Frantses

Frantsesa Français
Ahoskera:	NAF: [fʁɑ̃sɛ]
Non mintzatzen den:	Belgika, Burkina Faso, Burundi, Kamerun, Kanada, Afrika Erdiko Errepublika, Komoreak, Kongoko Errepublika, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Boli Kosta, Djibuti, Frantzia, Frantziar Guiana, Frantziar Polinesia, Gabon, Guadalupe, Haiti, Luxenburgo, Madagaskar, Mali, Martinika, Maurizio, Mayotte, Monako, Kaledonia Berria, Reunion, Ruanda, Senegal, Seychelleak, Suitza, Togo, Vanuatu. Talde esanguratsuak non Aljeria, Kanbodia, Guernsey, India (Pondicherry), Italia, Jersey, Laos, Libano, Mauritania, Maroko, Tunisia, Ameriketako Estatu Batuak, Vietnam
Eskualdea:	Afrika, Europa, Amerika, Ozeano Barea
Hiztunak:	500 milioi, horietako 120 milioik ama-hizkuntza.
Rankina:	8 (lehen hizkuntza 15.)
Hizkuntza familia:	Indo-Europarra, Italikoa, Erromantzea, Oïl hizkuntza
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak:	29 estatutan
Erakunde araugilea:	Académie française
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1:	fr
ISO 639-2:	fre (B)	fra (T)
ISO 639-3:	fra
Frankofoniaren Mundua Urdin iluna: frankofonia; urdina: hizkuntza ofiziala; urdin argia: kulturaren hizkuntza; berdea: gutxienekoa.

Frantsesa erromantze hizkuntza da, talde honetako hirugarren mintzatuena dena mundu osoan zehar gaztelania eta portugesaren ondoren eta italiera, errumaniera eta katalunieraren aurretik.

Frantzian gehien hitz egiten den hizkuntza eta mintzaira ofizial bakarra da, eta Afrikako estatu batzuetan eta Kanadan ere hizkuntza ofiziala da.

Académie française izeneko erakunde beteranoa, 1635ean sortua, hizkuntzaren araugilea da.

Historia

Erromatarrek Galia konkistatu ondoren hitz egiten zen latinetik sortu zen frantsesa. Erromantzez idatziriko lehenengo testu ezaguna 842koa da, eta latinetik erabat bereizitako hizkuntzan idatzita dago; hizkuntza horrek VIII. mendera bitartean izandako bilakaeraren berririk ez dago. Dialekto asko zituen, bi multzo nagusitan banatuak: oc hizkuntza eta oil hizkuntza. Hainbat gertaera historiko zela medio, Parisko dialektoa (oil hizkuntza taldekoa) nagusitu zen, eta egungo frantsesaren —XVI. mendetik Frantziako estatuko hizkuntza ofizial estandarra denaren— oinarri bilakatu. Era berean, frantses estandarra okzitanierari (edo oc hizkuntza izendapena eman zitzaion hizkera multzoari) tokia jaten joan zitzaion.

Antzinako frantsesak (X-XIII. mendekoak) ezaugarri bereziak zituen, latinarekin alderatuz gero: bi deklinabide kasu, preposizioen erabilera handiagoa, artikuluaren sorrera, eta aditz jokoan eginiko aldaketak. XIV-XVI. mendeetan latina baztertu eta erabat frantsesa erabili zen literaturan, administrazioan, eta abarretan. Garai hartan, lexikoa aberastu (inguruko hizkuntzetara joz), deklinabidea desagertu eta, ondorioz, preposizioen erabilera nagusitu zen.

XVII. eta XVIII. mendeak frantses klasikoaren garaia izan ziren, eta literatura hizkuntza sortu eta kodetu zen: beste hizkuntzetatik hartutako lexikoa garbitu (eta azken batean lexiko aberastasuna murriztu) eta sintaxia finkatu zen. Frantses Iraultzaren garaian nazio eremuko hizkuntz politika egin zen, eta eskoletan hizkuntza estandar bakarra irakasten zen, dialektoak eta Frantziako gainerako hizkuntzak baztertuta. Horixe izan da ondorengo erregimenek ere jarraitu duten politika.

Egungo frantsesean, alde handia dago hizkuntza idatziaren eta hizkuntza mintzatuaren artean: lehena finkatua da, eta bigarrenak bilakaera handia du. Funtsean, latinaren hiztegia gorde du, baina gramatikaren aldetik latina baino sinpleagoa da, eta fonetikaren aldetik aldaketa ugari izan du. Beraz, beste hizkuntza erromanikoenetik arras ezberdina du ahoskera.

Frantziaren kolonialismoa zela bide, frantsesa herri askotan ezarri zen. Deskolonizazioaren ondoren sortutako estatu gehienetan, hizkuntza ofizial bilakatu da. Horretaz beste, Belgikako waloien mintzaira da, eta Suitzako kantoi batzuetan ere erabiltzen da. Guztira 85 milioi hiztun inguru ditu, eta beste 200 bat milioiren bigarren hizkuntza da.

Kolonizazioaren eraginez, Afrikan eta Amerikan (Haiti, Martinika eta abar) kreolerak sortu dira.

Literatura

Sakontzeko, irakurri: Frantsesezko literatura

Frantsesezko idazle famatuak historian zehar hainbat izan dira, besteak beste, Alexandre Dumas, Jules Verne, Victor Hugo, Albert Camus, Jean-Paul Sartre, Simone Beauvoir eta Marguerite Duras.

Dozena bat idazle baino gehiagok eskuratu dute Literaturako Nobel Saria, hizkuntza horretaz idatziz. Bestela, Goncourt Saria frantsesezko idazleen artean banatzen da urtero eta Frantziako garrantzitsuena da.

Musika

Hizkuntza honetaz abestu duten artista ezagunen artean Édith Piaf, Jacques Brel, Charles Aznavour, Georges Brassens, Georges Moustaki, Manu Chao eta Youssou N'Dour ditugu, besteak beste.

Zinema

Lumiere anaiak izan ziren zinemaren sortzaileak, eta ordutik frantsesezko zinemak ohorezko lekua izan du historikoki bai Europa m ailan baita mundu osoan ere. Artista guztiz arrakastatsuak Brigitte Bardot, Alain Delon, Yves Montand, Catherine Deneuve, Gérard Depardieu, Juliette Binoche, Jean Reno eta Audrey Tautou ditugu, esate baterako.

Eta zinema zuzendarien artean bestela Jean Vigo, Jean Renoir, Jean-Luc Godard, François Truffaut, Éric Rohmer, Luc Besson eta Krzysztof Kieslowski nabarmentzekoak dira.

Frankofonia

Sakontzeko, irakurri: Frankofonia

Munduan frantsesez hitz egiten duen komunitatea da, 150 bat milioi pertsonak osatua; 6. hizkuntza komunitaterik handiena da gaur egun. Kide gehienak Afrikako herrialdeetakoak dira, han Frantziak egindako kolonialismoaren ondorioz.

Erreferentziak

• Artikulu honen iturrietako bat Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa da.

Ikus, gainera

• Alliance Française
• Frantziar kreolerak
• Euskal Herriko hizkuntzak

Kanpo loturak

• (Frantsesez) Frantses Akademiaren webgunea
• (Frantsesez)(Ingelesez)"Alliance Française" erakundea
• (Frantsesez) Hiztegi Euskara/Frantsesez

Hizkuntza honek bere Wikipedia du. Bisita ezazu.