Errusia

Wikipedia(e)tik

Errusiar Federazioa Российская Федерация
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: Ez du
Ereserkia: Errusiar Federazioko ereserkia
Hiriburua eta hiri handiena Koordenatuak	Mosku 55°45′N 37°37′E / 55.75, 37.617 (Errusia) Koordenatuak: 55°45′N 37°37′E / 55.75, 37.617 (Errusia)
Hizkuntza ofiziala(k)	Errusiera eta beste hainbat
Gobernua Presidentea Lehen Ministroa	Federazioa Dmitri Medvedev Vladimir Putin
Independentzia Aldarrikatua Amaitua	Sobietar Batasunetik 1990 ekainaren 12 1991 abenduaren 26
Eremua  - Guztira  - ur %	17.075.200 km² (1.) 0,5 %
Biztanleria  - Estimaketa (2005)  - Errolda (2002)  - Dentsitatea	142.800.000 (8.) 145.513.037 8 biztanle/km² (178.)
Dirua	Errubloa (RUB)
Ordu eremua  - Udan (DST)	UTC (UTC +2tik +12ra) Bai (UTC +3tik +13ra)
Interneteko domeinua	.ru (.su erreserbatua)
Telefono aurrizkia	+7
Herritarra	errusiar

Errusia (Росси́я Rossija) edo Errusiar Federazioa (Росси́йская Федера́ция, Rossijskaja Fiedieracija) munduko estatu handiena da, Europa eta Asia artean zabaltzen delarik. Mosku da hiriburua eta San Petersburgo bigarren hiria.

Hurrengo estatuekin du muga Errusiak: Norvegia, Finlandia, Estonia, Letonia, Bielorrusia, Lituania, Polonia, Ukraina, Georgia, Azerbaijan, Kazakhstan, Txina, Mongolia eta Ipar Korea. Ozeano Artikoa eta Ozeano Barearekin du itsasertze Iparraldean, eta gainera barne itsasoetan ere du itsasertze, hala nola, Itsaso Baltikon, Itsaso Beltzan eta Kaspiar Itsasoan. Sobietar Batasunaren oinordeko nagusia denez, estatu boteretsua da oraindik.

Eduki-taula 1 Historia 2 Banaketa administratiboa 3 Kultura 3.1 Literatura 3.2 Musika 3.3 Zinema 4 Kirolak 5 Zientzia

[aldatu] Historia

 Sakontzeko, irakurri: Errusiako historia

Ekialdeko eslaviarren lehendabiziko estatuak, Kieveko Rus izenekoak, kristautasuna Bizantziar Inperiotik 988an bereganatu zuen. Honela, hurrengo milurtekoan Errusiako kultura osatuko zuten bizantziar eta eslaviar kulturen arteko nahasketa hasi zen. Kieveko estatu hori mongoldar inbasioen aurrean desegin zen 1230eko hamarkadan. Horren ostean, botere txikiagoak, batez ere Novgorod eta Pskov, borrokatu ziren Kieveko oinordeko kultural eta politiko bilakatzeko.

XII. mendearen ondoren, Moskuk gero eta botere gehiago erdietsi zuen ezarian. XVIII. menderako, Moskuko Dukerri Handia Errusiar Inperio handia bilakaturik zegoen, zein Poloniatik Ozeano Barera zihoan. Mendebalderantz hedatu ahala, zabaltzearen lehenengo garaietako isolamendua ezeztatu zen eta errusiarrak ohartu ziren gainerako Europatik desberdinak zirela nolabait. Berdintsuago bilakatzearren, XIX. mendean errepresio latza eta bihotz samurreko erreformak tartekatu ziren. Joputza 1861ean abolitu zen, eta beste aldaketa politiko eta ekonomiko batzuk ere gertatu ziren, baina tzarrek ez zieten uko egin gobernu autokratikoari eta boterea partekatzeari.

Lehenengo Mundu Gerraren barruan, 1917an Errusiako Iraultza piztu zen ekonomiak eta gerrak ekarritako krisialdia eta tzarren gobernu autokratikoaren aurkako nahigabea zirela eta. Hastapenean, liberalek eta sozialista moderatuek hartu zuten agintea, baina, gerrari amaiera eman ezinik, urriaren 25ean, komunistek bereganatu zuten (Urriko Iraultza). Horrez geroztik 1991ra arte, Errusiako historia Sobiet Batasunekoa da. Alderdi bakarreko estatu horrek lazeria andana jasan behar izan zituen, batik bat Bigarren Mundu Gerran alemaniarren inbaditu zutenean. Azkenean, 1980ko hamarkadan erreforma ugari gorabehera, errusiar komunismoak huts egin zuen eta Sobiet Batasuna desegin zen.

Honela, besteak beste, Errusiako Federazioa sortu zen, nahiz eta nazioarte mailan Sobiet Batasunaren oinordekotzat jotzen zaion. Hala ere, superbotere gisako estatusa galdu du Errusiak, sobiet osteko sistema ekonomikoa eratzerakoan arrakasta handia lortu ez duelako, ahaleginak ahalegin. Edonola ere, herrialde erraldoia eta baliabide askokoa izanik botere handia gordetzen du bere baitan oraindik. Horiek horrela, munduko zazpi herrialderik aberatsenek (G-7) haiekin batera biltzeko gonbitea luzatu zioten Errusiari, G-8 osatuz.

[aldatu] Banaketa administratiboa

 Sakontzeko, irakurri: Errusiako subjektu federalak

Errusia munduko herrialderik handiena izanik hainbat banaketa administratibo mota ezberdin ditu bere baitan. Alde batetik subjektuak daude, (errusieraz: субъе́кт(ы); transliterazioa: subyekt(y)). Hauek 88 dira guztira eta bakoitzak 2 ordezkari ditu Errusiako Federazio Kontseiluan.

 Sakontzeko, irakurri: Errusiako barruti federalak

Subjektu guzti hauek barruti federaletan biltzen dira, 7 guztira. (Errusieraz: федера́льные округа́, sing. федера́льный о́круг; transliterazioa federalnyye okruga, sing. federalny okrug). Hauetako bakoitzak bere presidentea du Errusiako presidenteak zuzenean izendatua.

Horretaz gain helburu ekonomikoetarako eskualde ekonomikoak dituzte. Era berean herriguneak bil daitezke barruti eta selsovetetan.

[aldatu] Kultura

[aldatu] Literatura

 Sakontzeko, irakurri: Errusierazko literatura

Errusiako idazleen artean nabarmentzekoak dira Fjodor Dostojevsky eta Leo Tolstoy.

[aldatu] Musika

• Modest Petrovitx Musorgski (1839-1881).
• Pyotr Ilyich Tchaikovsky (1840-1893).
• Nikolai Rimsky-Korsakov (1844-1908).
• Igor Stravinsky (1882–1971).
• Sergei Prokofiev (1891-1953).

[aldatu] Zinema

 Sakontzeko, irakurri: Zinema sobietarra

[aldatu] Kirolak

• Boris Spassky (1937-), xake-jokalaria.
• Valery Karpin (1969-), futbolaria.
• Dimitri Khokhlov (1975-), futbolaria.
• Dennis Menchov (1978-), txirrindularia.
• Yelena Isinbayeva (1982-), atleta.

[aldatu] Zientzia

• Ivan Pavlov (1849-1936), medikua.

Asiako herrialde eta lurraldeak    (Nazio Batuen azpi-eskualdeka)
Erdialdeko Asia	Afganistan • Errusia • Kazakhstan • Kirgizistan • Uzbekistan • Tadjikistan • Turkmenistan	Asiako Ekialdea (Asia-Pazifikoa)	Hego Korea • Ipar Korea • Japonia • Mongolia • Txina
Hego-mendebaldeko Asia Ekialde Hurbil eta Ertaina	Arabiar Emirerri Batuak • Armenia • Azerbaijan • Bahrain • Egipto • Georgia • Iran • Irak • Israel • Jordania • Kuwait • Libano • Oman • Qatar • Saudi Arabia • Siria • Turkia • Yemen	Hego-ekialdeko Asia	Brunei • Ekialdeko Timor • Filipinak • Indonesia • Kanputxea • Laos • Malaysia • Myanmar • Singapur • Tailandia • Vietnam
Hegoaldeko Asia	Bangladesh • Bhutan • India • Maldivak • Nepal • Pakistan • Sri Lanka	Beste entitate politiko batzuk	Palestina • Taiwan

	Europa
Herrialdeak: Albania Alemania Armenia Andorra Austria Azerbaijan Belgika Bielorrusia Bosnia-Herzegovina Bulgaria Danimarka (Faroe Uharteak) Erresuma Batua (Gibraltar Man Uhartea Guernsey Jersey) Errumania Errusia Eslovakia Eslovenia Espainia Estonia Finlandia (Åland uharteak) Frantzia Georgia Grezia Herbehereak Hungaria Irlandako Errepublika Islandia Italia Kosovo Kroazia Letonia Liechtenstein Lituania Luxenburgo Malta Mazedoniako Errepublika Moldavia Monako Montenegro Norvegia ( Svalvard eta Jan Mayen Uharteak) Polonia Portugal San Marino Serbia Suedia Suitza Turkia Txekiar Errepublika Ukraina Vatikano Hiria Zipre Europar Batasuna Estaturik gabeko herriak: Bretainia Eskozia Euskal Herria Flandria Gales Galizia Katalunia Korsika Okzitania Sardinia

	Itsaso Beltza eta Kaspiar Itsasoa inguratzen duten estatuak
Itsaso Beltza : Turkia Bulgaria Errumania Ukraina Errusia Georgia Kaspiar Itsasoa : Errusia Azerbaijan Iran Turkmenistan Kazakhstan