Danimarka

Danimarkako Erresuma Kongeriget Danmark
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: Ez du1
Hiriburua (eta hiri handiena)	Kopenhage 55°43′N 12°34′E
Hizkuntza ofiziala(k)	Daniera2
Gobernua Erregina Lehen Ministroa	Monarkia konstituzional Margarita II.a Helle Thorning-Schmidt
Sorrera	Historiaurretik
Eremua • Guztira • Ura	43.098,31 km² (134.) % 1,64
Biztanleria • Zenbatespena (2009) • Dentsitatea Herritarra	5.534.738 (108.) 127,9 biztanle/km² (78.) daniar
Dirua	Daniar koroa (DKK)
Ordu eremua  • Udan (DST)	CET (UTC +1) CEST (UTC +2)
Interneteko domeinua	.dk
Telefono aurrezenbakia	+453
1 Erreginaren lema: Guds hjælp, Folkets kærlighed, Danmarks styrke (Jainkoaren laguntza, Herriaren maitasuna, Danimarkaren indarra) 2 koofiziala groenlandierarekin Groenlandian eta faroeerarekin Faroe Uharteetan. 3 Danimarkako aurrizkia Groenlandia eta Faroe Uharteak kenduta.

Danimarka (danieraz Danmark) Europar Batasuneko (EB) estatu bat da, Ipar Europan dagoena, Ipar itsasoaren eta Baltikoaren artean. Kopenhage du hiriburu.

Geografia

Sakontzeko, irakurri: Danimarkako uharte nagusiak

Danimarka satelite irudian

Jutlandiako penintsulak eta zenbait uhartek (Sjaelland, Fionia, Vendsyssel-Thy, Lolland, Falster, Bornholm) osatua; Groenlandia eta Faroe Uharteak ere Danimarkaren menpe daude. 43.069 km² eta 5.167.000 biztanle (danimarkarrak, daniarrak).

Lurralde zapala da (gune gorena: Ejer-Bavnehøj, 172 m). Ibai eta erreka ugari daude, laburrak. Klima ozeanikoa du, heze samarra, izan ere itsasoz inguraturik dago, mendebaldean Skagerrak itsasartea baitu eta ekialdean berriz Kattegat itsasartea.

Ekonomiaren oinarriak nekazaritza (laboreak, patata), abeltzaintza eta industria (nekazaritza gaiak, kimika, botika gaiak, mekanika gaiak) dira. Arrantzak ere garrantzia du. Biztanleen bizi maila garaia da, orohar.

Historia

Neolito arotik bizi da jendea Danimarkako lurretan. Brontze Aroan zibilizazio aurreratu bat izan zen bertan. Erromatarrek jutoen leinu germanikoa kokatu zuten gaur egungo Jutlandian, heruloak ekialdeko irletan eta danioak Suedia hegoaldeko Eskania eskualdean.

III. mendean danioek hartu zuten gaur egungo Danimarka jutoak eta heruloak beren lurraldeetatik kanporatuz. IV. eta VI. mendeen arteko migrazio handietan jutoek, anglo eta saxoiekin batera, Ingalaterra konkistatu zuten. Heruloek berriz Odoakro erregearen gidaritzapean Mendebaldeko Erromatar Inperioaren bukaera ekarri zuten 476. urtean Erroma konkistatuz.

VI-X. mendeetan bikingoen erreinuak izan ziren nagusi. 808 urtean Godofredo I-k Danevirke izeneko harresia jaso zuen frankoekin zituzten gerretan Danimarka babesteko. Era berean Karlomagnok bere inperioa babesteko mugetan marka zeritzen lurrak ezarri zituen, hala "marka hispanikoa" Piriniotan, nola daniarren marka, eta hau da guganaino iritsi den izena, Danimarka.

Marinel daniarrak, XII. mendea

X. mendean Harald erregeak lurraldea kristautu eta batu zuen, eta 1017an haren iloba Kanuto Ingalaterrako koroaz jabetu eta Ingalaterra, Danimarka eta Norvegia elkartu zituen Danimarkako Erreinuan. Kanuto II.a hil ondoren (1036), ordea, berriro bereizi ziren hiru estatuak.

Erdi Aroan elizaren eta erregeen arteko loturak estutu ziren eta feudalismoa finkatu zen. XII-XIII. mendeetan Valdemar etxearen eskutik Danimarkako koroa Europako iparraldean nagusitu zen. Absalon apezpikua izan zen garai hartako estrategarik handiena, Itsaso Baltikoko piratekin bukatu eta itsasoz haraindiko Estoniako lurrak konkistatuz. Ordukoa da Dannebrog banderaren kondaira ere. Itsaso Baltikoaren gaineko kontrol honi esker ekonomia asko indartu zen eta urte oparoak izan zituen, baina Alemaniako merkatari-hirien ezinikusia irabazi zuen eta 1343. urtean Hansa ligak Danimarkari gerra deklaratu eta garaipena lortu zuen. Valdemar IV.ak bere lurren subiranotasuna mantentzeko kalte-ordain handiak onartu behar izan zituen.

1397. urtean Margarita I erreginak Norvegia, Suedia eta Danimarkako monarkiak batu zituen Kalmarreko Batasunean Estatu handi eta boteretsua osatuz. Suedirarren eta daniarren arteko lehia ordea handia zen eta hainbat matxinaden ondoren Suediak askatasuna lortu zuen 1523an. Norvegia eta Danimarkak elkarrekin jarraituko zuten 1814 arte.

1520. urtearen inguruan Luteranismoa iritsi zen Eskandinaviara. 1534 eta 1536 arteko gerra zibilak protestanteen garaipena ekarri zuen. Nobleek apezpiku katolikoak atxilotu zituzten eta abatetxe eta monasterioak konfiskatu. XVI eta XVII. mendeetan Kristian IV.a erregearen eskutik Danimarkak borroka ugaritan hartu zuen parte hegoaldean indarra hartzen ari zen katolikoen aurka eta iparraldean gero eta indartsuagoa zen Suediaren aurka.

1849 arte absolutismoa izan zen nagusi, eta lehenago eskuratutako hainbat lurralde galdu zituen; Napoleonen gerretan haren alde borrokatu ondoren Norvegia eman behar izan zion Suediari (Kielgo ituna, 1814), eta Schleswig eta Holstein galdu zituen 1864an. XIX. mende bukaeran gizarte aldaketa sakonak izan ziren: industriaren hazkundearekin batera langile migrazio handiak gertatu ziren, sindikatuak sortu ziren, nekazaritza eraberritu zen eta legedi aurrerakoia ezarri zen. Neutrala izan zen Lehen Mundu Gerran, eta neutral iraun nahi izan bazuen ere, Hitlerren osteek inbaditu zuten 1940an. Nazio Batuen Erakundeko (1945) eta NATO-ko (1949) kide da, eta Europako Ekonomia Erkidegoko kidea 1973tik. 1992an Maastrich-eko Itunari ezezkoa eman zion Danimarkako herriak, baina baietz esan zion 1993an. Urte horretan sozialdemokratek koalizio gobernua eratu zuten, Poul Nyrup Rasmussen sozialdemokrata Lehen ministro dela.

Banaketa administratiboa

Sakontzeko, irakurri: Danimarkaren banaketa administratiboa

Danimarka 5 eskualdeetan banatzen da. 2007tik aurrera ezarri zuten banaketa administratibo mota hau. 2007ra arte konderritan banatzen zen herrialdea. Hona hemen egungo eskualdeen zerrenda:

Eskualdea	Hiriburua	Hiri handiena	Biztanleria	Azalera (km²)	Biz. dentsitatea (bizt./km²)
Hovedstaden	Hillerød	Kopenhage	1,645,825	2,561	642.6
Midtjylland	Viborg	Århus	1,237,041	13,142	94.2
Nordjylland	Aalborg	Aalborg	578,839	7,927	73.2
Sjælland	Sorø	Roskilde	819,427	7,273	112.7
Syddanmark	Vejle	Odense	1,194,659	12,191	97.99
Danimarka	Kopenhage	Kopenhage	5,475,791	43,094	127.0

Politika

Margarita II.a erregina.

1849an Danimarkako monarkia konstituzional bihurtu zen. Erregea (edo erregina) estatuaren batasun-ikur garrantzitsuena den arren, funtzio protokolarioak dituen pertsonaia bat da, botere exekutiboa erabat gobernuaren esku baitago.

1953tik aurrera Danimarkako botere legegilea ganbera bakarreko parlamentuaren esku dago. Parlamentua herritarrek aukeratzen dute gutxienez lau urtetik behin, nahiz eta lehen ministroak hauteskundeak aurreratzeko ahalmena duen. Orokorrean partehartze altua izan ohi da hauteskundeetan, %85 ingurukoa. Sistema proportzionala denez, botoen %2 baino gehiago lortzen duten alderdi guztiak ordezkatuta daude parlamentuan, baita Faroe Uharteak eta Groenlandiako ordezkariak ere.

Alderdi asko dauden arren, garrantzitsuenak sozialdemokratak eta liberalak dira nagusi. Sozialdemokratek Bigarren Mundu Gerratik 1982ra eta 1993tik 2001era agindu zuten. Tradizioz langile alderdia izan arren, egun klase ertainen ordezkariak dira gehienbat. Liberalek (popular-kontserbadoreekin batera) 1982tik 1993ra eta 2001tik aurrera gobernatu dute.

Bestalde, 1908an Fredrik Bajerrek Bakearen Nobel Saria jaso zuen Danimarkan ezezik Europan ere erakunde bakezaleak bultzatzeagatik.

Demografia

Danimarkan 5.557.709 biztanle daude. Bi metropoli eremu handi daude, Kopenhagekoa (%33,8) eta Århuskoa (%22,3), bien artean herrialde osoko populazioaren erdia gainditzen dutelarik.

#	Metropoli eremua	Biztanleak
1	Kopenhage	1.881.887
2	Århus	1.238.104
3	Aalborg	197.426
4	Odense	190.245
5	Esbjerg	114.244
6	Vejle	106,383
7	Randers	94.221
8	Kolding	89.071
9	Horsens	81.565
10	Roskilde	80.687

#	Hiria	Biztanleak
1	Kopenhage	521.397
2	Århus	239.856
3	Odense	166.305
4	Aalborg	123.432
5	Frederiksberg	95.029
6	Esbjerg	71.459
7	Randers	60.227
8	Kolding	57.197
9	Horsens	53.807
10	Vejle	50.832

Danimarkako biztanle gehienak jatorri germaniar-gotikoa dute, historiaurrean bertan bizi ziren leinuen ondorengo dira. Groenlandian inuit jatorriko herritarrak daude, baita Feroe Uharteetako herritarrak ere.

Inmigrazio tasa %6 ingurukoa da. %96 baino gehiago arraza zurikoa da (daniarra edo Europako beste herrialderen batekoa). Gainerakoak Afrika edo Asiatik etorritako etorkinak edo beraien ondorengoak dira.

Daniera da estatuko hizkuntza ofiziala, eta Danimarka osoan hitz egiten da. Alemana hegoaldeko zenbait lurraldetan hitz egiten da.

Erlijioz, daniar gehienak (%84) Estatuko Elizako kide dira (luteranoak). Gainerako gehienak katolikoak dira. Hala ere, etorkinen artean musulmanak gero eta gehiago dira, biztanleria osoaren %3 inguru.

Ingurugiroa

Danimarka ingurugiroa eta energia berriztagarrietan aintzindaria den herrialdea da. 70. hamarkadan energiaren %50a energia eoliko bidez lortzeko helburua finkatu zuen eta gaur egun jadanik %20ra iritsi da, mundu mailan bosgarrena, indar elektrikoaren kontsumoan 56. izan arren. Horretarako Jutlandiako mendebaldeko kostan hamar itsasparke eoliko ditu, tartean munduko bigarren handiena den Horns Rev 2 bere 91 aerosorgailuekin, Esbjergetik 60 kilometrotara itsasoan barrena. Mundu mailako aerosorgailuen ekoizle handiena ere bada, merkatu guztiaren %38a (2003) ekoizten duelarik.

Samsø irla bereziki da aipagarria, izan ere bertako biztanleen elektrizitatea %100ean energia eolikoak sortzen baitu (10 aerosorgailuko itsasparkea dute) eta beroaren %75a berriz eguzki-energia eta biomasa-energiarekin lortzen baitute.

Bestalde 2009ko abenduan Klima aldaketari buruzko XV konferentzia antolatu zuen Nazio Batuen Erakundeak Kopenhagen.

Kultura

• Danierazko literatura.

Zientzia

Danimarkak zientzilari handiak eman ditu eta hainbatek Nobel Saria irabazi ere bai. Hona hemen Nobel sarituen zerrenda:

Fisikako Nobel Saria:

• 1922: Niels Bohr, atomoaren egitura kuantikoa aztertzeagatik (kuantum teoria).
• 1975: Aage Bohr eta Ben Roy Mottelson, nukleo atomikoaren egitura aztertzeagatik.

Kimikako Nobel Saria:

• 1997: Jens Christian Skou, garraio ionikoa duen lehen entzima aurkitzeagatik.

Medikuntzako Nobel Saria:

• 1903: Niels Ryberg Finsen (Faroetarra), Lupus vulgarisaren tratamenduan argia erabiltzeagatik.
• 1920: Schack August Steenberg Krogh, biriketako gas elkartrukea eta kapilareen fisiologia finkatzeagatik.
• 1926: Johannes Andreas Grib Fibiger, minbiziaren etiopatogenia aztertzeagatik.
• 1943: Henrik Carl Peter Dam, K bitaminaren aurkitzeagatik.

Kirola

Danimarkako kirol nagusia futbola da, baina aipatzekoak dira eskubaloia eta txirrindularitza besteak beste.

Futbolari dagokionez garaipenik handiena Danimarkako futbol selekzio nazionalak lortu zuen 1992an Eurokopa irabaztean eta ondoren 1995eko FIFA Konfederazio Kopa ere irabazi zuten. Klub mailan aipatzekoak dira Danimarkako Superligan aritzen diren FC København eta Brøndby IF taldeak. Beste batzuk aipatzekotan Aalborg BK, Odense BK eta Aarhus GF.

Eskubaloiari dagokionez nesken selekzioa da aipagarriena, Olinpiar Jokoetan hiru urre, eta Munduko Txapelketa bat ere irabazi baitute, baita Europako hiru txapelketa ere. Mutilen selekzioak 2008 eta 2012ko Europako txapelketak irabazi ditu eta 2011.ko Munduko Txapelketan bigarrena izan da.

Txirrindulari famatuak ere izan ditu Danimarkak, hala nola 1996ko Frantziako Tourraren irabazlea izan zen Bjarne Riis eta baita Michael Rasmussen ere.

Azkenik tenisari dagokionez Caroline Wozniacki aipatu behar da, 2011ean WTAko lehenengo postuan dagoena.

Daniar ezagunak

• Hans Christian Andersen (1805-1875),idazlea.
• Jacob Christian Jacobsen (1811-1887) Carlsberg distileriaren jabea eta filantropoa.
• Niels Bohr (1885-1962), fisikaria.
• Karen Blixen (1885-1962),idazlea.
• Jørn Utzon (1918-2008), arkitektua, Sydney Opera House proiektatzeagatik ezaguna.
• Lars von Trier (1956-), zinema zuzendaria.
• Michael Laudrup (1964-), futbol jokalaria.
• Bjarne Riis (1964-), txirrindularia.
• Peter Schmeichel (1963-), futbol atezaina.
• Michael Rasmussen (1974-), txirrindularia.

Kanpo loturak

• Webgune ofiziala (Ingelesez)(Frantsesez)(Gaztelaniaz)(Alemanez)
• (Euskaraz) 'Danimarka, iparraldeko herri aurreratu hori' erreportajea Argian