Marxismo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Marxismoa ekonomia, historia eta politika aztertzeko teoria eta korronte filosofiko bat da, materialismo dialektiko eta historikoan oinarritu eta kapitalismoaren kritika egiten duena, langilearen esplotazioa eta alienazioa salatuz eta klaserik gabeko gizarte baten alde. Hain zuzen, kapitalismoaren berezko dinamikaz, klase-borrokaz proletargoak kapitalismoa desegin eta komunismoa iritsiko dela aurreikusi zen marxismoaren hasierako teorian. Karl Marx eta Friedrich Engels bere lankidea Hegelen filosofiatik, David Ricardoren ekonomia politikotik eta sozialismo utopikotik abiatu ziren (haien kritika ere eginez) Industria Iraultzaren hasierako gizarte kapitalistaren kritika zientifiko eta iraultzailea egiteko. Bereziki Karl Marxen ekarpenetan oinarritzen bada ere, marxismoa ez da Marxen filosofia soilik, bere garaiko eta geroko beste pentsalari eta ekintzaile askok garatu baitute Marxen pentsamendua teorian nahiz praktikan.[ohar 1][1] Hain zuzen, bere garrantzi teorikoaz haraindi, marxismoa praxi bat da, langileen emantzipazioa bilatzen duena. Sistema politiko eta ekonomiko sozialistak eta komunistak marxismoa hartu dute oinarritzat eta hainbat talde eta mugimendu politikoek, bereziki langileen mugimenduak, erreibindikatu dute marxismoa bere praktika politikarako. Doktrina hau gidatzat zuen estaturik garrantzitsuena, Sobietar Batasuna, desegin bazen ere, gaur egun marxista gisa definitzen diren estatuak badira, Vietnam, Kuba, Txina, eta Ipar Korea.

Marxismoaren aurrekari eta eragileak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ilustrazioa eta sozialismo utopikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ilustrazioa XVII. eta XVIII. mendeetan zehar Mendebaldean garatutako aldaketa ideologiko sakona izan zen, arrazionalismoa eta indibidualismoa sustatu zituena, tradizioaren eta erlijioaren nagusitasunaren aurka. Marx eta Engelsek idatzitako Familia Santua lanean aitortu zuten Ilustrazioaren eragina euren ideietan, pertsona guztiak berez berdinak direla eta pertsonen bizimodua hobetzeko gizarte bidezkoa eratu behar dela baieztatzean. Ilustrazioaren ildotik, sozialismo utopikoaren korrontea garatu zen: pentsalari batzuek, hala nola Henri Saint-Simongoa, Charles Fourier eta Robert Owen, gizarte sozialista eta komunistak irudikatu eta planifikatu zituzten, baina garaiko gizartetik gizarte ideal horietara nola heldu zitekeen hausnartu gabe.[2]

Iraultza Industriala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inglaterran XVIII. mendean abiarazi eta Europa kontinentalera zabaldutako Iraultza Industrialak gizarte-klase berri bat eratu zuen: proletargoa, industria-lantegi handietan soldata baten trukean lan egiten zuten langileak, gizon, emakumeak eta haurrak. Nekazari-ohiak eta artisau txikiak ziren, nekazaritzaren eta makina berrien garapen azkarrak lanik gabe utzi zituenak. Lan-kondizio gogorrak zituzten lantegien ondoan eratutako auzoetan, eta euren eskubideak defendatzeko langileen mugimendua eratzen hasi ziren.[3][ohar 2][4] Marxek aldaketa hauek gertutik ikusi, langileekin bat egin eta bere teoria eratzen hasi zen: langileak ekoizpen-bideen jabe ez zirenez, kapitalistak euren lanaren zati bat bereganatzen zuen, gainbalio deitu zuena. Langileen lana salgai bilakatzen zen, gainera, harreman haietan; etengabe hazten zen langileen ugaritasunak soldaten beherakada ekartzen zuen eta horrek langileen kondizio txarrak areagotzen zituen. Ekoizpen-indar eta harreman horiek ekoizpen-modu kapitalista eratzen dute. Beste alde batetik, industria-lantegietan lanaren zatiketa gero eta handiagoa zen, produktibitatea gehitzeko helburuarekin. Kapitalistak langilearen lanaren zati bereganatu eta lanaren zatiketaz ataza errepikakorrak egitera behartzen zuen egoera hori deskribatzeko alienazio kontzeptua garatu zuen Marxek.

Hegelen filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marxek Hegelen metodo dialektikoa bereganatu zuen, baina Hegelen idealismoa biziki ukatuz eta horren ordez materialismo dialektikoa ezarriz. Historiari dagokionean, esaterako, Hegelek ideologia politikoa, estatuan gauzatua, funtsa eta gizarteko harremanak haren isla diren bitartean, Marxek eta Engelsek arlo ekonomikoari (arlo materialari, hain zuzen) eman zioten lehentasuna, egitura politikoak ere berezko existentzia bazuen ere haien iritziz.[5] Marx eta Engels hegeldar gazteen taldean kokatu izan dira eta talde horretako kide izan zen Ludwig Feuerbachek idealismoaren aurka azaldu zuen jarrerarekin bat egin zuten, baina hark gizakiari buruz aldeztutako materialismo naturalista ere arbuiatu zuten, gizakia gizakiaren emantzipaziorako eraketa politiko berri batetik askatuko dela baieztatuz eta ez gizakia zanpatzen duten erakundeak, erlijioa eta estatua kasu, soilik ezabatuz edo aldatuz.[6][7]

Kontzeptuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Materialismo dialektikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Materialismo dialektikoa marxismoaren metodo filosofikoa da. Marxek ez zuen termino hori aipatu bere lanetan eta Engelsek idatzitako Anti-Dühring lanean azaltzen da zehatz-mehatz. Geroztik, alderdi sozialista eta komunisten doktrina filosofikoa izan zen, Sobiet Batasunaren filosofia ofiziala bilakastu arte.[8] Materialismo dialektikoa idealismoarekin eta pentsamendu metafisikoarekin kontrajartzen da: horien arabera objektuak «ikergai isolatuak» diren bitartean, «positiboa eta negatiboa» ukatuz eta «kausa eta efektua» kontrajarriz, dialektika objektuak euren harreman eta mugimenduetan, euren jatorri eta akaberan, ikertzen ditu, natura izanik abiapuntua eta froga-harria, ikuspuntu materialista batetik.

Materialismo historikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Materialismo historikoa historiaren filosofia marxista da. Horren arabera, gertaeren bilduma soila izateaz haraindi, historia gizakiak munduarekiko duen harremanaren islada da, dialektikaz etengabeko aldaketan dagoena. Gizakiak mundua lanaren bitartez aldatzen duenez, historiaren eragileak teknologia, ekoizpen-indarrak eta ekoizpen-harremanak dira, historian zehar, hurrenik hurren, ekoizpen-modu asiatikoa, esklabotza, ekoizpen-modu feudala eta ekoizpen-modu kapitalista ekarri dituztenak. Aldaketa dakarren faktorea klaseen arteko aurkakotasuna da, klase-borroka alegia. Kapitalismoaren kasuan, langileriaren eta kapitalisten arteko klase-borroka izango da kapitalismoa gainditu eta sozialismoa ekarri duena.

Marxismoaren korronteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marx eta Engelsek eratutako teoriaren baitan laster sortu ziren joera zenbait. Lehenengoa XIX. mendearen bukaeran sortu zen eta sozialdemokrazia abiarazi zuen. Korronte honen abiarazlea Eduard Bernstein izan zen, XIX. mendearen bukaeran. Haren arabera sozialismorako bidea pausoz pauso eta modu baketsuan gertatuko litzateke eta ez kapitalismoaren bilakaera kritikoak ekarriko proletarioen iraultzaz. Faktore ekonomikoen garrantzia ere mugatu eta sozialismoa iritzi moraletan ere oinarritu behar dela aldezten dute.[EC 1] Korronte horien aurka, marxismo iraultzailea garatu zen, Errusiako Iraultzan garaituko zena 1917 urtean. Hurrengo urteetan, leninismoa garatu zen Errusian, komunismorako bidean abangoardiazko alderdi iraultzailearen garrantzia nabarmentzen zuena.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Hain zuzen. marxismo terminoa ez zen erabili Marxen bizitzan zehar.
  2. Engelsek 1845 urtean plazaratutako Langileen klasearen egoera Inglaterran liburuko hitzaurrean garbi utzi adierazi zuen langileen egoera garaiko mugimendu komunista eta sozialisten oinarria zela. Liburu horretan zehatz mehatz azaltzen dira Iraultza Industrialak ekarritako aldaketak eta soldatapeko langileen egoera negargarria.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gotzon Garate saiakeragileak marxismoari buruzko honako liburu hauek idatzi zituen euskaraz:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Casanova, Eudaldo (2007): Lo que queda del marxismo; Prensas Universitarias de Zaragoza, Fundación Rey del Corral de Investigaciones Marxistas.
  1. (Gaztelaniaz)   Casanova, Eudaldo (2007), Lo que queda del marxismo, 32-33. orrialdeak .

Beste erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez)   Rockmore, Tom (2008), Marx After Marxism: The Philosophy of Karl Marx, 2. orrialdea, http://books.google.es/books?id=cwom_tNpXqEC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  2. (Ingelesez)   Engels, Friedrich, Socialism: Utopian and Scientific, 10-12. orrialdeak, http://books.google.es/books?id=_A7P0fL_kYsC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  3. (Gaztelaniaz)   Álvarez-Uría, Fernando; Varela, Julia (2004), Sociología, capitalismo y democracia: génesis e institucionalización de la sociología en Occidente, 65-66. orrialdeak, http://books.google.es/books?id=b7UVKxBPzcYC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  4. (Gaztelaniaz)   Engels, Friedrich, La situación de la clase obrera en Inglaterra, http://www.facmed.unam.mx/deptos/salud/censenanza/spivst/spiv/situacion.pdf .
  5. (Gaztelaniaz)   Harnecker, Marta (1994), Los conceptos fundamentales del materialismo histórico, 265-291. orrialdeak, http://books.google.es/books?id=kkEIZ5MBCEoC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false .
  6. (Gaztelaniaz)   Kolakowski, Leszek, Las principales corrientes del marxismo. I. Los fundadores, 130-132. orrialdeak .
  7. (Gaztelaniaz)   Kolakowski, Leszek, Las principales corrientes del marxismo. I. Los fundadores, 121-124. orrialdeak .
  8. (Gaztelaniaz)   Aron, Raymond, El marxismo de Marx, 549-551. orrialdeak .


Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Marxismo Aldatu lotura Wikidatan

(Ingelesez) Marxists Internet Archive, marxismoari buruzko entziklopedia eta liburutegia.