Sardako balea

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Wikipedia:Taxotaula bat irakurtzeko eraTaxotaula bat irakurtzeko era
Sardako balea
euskal balea
Euskal balea ama eta kumea.
Euskal balea ama eta kumea.


Sailkapen zientifikoa
Erreinua: Animalia
Filuma: Kordatua
Klasea: Ugaztuna
Ordena: Cetacea
Familia: Balaenidae
Generoa: Eubalaena
Espeziea: E. glacialis
(Müller, 1776)
Izen binomiala
'Eubalaena glacialis'

Ipar Atlantikoko sardako balea edo euskal balea (Eubalaena glacialis) Balaenidae familiako zetazeo mistizetoa da. Balea-bizarrez hornituta dago eta Eubalaena generoko hiru espezieetako bat da. Ipar Atlantikoan 300en bat euskal balea bizi dira.

Beste sardako balea biak legez, euskal balea ere, erraz bereizten da beste baleetatik, buruan dituen maskurrengatik, bizkar-hegats bako bizkar zabalagatik eta begien gainean hasten den aho luze makotuagatik. Balea hauen gorputza gris oso iluna edo beltza izaten da, batzuetan gune zuri batzuekin sabelean. Sardako baleen maskurrek zuriak dirudite, ez azala zuria izateagatik, baizik eta haietan bizi diren balea zorri-kolonia handiengatik.

Sardako balea helduak 11-17 metro luze eta 64.500 kilogramo izatera hel daitezke. Neurtutako handiena 18 metroko luzera eta 106.000 kilogramoko pisua zuen. Emeak arrak baino handiagoak dira eta 9 edo 10 urte izan arte ez dira hasten kumeak izaten. Ernaldiak urtebete luze irauten du. Azken urteotan jaiotzen arteko tartea handitu dela dirudi eta orain, batez beste, hiru eta sei urte artekoa da. Jaiotzen direnean kumeak 4-4,5 metro luze dira. Euren bizitzaren iraupenari buruz ez dago datu askorik, baina, gutxienez, 50 urtekoa izan daitekeela uste da. Espezie hurbil batzuena, berriz, 100 urte baino luzeagoa izaten da.

Balea arrantza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Balea arrantza, zurezko ontzi txikitan eta eskuzko arpoiak erabiliz, jarduera arriskutsua zen, baita sardako balea harrapatzen zenean ere.
Sakontzeko, irakurri: Euskal Herriko baleazale

Sardako baleak ingelesez right whales (hau da, balea egokiak) izendatzen dituzte, behinola balea arrantzaleek harrapatzeko egokienak hauek zirela uste zutelako. Izan ere, sardako balearen gorputzaren %40a dentsitate gutxiko gantza da eta, beraz, beste mota askotako baleak ez bezala, hil eta gero ur gainean geratzen da. Horri sardako balea uretan astiro mugitzen dela gaineratuz, balea hauek harrapakin egokiak ziren zurezko ontzi txiki eta eskuzko arpoiekin bakarrik baliatzen ziren bale arrantzaleentzat.

Euskal Herriko baleazaleak lehenengoak izan ziren sardako balea harrapatzen salerosian aritzeko. XI. mendean hasi ziren hori egiten Bizkaiko golkoan. Baleak lehenengoz olioa lortzeko harrapatzen zituzten baina, okela kontserbatzeko teknologia hobetu zenean, elikagai legez ere erabili zituzten. Balea arrantzale euskaldunak 1530erako heldu ziren Kanadako sortaldera[1] eta 1602rako Todos os Santos Badiaren itsasertzeraino (Bahia, Brasil). Zazpi Urteko Gerra (1756-1763) hasi baino lehen egin zituzten euskaldunek baleak harrapatzeko euren azken bidaiak. Jarduera berpizteko arrakastarik gabeko saiakera gutxi batzuk egin ziren, baina huts egin zuten denek. Euskaldunek jarraitu zuten noizbehinka balea batzuk harrapatzen euren itsasaldearen inguruan, XIX. mendean ere.

Amerikako kolonia berrietako balea arrantzaleek ordezkatu zituzten euskaldunak: Yankee whalersek. Nantucket eta Long Islandetik abiatuta, amerikarrek urte batzuetan 100 sardako balearaino harrapatzeko gai izan ziren. 1750 inguruan Ipar Atlantikoko sardako balea ia desagertuta zegoelako, ez zuen balio merkataritzarako eta balea arrantzale amerikarrak Hego Atlantikora mugitu ziren, XVIII. mendeaaren amaiera baino lehen.

1937an, argi geratu zenean sardako balea ia desagertzear zegoela, mundu osoan haren arrantza erabat debekatzea onartu zen. Debekua nahiko arrakastatsua izan zen, hamarkada batzuez, debekua urratuz, haien arrantza jarraitu bazuen ere. Madeirak 1968an harrapatu zituen bere azken bi sardako baleak.

Nabigazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txosten berri batzuen arabera, Ipar Atlantikoko sardako balearentzat arriskurik handiena Ipar Amerikaren ondoko nabigazioari lotuta dago. Itsasontziekin izandako talken eraginez izaten diren heriotzak sardako baleak desagertzeko zorian jartzen ari direlako susmoa zabalduz doa[2]. Estatu Batuetako gobernuak Boston inguruko itsas ibilbide batzuk aldatu ditu 2007 urtean baleekiko talkak gutxitzearren, batez ere (Ipar atlantikoko) sardako baleekin izandako talkak[3].

Kopurua eta banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

400en bat (Ipar Atlantikoko) sardako balea daude, ia guztiak Atlantikoaren Ipar-sartaldean. Udaberrian, udan eta udagoienean, Kanadako eta Estatu Batuen ipar-sortaldeko itsas bazterretan elikatzen dira New Yorketik Eskozia Berriaraino dauden guneetan. Bay of Fundy badiako eta Cape Cod Bay lurmuturreko (bakailaoaren badia lurmuturra) elikaguneak oso erabiliak dira. Neguan, Georgia eta Floridarantz abiatzen dira erditzeko.

Joan diren azken hamarkadetan ale gutxi batzuk ikusi dira sortalderantzago; batzuk Islandia ondoan 2003an. Baliteke geratzen diren ia desagertuta dagoen lehengo sortaldeko populazioaren ale bakanak izatea baina, lehengo bale arrantzaleen testigantzen arabera, gertagarriagoa da sartaldetik harantz urreratutako aleak izatea[1]. Hala ere, Norvegia, Irlanda, Espainia, Portugal, Kanariar uharteak eta baita Sizilia ondoan ere ikusten dira normalean baten batzuk[4] eta Norvegiakoak gutxienez sortalde ingurukoak dira[5].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Kenney, Robert D. (2002), «North Atlantic, North Pacific and Southern Right Whales», in William F. Perrin, Bernd Wursig and J. G. M. Thewissen, The Encyclopedia of Marine Mammals, 806-813. orrialdeak, ISBN 0-12-551340-2 .
  2. BBC News: Shipping threat to endangered whale
  3. North Atlantic Right Whale Ship Strike Reduction: NOAA Fisheries
  4.   Martin et al. (1997), «SIGHTING OF A RIGHT WHALE (EUBALAENA GLACIALIS) WITH CALF OFF S. W. PORTUGAL», Marine Mammal Science vol. 13. no. 1 p 139 (NOAA), http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1748-7692.1997.tb00617.x?journalCode=mms. Noiz kontsultatua: 2006-10-26 .
  5.   Jacobsen et al. (2004), «TWO-WAY TRANS-ATLANTIC MIGRATION OF A NORTH ATLANTIC RIGHT WHALE (EUBALAENA GLACIALIS)», Marine Mammal Science vol. 20. no. 1 p 161, http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1748-7692.2004.tb01147.x. Noiz kontsultatua: 2006-10-26 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sardako balea Aldatu lotura Wikidatan