiarren aldarrikapenak, hebreeraz edo arameraz hitzez hitz jasoak. Makabeotarren liburuaren lehen atalean, kontratu eta hitzarmenak agertzen dira, eta dokumentazio aberatsa agertzen da, orobat, jainkoaren eta Israelgo hamabi leinuen arteko hitzarmenari buruzko testuetan: leinu haien erritoen, betebeharren eta, batez ere, mehatxuen eta aginduen berri izan da horri esker.

Bibliako literaturan oso landuta dago gutunen jeneroa ere: gutunik zaharrena Dabidek Betsaberen senar Urias hiltzeko agindua emanez idatzitakoa da. Era berean, adierazpen asko agertzen dira senitarteko, lurralde, muga, eskaintza eta abarri buruz, nahiz eta zaila den adierazpen horiek benetakoak diren ala ariketa literario hutsa diren zehaztea.

Kontakizunaren alorrari dagokionez, bi bide bereizten dira garbi-garbi: batetik irudimen handiko eta poesiaz beteriko idatziena, eta bestetik, berriz, eguneroko bizitzari lotuagoa. Lehenengo bideari dagokionez, mitologiari, fantasiazko kontakizunei, elezaharrei eta abarri buruzko idatzi ugari jasotzen dira, baina Bibliako monolatria eta monoteismoa onartuko ez luketen ezaugarri guztiez gabeturik daude idatzita. Herri-ipuinetan eta ipuin fantastikoetan azpimarratzekoak dira Sansonen egitandiak, animalien kontakizunak (Balaamgo astoa, Eliasen belea, etab.). Asko dira, bestetik, pertsonaia jakinen historiak eta tribuen jatorria azaltzeko asmoz idatzitakoak. Hebrearren historiari buruzko datu erlijioso eta objektibo asko azaltzen dira.

Poesian, berriz, Salmoak, Abestirik Ederrena eta Joben liburua dira, literaturazko balioagatik, bereziki azpimarratzekoak.

Bibliaren eragina

Literatura biblikoak eragin handia izan du Mendebaldeko kulturan eta historian. Bibliako liburuetan bilduta dago Israelgo herriaren erlijio-, filosofia- eta literatura-tradizioa, eta ondorengo hiru ezaugarri nagusi hauengatik da bereziki garrantzitsua: batetik, testu sakratutzat hartu direlako eta hainbat herrialdetara zabaldu direlako; dokumentu historiko eta artelan handia delako, eta idazle eta artisten inspirazio-iturri izan delako historian zehar.

Bibliako liburuak

Itun Zaharra

Pentateukoa

• Hasiera
• Irteera
• Lebitarren liburua
• Zenbakiak
• Deuteronomioa

Liburu historikoak

• Josue
• Epaileak
• Rut
• Samuelen liburuak (2)
• Erregeen liburuak (2)
• Kroniketako liburuak (2)
• Esdras
• Nehemias
• Tobias
• Judit
• Ester
• Makabearren liburuak (2)

Profeten idazkiak

• Isaias
• Jeremias
• Negar Kantak
• Baruk
• Ezekiel
• Daniel
• Oseas
• Joel
• Amos
• Abdias
• Jonas
• Mikeas
• Nahun
• Abakuk
• Sofonias
• Ageo
• Zakarias
• Malakias

Olerki eta Jakituriazko liburuak

• Job
• Salmoak
• Esaera Zaharrak
• Kohelet
• Abestirik Ederrena
• Jakinduria
• Ben Sirak

Itun Berria

Ebanjelioak:

• Mateo
• Marko
• Lukas
• Joan

Apostoluen Eginak

Pauloren eta apostoluen gutunak

• Erromatarrei
• Korintoarrei (2)
• Galaziarrei
• Efesoarrei
• Filipoarrei
• Kolosarrei
• Tesalonikarrei (2)
• Timoteori (2)
• Titori
• Filemoni
• Hebrearrei
• Santiagoren gutuna
• Pedroren gutunak (2)
• Joanen gutunak (3)
• Judasen gutuna

Apokalipsia

Euskarazko bertsioak

• 1571: Joannes Leizarragak "Iesus Christ gure iaunaren Testamentu Berria" karrikaratu zuen, Bibliaren lehendabiziko bertsioa euskaraz.
• 1740: Joanes Haraneder-ek amaitu zuen Testamentu Berriaren bere itzulpena, argitaratu gabekoa: "Jesu Christoren Evangelio Saindua jaun Havraneder aphez Donibane Lohitsucoac escoararat itçulia". Uztaritzeko Seminarioan egon da gordeta.
• 1855: Maurice Harrieta eta Pierre N. Dassance apaizek Baionan egin zuten beharrezko baimenekin azaldutako lehenengo euskal itzulpena, Itun Berriarena. Izenburua hau zen, erdizka mantenduta: "Jesu-Christo gure...laphurtar bi iaun aphecec".
• 1865: Jean Pier Duvoisin-ek argitaratu zuen Biblia osoaren itzulpena (lapurteraz), Bonaparte printzeak eskatuta.
• 1958: Raimundo Olabide-k bigarren itzulpen oso bat kaleratu zuen: "Itun zar eta beria", gipuzkeraz.
• 1976: Jaime Kerexetak argitaratu zuen mendebaldeko euskarazko bertsioa: "Euskal Biblia", Bilboko Elizbarrutiko Gotzaintzaren eskutik.
• 1994: Elizen Arteko Biblia argitara eman zuten katolikoek eta protestanteek elkarturik, euskara batuan.
• 2001: Elizen Arteko Biblia. Aurrekoaren testu bera, aldaketarik gabe.
• 2006: Elizen Arteko Bibliaren bigarren argitaraldia, aldaketa batzuekin. Paperean ez ezik, CDan eta Interneten ere argitaratu da.

Erreferentziak

• Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/28 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.

Ikus, gainera

• Koran

Kanpo-loturak

• (Euskaraz) Biblia osoa on-line euskaraz Elizen Arteko Biblia (gehi beste hizkuntzetako hainbat bertsiotarako loturak).
• (Euskaraz) Biblia euskaraz Bilboko Elizbarrutiaren gunean (word formatuan)
• Jerusalemgo Biblia (katolikoa)
• Biblia latinamerikarra
• "Zenbat historia dago liburu santuan" erreportajea Argia astekarian