Hizkuntzalaritza

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Munduko hizkuntzen mapa.

Hizkuntzalaritza edo linguistika hizkuntza eta hizkuntzarekin lotura duten fenomenoak aztertzen duen zientzia da. Hau da, hizkuntza adierazpide edo sistematzat hartua, hizkuntzen arteko harremanak aztertzen dituen jakintza. Hizkuntzalaritza lan arlotzat duen pertsonari hizkuntzalaria deritzo; eta euskara aztertzen baldin badu, euskal hizkuntzalaria edo euskalaria.

Hizkuntzalaritzaren aztergaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sistema bat dela kontuan hartuta aztertzen du hizkuntza hizkuntzalaritzak. Sistema horren izaera, egiturak, osagaiak eta berezitasunak dira hizkuntzalaritzaren aztergaiak. Teoriazko hizkuntzalaritza esaten zaio hizkuntzak oinarrian duen egitura azaltzeko teoria ematen saiatzen denari, eta hizkuntza baitan aplikatua hizkuntzalaritzaren kontzeptuak pedagogiazko helburu baten mendean jartzen dituenari.

Bestalde, sinkroniazko hurbilpena erabil dezake hizkuntza aztertzeko (hizkuntza jakin bat aztertzea une jakin batean) edo diakroniazkoa (hizkuntza jakin baten bilakaera historian zehar). Teoriazko hizkuntzalaritzaren joera da hizkuntzaren egiturak hiztunen erabilera jakinetatik kanpo uztea eta honen ondorioz, hizkuntza deskribatzeko sinkroniazko azterketak erabiltzea; era berean, ez ditu hizkuntzaren ezagupena, erabilera eta antzeko gairik aztertzen, eta gai horiek psikolinguistikaren, soziolinguistikaren eta antropologiazko hizkuntzalaritzaren esku geratzen dira.

Hizkuntzalaritzaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntzalaritzaren egiazko helburua definitu arte hiru fase izan ziren:

  1. Hasieran, gramatika izan zen greziarrek hasi zutena eta frantziarrek jarraipena eman ziotena. Gramatikak forma egokiak eta ezegokiak desberdintzen dituen arauak definitzen ditu.
  2. Ondoren filologia agertu zen. Honek testuak ulertu eta komentatzea du helburu nagusi.
  3. Hirugarren fasea hizkuntzen arteko konparaketa egin zitekeela konturatu zirenean hasi zen.

Lehen azterketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Panini indiar gramatikariaren lanak dira hizkuntzalaritzari hasiera eman ziotenak (India, IV. mendean): sanskrito zaharra finkatu zuen eta azterketa morfosintaktiko zehatzak egin zituen. Grezia zaharreko filosofoek K. a. V. mendean teoriazko hizkuntzalaritzaren alorreko lehenengo azterketak ezagutzera eman zituzten (giza hizkuntzaren jatorria eta grekoaren gramatika). Greziar gramatikariek erromatarrengan eragin handia izan zuten, eta ondoren, Erdi Aroan eta Errenazimentuan egin ziren erromantze hizkuntzetako gramatiketan. Salbuespen gutxi batzuk alde batera utzita, gramatikari gehienek latina eta grekoa aztertu zituzten edo lekuan lekuko hizkuntzak deskribatu eta nola zuzen erabili irakatsi zuten.

Hizkuntzalaritza diziplina gisa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errenazimentuaren ondoren munduko hizkuntzak aztertzeko zaletasuna areagotu egin zen, eta XIX. mendean hizkuntzalaritzak jakintza izaera lortu zuen. XIX. mendeko hizkuntzalaritzak deskribapen diakronikoak egiteko konparaketa lanetan hartu zuen oinarria, eta hainbat hizkuntzetako hiztegia, egiturak eta fonologia aztertu ziren antzinako hizkuntza ama bakarra aurkitu nahian. Hizkuntzalaritza historikoak sanskritoak, grekoak eta latinak elkarren arteko harremanak zituztela aurkitu zuen, eta Europako hizkuntza gehienek proto-indoeuroparra zutela antzinako sorburu. Ferdinand de Saussure hizkuntzalari suitzarrak berrikuntzak ekarri zituen hizkuntzalaritzara XIX. mende bukaeran: hizkuntzalaritza diakronikoa eta sinkronikoa bereizi zituen alde batetik, eta bestetik, hizkuntza (langue, hizkuntzaren ezkutuko egitura birtuala) eta hizketa (parole, hizkuntzaren egituraren gauzatzen jakina) ere bai. Saussure hil ondoren bere Cours de Linguistique Générale (1916) argitaratu zenean, garai berri bat hasi zen hizkuntzalaritzan: estrukturalismoa. Saussureren ustez hizkuntzaren (langue) izaera aztertu behar zuen hizkuntzalaritzak.

Estrukturalismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1950. urterako hizkuntzalari batzuek estrukturalistei salatu zieten ez zutela behar bezain kontuan hartzen giza hizkuntzaren adimenezko izaera, eta azalean ez zeuden gertaerak ez zituztela aztertzen. Noam Chomsky, Estatu Batuetako hizkuntzalariak, estrukturalistei aurre egin zien hizkuntza guztietan egitura unibertsalak zeudela esan zuenean, eta berriro ere hizkuntzalaritzaren helburuak aldatu zituen. Hizkuntza aztertuz adimenaren lana aztertu nahi izan zuen, eta estrukturalistek baztertutako teoria mentalistari garrantzia eman zion. Hizkuntzaren ezagupen inkontzientea (competence) aurkitzea zuen helburu, esaldi kopuru amaigabea (performance) azterketaren oinarrian zuela. Gramatika sortzaile-bihurtzailea deitu zitzaion joera honi. 1957an Chomskyk lehenengo aldiz aipatu zuenez geroztik, gramatika sortzaileak etengabe izan ditu aldaketak. 1970. urteaz gero, hizkuntzalaritza sortzaileak sintaxiaren eta semantikaren arteko harremanak aztertu ditu batez ere.

Ikerketa mailak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntzaren ikerketara bere maila ezberdinetatik gerturatu gaitezke, alde batetik, kodigo linguistiko gisa konfiguratzen duten arau eta erregelei atendituz, gramatika gisa ezagutzen dena, eta bestetik komunikazio interakziorako intrumentu gisa, pragmatika eta textu linguistika bezalako disziplinekin.

Hizkuntza "sistema" gisa harturik, honakoak dira estrukturan ikus daitezkeen mailak:

  • Maila pragmatikoa

Hizkuntza hitz egiteko tresna gisa, honakoak nabarmentzen dira:

Hizkuntzalari ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hona hemen euskara edo erdararen bat aztergai izan duten hizkuntzalari nabarmenenak:

Euskal hizkuntzalariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdal hizkuntzalariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Wikipedian atari bat dago honi buruz:
Euskara
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Hizkuntzalaritza Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]