Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Andeak

Wikipedia, Entziklopedia askea
Ande» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search

Andeak
Licancabur.jpg
Datu orokorrak
Mendirik altuena Aconcagua
Garaiera 6.961 m
Luzera 7.000 km
Zabalera 500 km
Azalera 3.300.000 km²
Geografia
South America satellite plane.jpg
Koordenatuak 32° 39′ 12″ S, 70° 00′ 42″ W / 32.65333333°S,70.01166667°W / -32.65333333; -70.01166667Koordenatuak: 32° 39′ 12″ S, 70° 00′ 42″ W / 32.65333333°S,70.01166667°W / -32.65333333; -70.01166667
Mendikatea American Cordillera Itzuli
Herrialdea Bolivia, Txile, Kolonbia, Ekuador, Peru, Venezuela eta Argentina
Leku geografikoa Hego Amerika
Mendizaletasuna
Geologia
Garaia Mesozoiko

Andeak[1] Venezuelatik Patagoniaraino hedatzen den mendikatea da, Hego Amerika osoa zeharkatuz. Argentina, Txile, Peru, Bolivia, Ekuador, Kolonbia eta Venezuelan zehar hedatzen da, zehazki. Azken bi herrialde haietan, mendikatea zabaldu eta ia Kariberaino iristen da. Hegoaldean, Txile eta Argentina arteko muga naturala zehazten du. Erdialdean, berriro zabaldu eta Altiplano izenez ezagutzen den goilautada sortzen du, Peru, Bolivia eta Txile artean. mendikatea berriro estutzen da Perun eta berriz ere zabaldu Kolonbian.

Geologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sorrera, morfologia eta hedapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andeak Mesozoiko-Paleogeno garaian sortutako gerriko orogenikoa dira. Andeak plaken tektonikak sortutako prozesuen emaitza dira, Hego Amerikako kontinente-litosferaren azpitik Nazca plaka ozeanikoaren subdukzioak eragindakoa[2]. Hego Ameriketako mendebaldeko kostaldean zehar luzatzen dira 9.000 km-tan zehar, Venezuelatik Patagoniaraino, eta mendikatearen batez besteko zabalera 500 km ingurukoa da.

Gaur egungo Andeen eraketa Triasiko eta Jurasiko garaietan emandako gertaerekin hasi zen, Pangea apurtzen hasi zen eta hainbat haustura garatu ziren.

Morfologiari dagokionez, eremu goratuz eta goi lautadez gain, mendikatea beste zenbait ingurune geologikotan bana daiteke: Peru-Txileko fosa ozeanikoa eta subdukzio eremu aktiboa,hau da, mendikatearen morfología garatzen duena, subdukzioaren eraginez garatutako arku bolkaniko aktiboa, eta mendikatearen ekialdean toles eta zamalkadurak nagusi direneko xingola edo banda deformatua.

Zehar ebaki litosferikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garaiera handiena Aconcaguaren 7.000 m-ak dira, baina goi-ordoki guztian zehar ere 5.000 m-ak erraz gainditzen dira. Mendikatearen ezaugarri nagusietariko bat goi-ordokiaren azpitik kontinente lurrazalak duen lodiera nabarmena da, 70 km ingurukoa. Deformazioa, batez ere, fosaren inguruan eta arro subandetarraren gaineko zamalkadura-frontean pilatzen da. Ekialdeko zamalkadura lurraldeak 100 km inguruko zabalera du eta bertako datu geofisikoek erakusten dute material hauetako basamentua Brasilgo kratoiari dagokiola.

Lurrazalaren loditze prozesuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andeetako egitura argitzen hasi zenetik arazo deigarrienetariko bat izan da nola azaldu kontinente-lurrazalaren lodiera nabarmena. Lodiera nabarmenenak Andeetako erdiko aldean neurtzen dira; iparraldeko eremuetan, ostera, lodierak askoz motelagoak dira.

Erdialdeko andeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jurasikoaz geroztik ez du lurralde exotikoen akreziorik pairatu. Era berean, ingurune horretako zenbait esparrutan 15 bolkan zenbatu dira kilometro kuadroko, munduko bolkan-dentsitate handienetarikoa. Bestalde, lurralde honetako jarduera sismikoagarrantzitsua izateaz gain, oso sakona da, 80 eta 200 km artean gertatutako lurrikarak arruntak dira. Goi-ordoki izenaz ezagutzen den eremu geografikoaren azpitik neurtu dira mendikate guztiko lurrazalaren lodiera handienak (70-75 km).

Andeetako arku bolkanikoen mapa, bolkanismo aktiboko lau eremuak eta subdukzio jasaten duten plakak.

Hasieran, lodiera izugarri hauek azaltzeko arku magmatikoaren jarduera bortitzari lotutako sakoneko magma-bolumen kopuru handien pilaketa iradoki zen. Ikerketa berriagoek, aldiz, magma-pilaketak lurrazalaren loditze-kopuruaren portzentai txiki bat baino ezin duela azaldu erakutsi dute

Iparraldeko Andeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendikatearen iparraldeko eremuaren ezaugarriak guztiz ezberdinak dira: gaur egungo arkuaurrea eta arku magmatikoa Mesozoikoan eta Paleogenoan zehar agregatutako lurralde ozeaniko exotikoz eratuta daude; mendikatearen lodiera eta bataz besteko garaiera txikiagoak dira.

Andeetako bolkanismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurrikaren hedapenak iradokitzen du Nazca plaka okerdura ezberdineko zenbait segmentutan zatituta dagoela. Zatiketa horrek mendikatearen geometria zein jarduera bolkanikoa baldintzatzen ditu.

Jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hondoratutako plakaren zati bat, mantuaren tenperatura altuengatik, galdatu eta magma-poltsak eratzen dira. Azpiratutako plakak egiten duen presio handiaren ondorioz, era berean plaka kontinentala loditu egiten da eta magma hauek igotzerakoan plaka kontinentalaren ertzean orogeno edo bulkanismoa aktiboa duten mendikateak sortzen dira.

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andeetako gerriko bolkanikoak aktibo diren 200 bolkanetik gora eta gutxienez 12 galdara erraldoi sistema hartzen ditu barne. Sumendiak banatuta dauden lau segmentutan daude kokatuta Andeetan; lau segmentu hauek Iparraldeko eremu bolkanikoa, Erdiko eremu bolkanikoa, Hegoaldeko eremu bolkanikoa eta Eremu bolkaniko australa bezala ezagutzen dira. Bolkanismo aktiboko lau segmentuak subdukzio-angelua 25° baino handiagoa den lekuetan kokatzen dira.

  • Iparraldeko eremu bolkanikoa: Ekuador eta Colonbiako bolkanak barne hartzen ditu. Kontinente lurrazalaren lodiera 40-55 kilometrotakoa da.
  • Erdiko eremu bolkanikoa: eremu honek Peru eta Boliviako bolkanak barne hartzen ditu, baita Txile eta Argentinako bolkan batzuk ere. Eremu honen ezaugarri bereizgarria desberditzapen magmatikoa duten produktu bolkanikoen ugaritasuna da, erriolitak eta dazitak bezala. Bertan aurkitzen da munduko Ignimbrita eskualde handienetako bat.
  • Hegoaldeko erermu bolkanikoa: Txileko hego-erdialdeko bolkanak barne hartzen ditu. Eremu honetan lurrazalaren lodieraren gradientea dago, honek sumendi eta mendien txikiagotzea erakusten du hegoaldera. Llaima sumenditik hegoaldera, aktiboenak diren bolkanak Liquiñe-Ofqui failaren inguruan lerrokatzen dira magmaren igoerarako bide bat baita.

Gainera, bolkan gehienak glaziar handiz estalita egon ohi dira, erupzio bolkanikoek glaziarrak urtu egiten dirtuzte ur eta lohi fluxuak sortuz eta bolkanen magalean dauden herriak suntsituta amaitzen dute.

Bolkanik aipagarrienak:[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andeetako mendikatea sailkapena denboraren poderioz aldatu da. Lehen, banaketa politiko-administratiboa zen nagusia (horrela, bazeuden Ande venezuelarrak, kolonbiarrak, ekuatoriarrak eta abar); baina 1973an, Augusto Gansser geologoak ezaugarri morfologikoen araberako sailkapena proposatu zuen:

Geologiak ere antzeko sailkapena proposatzen du.

Eskualdeen deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldeko Andeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kolonbiako hegoaldean eta Ekuadorreko mugan, Andeak sumendizko mendikate bakarra dira baina iparralderantz, mendikatea bitan zatitzen da: Mendebaldeko mendilerroa eta Erdialdeko mendilerroa (horretatik Ekialdeko mendilerroa deritzona sortu da).

Mendebaldeko mendilerroa eta Erdialdeko mendilerroaren arteko tartea 400 kilometrokoa da. Hiru mendilerroek 4.000 metrotik gorako muturrak dituzte. Eskualdeko hiri nagusiak Bogota, Cali eta Medellin (Kolonbian), Quito (Ekuadorren) eta San Cristóbal eta Mérida (Venezuelan) dira.

Erdialdeko Andeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pascoko korapilotik Tres Cruceseko mendigunera hedatzen dira. Bi lerrok osatzen dute eta tartean goilautada bat dago. Ingurune hartako gailurrik altuenak Huascaran (6.768 m) eta Ojos del Salado (6.891 m) dira. Han sortzen dira Titicaca eta Poopo lakuak. Barnealdeko lautadak pampeano boliviarrak dira. Klima lehorra eta beroa da eta bioma nagusia, basamortukoa.

Hegoaldeko Andeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegoaldeko Andeak Hego Amerikako muturrerantz doaz. Eskualdeak ia bioma guztiak ditu. Hala ere, honela azpibana daiteke:

Handik aurrera, Andeak itsasora iristen dira.

Antartandeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andeetako mendikateak Tierra del Fuego eta gero segitzen du: uren azpian, haren gailurrak Hegoaldeko Georgiak, Hego Sandwich, Orkadak eta Hego Shetland uharteak sortu eta berriro Antartikako penintsulan igotzen dira.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andeetako mendikateak zenbait paralelo zeharkatzen dituenez, hainbat eskualde klimatikotatik pasatzen da. Bai itxura eta bai landaretza ezberdina da oso. Gailurretan, hala ere, elurra ohikoa da baina Tropikotik hurbil, klima epelagoa da.

Gailurrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendirik altuenak Txile eta Argentinako iparraldean daude, baita Peruko Cordillera Blancan, Boliviako Cordillera Realen eta Ekuadorreko Andeetan ere.

Gailurrik altuena Aconcagua (6.959 metro) da, Amerikako punturik altuena, Txile eta Argentinaren arteko mugatik gertu.

Andeetako mendilerroaren gailurrak
Altuera Izena Mendilerroa Kokapena Herrialdea
6.962 Aconcagua Las Heras - Mendoza Argentina
6.891 Ojos del Salado Catamarca Argentina --- Txile
6.792 Pissis mendia La Rioja - Catamarca Argentina
6.770 Cerro Mercedario Ramadako mendilerroa Barreal - San Juan Argentina
6.768 Huascaran Mendilerro zuria Huaraz - Ancash Peru
6.759 Bonete Chico Vinchina Argentina
6.758 Tres Cruces Tinogasta Argentina --- Flag of Chile.svg
6.739 Llullaillaco Los Andes - Salta Argentina --- Flag of Chile.svg
6.658 Walther Penck Tinogasta - Catamarca Argentina
6.638 Incahuasi Tinogasta - Catamarca Argentina --- Flag of Chile.svg
6.634 Yerupaja Mendilerro zuria Huaraz - Ancash Peru
6.615 Coropuna Arequipa Peru
6.550 Tupungato Tupungato - Mendoza Argentina --- Flag of Chile.svg
6.542 Nevado Sajama Mendebaldeko mendilerroa Oruro Bolivia
6.500 Ramada Norte Ramadako mendilerroa Barreal - San Juan Argentina
6.488 El Muerto Catamarca Argentina
6.471 Del Veladero La Rioja Argentina
6.462 Illimani Erdialdeko mendilerroa La Paz Bolivia
6.421 Illampu Erdialdeko mendilerroa La Paz Bolivia
6.400 Alma Negra Ramadako mendilerroa Barreal - San Juan Argentina
6.395 Huandoy Mendilerro zuria Huaraz - Ancash Peru
6.380 Ancohuma Erdialdeko mendilerroa La Paz Bolivia
6.380 Ausangate Peru
6.380 Nevado de Cachi Cachi - Salta Argentina
6.362 Volcán Parinacota Mendebaldeko mendilerroa Oruro Bolivia --- Flag of Chile.svg
6.320 Solimana Arequipa Peru
6.310 Ampato Arequipa Peru
6.310 Chimborazo Mendebaldeko mendilerroa Ekuador
6.300 El Condor Catamarca Argentina
6.271 Salcantay Peru
6.240 Pomerape Mendebaldeko mendilerroa Oruro Bolivia --- Flag of Chile.svg
6.200 Nevado de Chañi Salta-Jujuy Argentina
6.172 Nevado de Palermo Salta Argentina
6.152 Cumbre del Laudo Catamarca Argentina
6.130 Nevado Queva Salta Argentina
6.127 Chiaraco Erdialdeko mendilerroa La Paz Bolivia
6.100 Pico Polacos Ramadako mendilerroa Barreal - San Juan Argentina
6.088 Huayna Potosi Erdialdeko mendilerroa La Paz Bolivia
6.086 Aracar Salta Argentina
6.075 Chachani Arequipa Peru
6.074 Chachacomani Erdialdeko mendilerroa La Paz Bolivia
6.052 Acotango Potosi Bolivia --- Flag of Chile.svg
6.052 Copiapo Erdialdeko mendilerroa Flag of Chile.svg
6.051 Socompa Los Andes - Salta Argentina --- Flag of Chile.svg
6.046 Acamarachi Flag of Chile.svg
6.040 Chaupi Orco Erdialdeko mendilerroa La Paz Bolivia
6.030 Cienaga Grande Salta Argentina
6.025 Hualca Hualca Arequipa Peru
6.022 Salin Salta Argentina --- Flag of Chile.svg
6.016 San Fransisco Catamarca Argentina --- Flag of Chile.svg
6.008 Uturuncu Potosi Bolivia
5.976 Sabancaya Arequipa Peru
5.920 Volcán Licancabur Potosi Bolivia --- Flag of Chile.svg
5.897 Cotopaxi Ekuador
5.869 Mururata Erdialdeko mendilerroa La Paz Bolivia
5.856 San Jose sumendia Argentina --- Flag of Chile.svg
5.821 Misti Arequipa Peru
5.790 Cayambe Ekuador
5.775 Sierra Nevada de Santa Marta Kolonbia
5.767 Nevado Ilinizas Ekuador
5.704 Nevado de Antisana Ekuador
5.664 Pichu Pichu Arequipa Peru
5.616 Nevado del Tolima Erdialdeko mendilerroa Kolonbia
5.648 Zapaleri Erdialdeko mendilerroa Jujuy Argentina --- Bolivia --- Flag of Chile.svg
5.421 Chacaltaya La Paz Bolivia
5.410 Ritacuba Blanco eta Ritacuba Negro Ekialdeko mendilerroa Kolonbia
5.389 Nevado del Ruiz Erdialdeko mendilerroa Kolonbia
5.364 Nevado del Huila Erdialdeko mendilerroa Kolonbia
5.330 Sierra Nevada del Cocuy Ekialdeko mendilerroa Kolonbia
5.320 Nevado Altaaar Ekuador
5.230 Sangay Ekuador
5.150 Nevado de Santa Isabel Erdialdeko mendilerroa Kolonbia
5.033 Tungurahua Ekuador
5.020 Carihuairazo Ekuador
5.007 Pico Bolívar Venezuela
4.787 Pichincha Ekuador
4.100 Farallones de Cali Mendebaldeko mendilerroa Kolonbia
4.058 San Valentin mendia Flag of Chile.svg

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Andeak Aldatu lotura Wikidatan