Frantses

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

 

Frantsesa
Français
Ahoskera: NAF: [fʁɑ̃sɛ]
Non mintzatzen den: Belgika, Burkina Faso, Burundi, Kamerun, Kanada, Afrika Erdiko Errepublika, Komoreak, Kongoko Errepublika, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Boli Kosta, Djibuti, Frantzia, Frantziar Guiana, Frantziar Polinesia, Gabon, Guadalupe, Haiti, Luxenburgo, Madagaskar, Mali, Martinika, Maurizio, Mayotte, Monako, Kaledonia Berria, Reunion, Ruanda, Senegal, Seychelleak, Suitza, Togo, Vanuatu. Talde esanguratsuak non Aljeria, Kanbodia, Guernsey, India (Pondicherry), Italia, Jersey, Laos, Libano, Mauritania, Maroko, Tunisia, Ameriketako Estatu Batuak, Vietnam 
Eskualdea: Afrika, Europa, Amerika, Ozeano Barea
Hiztunak: 500 milioi, horietako 120 milioik ama-hizkuntza. 
Rankina: 8 (lehen hizkuntza 15.)
Hizkuntza familia: Indo-Europarra,
Italikoa,
Erromantzea,
Oïl hizkuntza 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: 29 estatutan
Erakunde araugilea: Académie française
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: fr
ISO 639-2: fre (B)  fra (T)
ISO 639-3: fra

 

Map-Francophone World.png
Frankofoniaren Mundua
Urdin iluna: frankofonia; urdina: hizkuntza ofiziala; urdin argia: kulturaren hizkuntza; berdea: gutxienekoa.
 

Frantsesa[1] (français, la langue française) erromantze hizkuntza da, talde honetako hirugarren mintzatuena dena mundu osoan zehar gaztelania eta portugesaren ondoren eta italiera, errumaniera eta katalunieraren aurretik.

Frantzian gehien hitz egiten den hizkuntza eta mintzaira ofizial bakarra da, eta Afrikako estatu batzuetan eta Kanadan ere hizkuntza ofiziala da.

Académie française izeneko erakunde beteranoa, 1635ean sortua, hizkuntzaren araugilea da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatarrek Galia konkistatu ondoren hitz egiten zen latinetik, latin arruntetik, sortu zen lur hartako erromantzea. Gero, frankoak etorri zirenean, Galiako iparraldeko erromantzea frantsesa bihurtu zen; Galiako hegoaldean, franko gutxi izanik, erromantzea gutxiago aldatu zen. Horregatik, Frantzian erromantzeak bi multzo nagusitan banatuta daude: oc hizkuntza eta oil hizkuntza. Erromantzez idatziriko lehenengo testu ezaguna 842koa da, eta latinetik erabat bereizitako hizkuntzan idatzita dago; hizkuntza horrek VIII. mendera bitartean izandako bilakaeraren berririk ez dago. Hainbat gertaera historiko zela medio, Parisko dialektoa (oil hizkuntza taldekoa) nagusitu zen, eta egungo frantsesaren —XVI. mendetik Frantziako estatuko hizkuntza ofizial estandarra denaren— oinarri bilakatu. Era berean, frantses estandarra okzitanierari (edo oc hizkuntza izendapena eman zitzaion hizkera multzoari) tokia jaten joan zitzaion.

Antzinako frantsesak (X-XIII. mendekoak) ezaugarri bereziak zituen, latinarekin alderatuz gero: bi deklinabide kasu, preposizioen erabilera handiagoa, artikuluaren sorrera, eta aditz jokoan eginiko aldaketak. XIV-XVI. mendeetan latina baztertu eta erabat frantsesa erabili zen literaturan, administrazioan, eta abarretan. Garai hartan, lexikoa aberastu (inguruko hizkuntzetara joz), deklinabidea desagertu eta, ondorioz, preposizioen erabilera nagusitu zen.

XVII. eta XVIII. mendeak frantses klasikoaren garaia izan ziren, eta literatura hizkuntza sortu eta kodetu zen: beste hizkuntzetatik hartutako lexikoa garbitu (eta azken batean lexiko aberastasuna murriztu) eta sintaxia finkatu zen. Frantziako Iraultzaren garaian nazio eremuko hizkuntz politika egin zen, eta eskoletan hizkuntza estandar bakarra irakasten zen, dialektoak eta Frantziako gainerako hizkuntzak baztertuta. Horixe izan da ondorengo erregimenek ere jarraitu duten politika.

Egungo frantsesean, alde handia dago hizkuntza idatziaren eta hizkuntza mintzatuaren artean: lehena finkatua da, eta bigarrenak bilakaera handia du. Funtsean, latinaren hiztegia gorde du, baina gramatikaren aldetik latina baino sinpleagoa da, eta fonetikaren aldetik aldaketa ugari izan du. Beraz, beste hizkuntza erromanikoenetik arras ezberdina du ahoskera.

Frantziaren kolonialismoa zela bide, frantsesa herri askotan ezarri zen. Deskolonizazioaren ondoren sortutako estatu gehienetan, hizkuntza ofizial bilakatu da. Horretaz beste, Belgikako waloien mintzaira da, eta Suitzako kantoi batzuetan ere erabiltzen da. Guztira 85 milioi hiztun inguru ditu, eta beste 200 bat milioiren bigarren hizkuntza da.

Kolonizazioaren eraginez, Afrikan eta Amerikan (Haiti, Martinika eta abar) kreolerak sortu dira.

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Frantsesezko literatura

Frantsesezko idazle famatuak historian zehar hainbat izan dira, besteak beste, Alexandre Dumas, Jules Verne, Victor Hugo, Albert Camus, Jean-Paul Sartre, Simone Beauvoir eta Marguerite Duras.

Dozena bat idazle baino gehiagok eskuratu dute Literaturako Nobel Saria, hizkuntza horretaz idatziz. Bestela, Goncourt Saria frantsesezko idazleen artean banatzen da urtero eta Frantziako garrantzitsuena da.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza honetaz abestu duten artista ezagunen artean Édith Piaf, Jacques Brel, Charles Aznavour, Georges Brassens, Georges Moustaki, Manu Chao eta Youssou N'Dour ditugu, besteak beste.

Zinema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lumiere anaiak izan ziren zinemaren sortzaileak, eta ordutik frantsesezko zinemak ohorezko lekua izan du historikoki bai Europa m ailan baita mundu osoan ere. Artista guztiz arrakastatsuak Brigitte Bardot, Alain Delon, Yves Montand, Catherine Deneuve, Gérard Depardieu, Juliette Binoche, Jean Reno eta Audrey Tautou ditugu, esate baterako.

Eta zinema zuzendarien artean bestela Jean Vigo, Jean Renoir, Jean-Luc Godard, François Truffaut, Éric Rohmer, Luc Besson eta Krzysztof Kieslowski nabarmentzekoak dira.

Frankofonia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Frankofonia

Munduan frantsesez hitz egiten duen komunitatea da, 150 bat milioi pertsonak osatua; 6. hizkuntza komunitaterik handiena da gaur egun. Kide gehienak Afrikako herrialdeetakoak dira, han Frantziak egindako kolonialismoaren ondorioz.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Frantses Aldatu lotura Wikidatan
Wikipedia
Hizkuntza honek bere Wikipedia du.
Bisita ezazu.