Hogeita Hamar Urteko Gerra

Hogeita Hamar Urteko Gerra
Europa 1648an. Gris koloreko gunea Germaniako Erromatar Inperio Santuaren barnean zeuden estatu eta printzerri alemaniar txikiak dira.
Data 1618 - 1648 Lekua Europa (batez ere egungo Alemania) Emaitza Westfaliako bakea Habsburgotarren gailentasunaren amaiera Borboi leinuaren gailentasunaren hasiera Suediar Inperioaren hasiera Germaniako Erromatar Inperio Santuaren deszentralizazioa
Gudulariak
Suedia Bohemia Danimarka eta Norvegiako Erresuma Zazpi Herbehere Batuen Errepublika Frantzia Eskozia Ingalaterra Saxonia Palatinatua Transilvaniako printzerria	Germaniako Erromatar Inperio Santua Liga Katolikoa (Alemania) Austria Bavaria Espainia
Buruzagiak
Federiko V.a Palatinatuakoa George Villiers Alexander Leslie Gustavo II.a Adolfo Suediakoa † Johan Banér Lennart Torstenson Maurizio Nassaukoa Piet Hein Luis XIII.a Frantziakoa Richelieu kardinala Luis II.a Borboi-Condé Henrike de la Tour de Auvergne-Bouillon Kristian IV.a Danimarkakoa Juan Jurgi I.a Saxoniakoa Bernardo Saxonia-Weimarrekoa Gabriel Bethlen	Filipe IV.a Espainiakoa Gaspar de Guzmán y Pimentel Fernando Austriakoa Johann Tserclaes Albrecht von Wallenstein Fernando II.a Habsburgokoa Fernando III.a Habsburgokoa Franz von Mercy Johann von Werth Maximiliano I.a Handia
Indarrak
72.000 alemaniar 140.000 suediar eta finlandiar 160.000 frantziar 128.000 herbeheretar 38.000 daniar 25.000 eskoziar 50.000 ingeles	200.000 espainiar 250.000-300.000 alemaniar

Hogeita Hamar Urteko Gerra 1618-48 bitartean Europako hainbat naziok zio erlijiosoak, leinukoak, lurraldekoak eta komertzialak zirela medio burututako guda izan zen. Haren bataila eta kanpainia suntsigarriek Europako eremu andana birrindu zuten, eta, 1648ko Westfaliako Itunarekin bukatu zenean, Europako mapa guztiz eta atzera bueltarik gabe aldaduta zegoen.

Gerra sortu zuten gatazkak aurrekoak baziren ere, eskuarki gerraren hasierako data 1618koa da. Izan ere, Inperio Santuko burua izatekoa zen Ferdinand II.a, orduan Bohemiako erregea zelarik, bere menpeko lurraldeetan Erromako Katolizismo gisako absolutismoa ezartzen saiatu zenean, Bohemiako zein Austriako noblezia protestantea matxinatu zen.

Horren atzetik, gatazka zenbait herrialderen handinahiek elikatu zuten. Alemania, Europako bihotza, armada guztien helmuga bilakatu zen. Hor, nagusitasuna hiru erlijiok, katolizismoak, luteranismoak eta kalbinismoak, bilatzen zuten. Ondorioz, kanpoko botereei laguntza eskatzen dieten printze eta apezpikuen aliantzen nahasmena sortu zen. Orokorrean, borroka Habsburgo leinuko Inperio Santu katolikoak, alde batetik, eta Suedia eta Herbeheretako Batasuna buru zituen hiri eta printzerriren sareak, bestetik, burutu zuten.

Gerraren sorrera

Erlijio gerra zela eta, Alemanian Augsburgeko Bakea zen aurrekari (1555). Karlos V.a Enperadore Santuak sinatuta, luteranoen eta katolikoen arteko gerrari amaiera eman zion. Honela, bake honen bitartez honako hau hitzartu zen:

• Alemaniako 225 estatuetako agintariek bere lurraldearen erlijioa (luteranismoa ala katolizismoa) aukera zezaketen, kontzientziari men eginda, eta biztanleei erlijio hori sinestarazi ziezaieketen (cuius regio, eius religio printzipioa).
• Apezpiku-printzerri batean (Apezpiku katoliko batek gobernatutako lurraldean) bizi ziren luthertarrek bere fedean jarrai zezaketen.
• Luthertarrek 1552z geroztik Eliza Katolikoari atzemandako lurrak mantendu zitzaketen.
• Luteranismora bihurtutako apezpiku-printzeek lurraldeak bueltatu behar izan zituzten (reservatum ecclesiasticum printzipioa).

Nahiz eta Augsburgeko Bake honek gatazka armatua bukarazi zuen, horren azpian zetzan gatazka erlijiosoa ez zuen konpondu. Gainera, kalbinismoa bizkor hedatu zen Alemanian zehar hurrengo urteetan. Honek hirugarren erlijio nagusi bat erantsi zuen, baina honen egoera ez zegoen onetsita Augsburgeko oinarrietan.

Germaniako Erromatar Inperio Santuaren inguruko estatuetako agintariek ere ahalbidetu zuten Hogeita Hamar Urteko Gerra piztea:

• Espainiak interesak zituen Alemanian Espainiako Herbehereak bertan zeudelako, Inperioko mendebaldean. Horra lurrez iristeko, Italiatik joan behar izaten zen, eta, beraz, Italian ere zituen interesak Espainiak.
• Frantzia ia inguratuta zuten bi habsburgotar estatuek (Espainia eta Germaniako Erromatar Inperio Santua). Horrenbestez, mehatxu hori uxatxeko irrikitan, Frantzia katolikoak protestanteen alde jo zuen, politika kontuak erlijio kontuen gainetik hobetsiz.
• Suediak eta Danimarkak interesak zeuzkaten Alemaniako iparraldeko estatuetan, Itsaso Baltikoko merkataritzaren gaineko kontrola bereganatzearren.
• Germaniako Erromatar Inperio Santua estatu independenteen multzoa besterik ez zen. Enperadore Santuaren titulua ohorea zen, baina enperadoreak habsburgotar etxekoak izanda, benetako agintea habsburgotar leinuaren lurraldeen gainean (Austriako artxidukerria, Bohemia eta Hungaria) baino ez zeukaten. Nahikotxoa zen, dena den, 8 milioi bat lagun bizi baitziren bertan. Enperadoreak bere boterea handitu eta katolizismoa hedatu nahi zuen.
• Beste estatu boteretsu batzuk zeuden Inperioan Barnan: Bavaria, Saxonia, Brandenburgo, Palatinatua, Hesse, Trier eta Württembergeko artzapezpikuerria (500.000 lagunetik gorakoak). Gainera, lurralde txiki andana ere bazeuden Alemanian: dukerriak, hiri askeak... Hauek ez zuten boterea galdu nahi enperadorearen mesedetan, nahiz eta batzuetan erlijio berekoak izan.

Gerrako kanpainiak

Ferdinad II.ak, bost urtez borrokoan aritu ostean, matxinatuak garaitu zituen. Alabaina, 1625ean, Danimarkako Kristian IV.ak, Suediaren aurrean Baltikoko hainbat lurralde galdu ondoren, Alemanian lur berriak bereganatzeko abagunea aurkitu zuen. 1629ko Lübeckeko Bakearekin Danimarkako gutizia amaitu zen, baina Suediako Gustav Adolf II.ari bidea zabaldu zitzaion. Poloniaren aurka lau urtez aritu ondoren, Alemania inbaditu zuen, eta Inperio zein Erromako Eliza Katolikoaren kontra eginda, Alemaniako printze frankok bere alde egin zuen.

Poloniak, Suediaren aurrean Baltikotik alde eginda, Errusiari eraso zion. Władysław, Poloniako erregea izatekoa zena, Errusiako diktatore bihurtu zen. Bi herrialde horiek bakea 1634an sinatu zuten. Honela, Poloniak Errusiako tronuaren gaineko aldarrikapenari muzin egin zion, baina, Suedia Baltikoko arerio zaharraren aurkako kanpainiari ekitea ahalbidetu zion.

Herbehereek Espainiako agintea kanporatu zuten 80 urteko borrokaren ondoren. Habsburg leinuko Espainiak, bere aldetik, etxe bereko Inperio katolikoarekin bat egiteaz gain, Frantziaren kontrako aliantza eraiki nahian, Frantziak protestanteen alde egitea eragin zuen.

Ondorioak

Behin behineko gatazka horien borrokaleku nagusia Alemaniako hiriak eta printzerriak izan ziren. Garai horietan, armadak mertzenarioek osatzen zituzten, eta, soldata jaso ezean, zelaietara jotzen zuten bere kabuz hornitzera. “Otsoaren estrategia” honek, armada guztiek burututa, Alemaniako hiri, herri, zein baserri zeharo suntsiturik utzi zituen.

Odol isuriketari amaiera emateko Westfaliako lurraldean bildu zirenean, Europako botereen balantza erabat desberdina zen. Espainiak Herbehereak ez ezik, Europako mendebaldean zeukan nagusitasuna ere galdu zuen, Frantziaren mesedetan. Itsaso Baltikoa Suediaren menpe zegoen. Herbehereen Batasuna errepublika independientetzat jo zuten. Inperio Santuko estatukideek subiruntasun handia eskuratu zuten. Europako ideia zaharra, Aita Santua alde espiritualean eta Enperadorea alde politkoan buru zituen Inperio Katoliko bezalakoa, betiko alboratu zen; eta estatu burujabeen erkidegoko Europa modernoaren ideia nagusitu zen orduan.