Autodeterminazio

Wikipedia, Entziklopedia askea
Askoren ustez, Kataluniaren independentziarako 2017ko erreferenduma Europa-mailan eginiko autodeterminazioaren eta erradikaltasun demokratikoaren adierazle nagusietakoa da.[1]

Autodeterminazioa edo jendartearen autodeterminazio-eskubidea, zientzia politikoetan eta nazioarteko zuzenbidean (ius cogens modura jotzea ohikoa delarik[2])herriek beren kabuz eta askatasunez beren herria zuzentzeko zein gobernu era nahi duten eta zein estatu eredu nahi duten aukeratzeko, eta azken batean zein estatu mota nahi duten aukeratzeko duten eskubidea da.[3] Autodeterminazio-eskubiderako eskubidea Nazio Batuen Erakundearen Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunean (1966koa) ageri da, nahiz eta ez den ageri, berez, Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean (GEAU). Bestalde, Nazio Batuen Batzar Nagusiaren zenbait ebazpenek eskubide honi erreferentzia egiten diote, bai eta eskubidearen inguruko aferak garatu ere. Ebazpen hauetatik, aipagarria da 1514 (XVI) edo 1541 (XVI) ebazpena, koloniak diren herrien autodeterminazio-eskubidearen inguruan aritzen dena.

Autodeterminazioak lotura estua du, ikuspegi horren arabera, abertzaletasunarekin eta nazio estatuaren sorrerarekin eta burujabetasunerako eskubidea da, hain zuzen ere, autodeterminazioaren inguruan eztabaida gehien eragiten duen gaia; dena dela, azpimarratzekoak dira beste zenbait ikuspegi, esaterako marxismoaren irizpidea, zeinetan autodeterminazioa aldarrikatzen baita langileriak bere buruaren gidari izateko duen eskubide gisa, Frantziako Iraultzan bezala, herritarrak monarkiaren kontrako altxamenduaren ondoren.

Herri bakoitzak du, oro har, bere izaera nazionala, eta sarritan etnikoa, baina ez da beti horrela izaten. Izaera nazionala edukitzeak hizkuntza, historia, kultura eta erlijio komunak edukitzea esan nahi du. Baina estatu nazionala sortzeko ezagutu egin behar da herria bizi den lurraldea eta lurralde hori administratuko duen gobernu baten sorrera. Autodeterminazioak, estatu berri baten sorrera bultzatzen duenez, aurretik existitzen zen beste estatu baten zatiketa adierazten du, eta horregatik sortu ohi dira arazoak nazioek beren autodeterminazio eskubidea erabiltzeko orduan. Hain zuzen ere, Lehen Mundu Gerraren eragileetako bat Balkanetako herrien burujabetasun nahia izan zen. Gerraren ondoren, Versaillesko hitzarmenean autodeterminazio eskubidea onartu zen. Joera hori are gehiago indartu zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Nazio Batuen Erakundearen sorrerako gutunarekin. Autodeterminazioa eskatzeko zilegitasuna zein entitatek zuen zehazterakoan, gutun horretan adierazi zen herri kolonizatuek zutela horretarako eskubidea eta dagokion estatuaren erantzukizuna zela herri horien burujabetasuna onartzea. Horrela, 1960an erreferendum edo hauteskunde bidez burujabetasunari buruz erabakitzeko eskubidea onartu zitzaien herri kolonizatuei eta harrezkero lortu zuen Afrikako eta Asiako herri kolonizatu askok burujabetasuna.

Autodeterminazio prozesu aipagarriak izan dira orobat Sobietar Batasun ohiko herrietan eta Jugoslavia osatu zuten estatuetan, eta gorabeherak gertatu dira beste hainbat kasutan, adibidez Sahararen kasuan, zeinetan 1998an ospatu behar baitzen Marokoren mendeko izan ordez burujabe izan nahi zuen erabakitzeko erreferenduma, artean ezin ospatu izan dena.

Nazioarteko legeak autodeterminazio-printzipioa onartzen badu ere, printzipio honek, berez, ez du zehazten zein giza-talde den nazio bat, edota zein giza-taldeek burujabetza lortzeko eskubidea duten.[4][5] Halere, eta autodeterminazio-printzipio honen zehaztasungabetasuna agerikoa bada ere, Nazioarteko zuzenbidearen oinarrizko eskubide modura konsiderstzen da, herrien eskubide besterenezina eta bestelako Estatuekin erga ommnes motako betebeharrak sortzen dituena.[6]

Autodeterminazio-kontzeptua 1860ko hamarkadan zehar agertu zen lehen aldiz, oso modu azkarrean hedatu zena.[7][8] I. Mundu Gerran zehar eta hau amaitu ostean ere, Vladimir Lenin-ek zein Amerikako Estatu Batuetako presidente zen Woodrow Wilson-ek sustatu zuten.[7][8] Wilsonek, bere Hamalau Puntuak deituriko proposamenean, "gutxiengo etnikoen autodeterminazio-eskubidea"ren inguruan promes eginez.[9] Hala, 1918ko urtarrilaren 8an argitaratutako aldarrikapen honen inguruan, hiru egunen ostean halakoa esan zuen: nazio-gurak errespetatu behar dira; jendartea euren onespean izan behar dira soilik gobernatu eta menderatuak (sic). 'Autodeterminazioa' ez da esaldi huts bat, baizik eta premiazko portaera-oinarri a".[10]

II. Mundu Gerran zehar, autoderterminazio-eskubidea Atlantikoko Gutunean (1941) barneratu egin zen, 1941ko abuztuaren 14ean Franklin D. Roosevelt-ek (garaiko AEB-etako presidentea) eta Winston Churchill-ek (garai hartako Erresuma Batuko Lehen ministroa) sinaturikoa. Atlantikoko Gutun honetan zortzi puntu jorratu ziren (Gutunaren Zortzi Puntu Nagusiak), hauetako bat autodeterminazio-eskubidea zelarik.[11] Ostera, Nazio Batuen Gutunean modu esplizituan zerrendatu eta berehala, Nazioarteko zuzenbideko parte kontisderatu zen.[12]

NBEren Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Ituna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

NBEk 1966an onartutako Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunak aipamen zuzena egiten dio autodeterminazio eskubideari, bere lehenengo artikuluan. Hala dio, hitzez hitz [13] [14]:

"Herri guztiek daukate autodeterminazio eskubidea. Eskubide hori dela medio, libreki erabakitzen dute beren estatus politikoa eta libreki bilatzen dute beren ekonomia, gizarte eta kulturaren garapena.

Nazioarteko zuzenbidean eta elkarren mesedetan oinarritutako nazioarteko lankidetza ekonomikotik ondorioztatzen diren betebeharrei iskin egin gabe, herri guztiek libreki erabili ahal dituzte dauzkaten ondare eta baliabide naturalak beren helburuetarako. Inolako kasutan ere ezin zaizkio herri bati kendu biziraupenerako funtsezkoak dituen baliabideak.

Itun honekin bat egiten duten Estatuek, tartean direla Autogobernu Gabeko Lurraldeak eta Fideikomisoak administratzeko ardura dutenak, autodeterminazio eskubidea bultzatuko dute, eta eskubide hori errespetatuko dute, Nazio Batuen Gutunarekin bat etorriz".

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Gaztelaniaz) Rincón, Reyes. (2019-02-26). «Cuixart reivindica el 1-O como un acto de “desobediencia civil”» El País ISSN 1134-6582 . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  2. (Ingelesez) «Right to Self Determination - Hector Gros Espiell» tamilnation.org . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  3. (Ingelesez) «Definition of SELF-DETERMINATION» www.merriam-webster.com . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  4. «Trust Territories that have achieved self-determination» web.archive.org 2009-10-31 . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  5. «Self-Determination | Encyclopedia of American Foreign Policy | Find Articles at BNET.com» web.archive.org 2008-02-20 . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  6. Ikus 'Portugal c. Australia kasua' edo 'Ekialdeko Timorri buruzko kasua' Nazioarteko Justizia Jauregiak, 1995eko ekainaren 30ean ebatzitakoa
  7. a b Fisch, Jörg,. The right of self-determination of peoples : the domestication of an illusion. (First English edition. argitaraldia) ISBN 9781107037960 PMC 914221493 . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  8. a b http://etheses.lse.ac.uk/923/1/Knudsen_Moments_of_Self-determination.pdf
  9. (Ingelesez) «Our Documents - President Woodrow Wilson's 14 Points (1918)» www.ourdocuments.gov . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  10. (Ingelesez) «President Wilson's Address, February 11, 1918» www.gwpda.org . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  11. Hala deritzo Atlantikoko Gutunaren hirugarren artikuluak: "Third, they respect the right of all people to choose the form of government under which they will live; and they wish to see sovereign rights and self government restored to those who have been forcibly deprived of them".
  12. (Ingelesez) «Self» opil.ouplaw.com doi:10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690-e873 . Noiz kontsultatua: 2019-11-09.
  13. Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Ituna IVAP
  14. Urkola, Mikel: Inperialisten gezurrak eta desobedientziak NAZIOGINTZA, 2020ko otsaila

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]