Wilhelm von Humboldt
 Humboldetko baroia |
||
| Datu pertsonalak | ||
|---|---|---|
| Izen osoa | Friedrich Wilhelm Christian Carl Ferdinand | |
| Jaio | 1767ko ekainaren 22a | |
| Potsdam (Prusia) | ||
| Hil | 1835eko apirilaren 8a | |
| Tegel, Berlin (Prusia) | ||
Wilhelm von Humboldt edo jaiotzez Friedrich Wilhelm Christian Carl Ferdinand (Potsdam, 1767ko ekainaren 22a – Tegel, 1835eko apirilaren 8a) hizkuntzalari, filosofo, diplomatiko eta noble prusiarra izan zen. Besteak beste, bere herrialdeko hezkuntza sistema diseinatu zuen, eta Humboldt-Universität izeneko Berlingo unibertsitatea sortu zuen 1810ean. Alexander von Humboldt anaia gaztea zientzialari eta naturalista ospetsua izan zen. Euskara zientziaren ikuspegitik aztertzen lehenengoetarikoa izan zen.[1]
| « | Bere garaian aitzindaria izan zela esan daiteke, euskara eta euskal kultura berak sartu baitzituen zientzian. Bultzada handia eman zien, eta berak sortutako eraginagatik hasi ziren zientzilariak euskara ikertzen. | » |
| Jose Antonio Arana Martija[1] | ||
Eduki-taula |
Bizitza [aldatu]
Tegelen (Prusia) jaioa, Wilhelm von Humboldt bere garaiko maila intelektual handienetako pertsonaia izan zen, eta haren ikerlanak oraindik ere ezinbesteko erreferentzia dira hainbat arlo zientifikotan, hizkuntzalaritzan, esaterako. Alexander von Humboldt zientifiko naturalista ospetsuaren anaia izan zen.
Hizkuntzalaria, poeta, literatur kritikoa eta politikoa izaki, orduko kulturaren gizon sonatuenekin harremanak izan zituen, hala nola Goethe edo Schillerrekin, eta Euskal Herrian, Mogel, Astarloa edo Prestamerorekin.
1799an Euskal Herria lehen aldiz zeharkatu zuen, Madrilera bidean. 1801ean lehen bidaian sortarazitako jakin mina ase ahal izan zuen, eta gure herrian zehar hara eta hona ibili zen hizkuntzaz, kulturaz, paisaiaz, ohiturez, erakundeez ohar ugari hartuta. Haien ondorioz idatzi zuen hizkuntza askotara itzulitako "Euskaldunak".
1810ean Prusiako hezkuntza ministroa zela, Berlingo Unibertsitatea sortarazi zuen. 1815ean diplomatiko bezala, maila handieneko lanak egin zituen; haren ardura politikoek Europan zehar eraman zuten. Prusiako ordezkari gisa parte hartu zuen Napoleon menperatu ondorengo Europan absolutismoaren Errestaurazioa ekarri zuen Vienako Kongresuan.
1820an politika utzi eta hizkuntzalaritzari guztiz eman zitzaion. Lehenetarikoa izan zen hizkuntzalaritza konparatuan; berrehun bat hizkuntza ezagutzera iritsi zen, haien artean euskara, bere kuttunenetakoa[2].
Euskalaria [aldatu]
Hizkuntzalaritzaren arloan, bere lanik garrantzitsuenak euskara aztertzen zituenekoak izan ziren hain zuzen ere. 1799an etorri zen lehenengo aldiz Euskal Herrira, eta bi urte geroago itzuli zen. Egin zituen bidaia hauetan Juan Antonio Mogel eta Pablo Pedro Astarloa ezagutu zituen, besteak beste, eta lurraldea nolabait idealizatu zuen. Hizkuntzari dagokionez ere perfektotzat goraipatu zuen, Europako mintzairarik zaharrenen artean hartuz. Haren ikerketak euskoiberismoa sustatu zuen.
Humboldten lanen artean, nabarmentzekoak dira Berichtigungen und Zusaetze zu Adelungs Mithridates über die kantabrische oder baskische Sprache edo "Adelung-en Mithridates-i zuzenketak eta osaketak kantauriar edo euskal hizkuntzari buruz" (Berlin, 1817) eta Prüfung der Untersuchungen über die Urbewohnner Hispaniens vermittelst der Vaskischen Sprache edo "Hispaniako jatorrizko biztanleen ikerketaren azterketa euskal hizkuntzaren bidez" (Berlin, 1821).
Bere garaian, Humboldtek euskara laster desagertuko zela iragarri zuen. Horretan ez zuen asmatu, eta euskoiberismoaren alde egitean ere ez; baina euskal hizkuntzalaritzari sekulako bultzada eman zion, Euskal Herrian eta Alemanian. Humboldten lana oinarri izango zuten euskararen azterketa zientzatzat (eta ez asmakizunen bildumatzat) hartuko zutenek.
Erreferentziak [aldatu]
- Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).
- ↑ a b Juanan Hernández: «Humboldt eta Atxaga», El País, 2000-12-04.
- ↑ Zumalakarregi Museoaren Webgunearen artikulua CC-BY-SA lizentziapean argitaratua
Ikus, gainera [aldatu]
Kanpo loturak [aldatu]
- (Euskaraz) Xabier Altzibar: Gilen Humboldt (1767-1835)
- (Euskaraz) 1801. Euskaldunen herrian barrena. Humboldtek Euskal Herritik egin zuen bidaia ezagutzeko webgunea. gipuzkoakultura.net
- (Alemanez)(Ingelesez) Humboldt Unibertsitatea
- (Gaztelaniaz) Humboldten biografia Auñamendi Entziklopedian
- (Gaztelaniaz) Humboldt, Wilhelm Freicher von: «Los vascos o Apuntaciones sobre un viaje por el País Vasco en primavera del año 1801», Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria, 15, 3.
- Joan-etorria euskarazko material-didaktikoa.
Bibliografia [aldatu]
- Azurmendi, J. 2007: Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua, Bilbo, UEU. ISBN 978-84-8438-099-3
- Zabaleta Gorrotxategi, I. 2005: Wilhem von Humboldt: hezkuntza eta hizkuntza, Donostia, Jakin.
