Danzig Hiri Askea

Danzig Hiri Askea Freie Stadt Danzig Wolne Miasto Gdańsk
1920 – 1939 Nazioen Ligaren agintean
Goiburua Nec Temere, Nec Timidi «Ez ausartegi, ezta beldurti ere»
Ereserkia Fitxategi:Für Danzig
Danzig Hiri Askearen kokapena Europan, Bigarren Mundu Gerra aurretik
Sorrera	1920
Desagerpena	1939
Hiriburua	Danzig
Hizkuntza(k)	Alemaniera eta poloniera
Eremua	1.966 km2
Biztanleria	366.730 (est. 1923an)
Dirua	Danzigeko florina = 100 pfennige (Danziger Gulden alemanieraz)
← Aurrekoak Weimar Errepublika Prusiako Estatu Askea Mendebaldeko Prusia Ondorengoa → Hirugarren Reicha

Danzigeko Hiri Askea (Freie Stadt Danzig alemanez, Wolne Miasto Gdańsk polonieraz) 1920ko ekainaren 10ean eratutako hiri-estatu autonomoa izan zen. Gaur egun Gdansk hiri poloniarra (1772tik 1920ra Prusiaren barne) Versaillesko Itunaren (1919) III. zatiko IX. atalak esandakoen arabera eratu zen. Era honetan, Alemaniarekiko independentzia lortu zuen eta Nazioen Ligaren esku gelditu zen eta Poloniak pribilegio ekonomiko eta diplomatikoak jaso zituen herri honen babesle bihurtu zelako.

1939an Hirugarren Reichak Danzig okupatu zuenez gero Hiri-askeko dohaina izateari utzi egin zion. Bigarren Mundu Gerraren amaieran ostera Poloniari egokitu zitzaion lurraldea.

Jatorria

1807an, Napoleon I.ak estatu sasiautonomoaren dohaina eman zion hiriari. Baina 1815an, Vienako Batzarraren ostean, hiria berriro Prusiaren barnean gelditu zen. Hala ere, 1820an, Versaillesko Itunarekin Danzig hiriak aurreko autonomia berreskuratu zuen, alabaina Nazioen Liga eta Poloniaren kontrolpean.

Hiri-estatuaren ezarpena

Tokiko billeteak.

1919an Lehenengo Mundu Gerra amaitu zenean Danzigeko hiria lurraldeen arteko tirabiren gunea bilakatu zen. Alde batetik, Alemaniak lurralde bera eskatzen zuen, bertan jatorri alemaniar zuen biztanleria ugaria zelako; bestalde, Poloniak hiria aldarrikatzen zuen Itsaso Baltikorako zuten sarbide bakarra zelako. Haren legezko jatorria Versaillesko Itunaren akordioan (100-108 artikuluetan) datza, honako hau adierazten baitzuen, hain zuzen:

• Danzigeko hiria ez da estatu gisan ezartzen, nazioarteko hiri aske gisan baizik, Poloniaren babesarekin, zeinek atzerrian hiria ordezkatzen duen eta kanpoko defentsaren arduraduna den, 1920ko akordioak Nazioen Ligak berretsi ostean.
• 1922an atondutako Konstituzioa zuen hiriak eta Nazioen Ligaren bermeaz gozatzen zuen eta Senatua eta Dieta osatzen zuten.
• Poloniari dagokionez, Danzigeko hiriak itsasontzi poloniarren berdintasuneko jarrera bermatu behar da; geroago, 1932ko abuztuaren 13an eta 1933ko irailaren 18an gerra-ontzi poloniarren arauketa ezarri zuen.
• Danzigek eta Poloniak aduanako batasuna eratu zuten.
• Hiri askearen tranbideak Poloniak erabiltzea bermetuta zegoen.
• Danzig eremu frankoa zen, Portuko Kontseilua kudeatzaile, bi lurraldeetako komisarioek osatzen zuten.
• Atzerriko harremanetarako, Hiri Askearekin lotutako harreman diplomatiko oro Poloniaren esku zeuden.
• Nazioen Liga hiriko babesaren arduraduna zen, 10. artikuluak berresten zuenez gero.

Politika

Danzig Hiri Askeko Estatuaren Nagusiak

№	Izena	Hasiera	Amaiera	Alderdia
Danzigeko Senatuaren Presidenteak
1	Heinrich Sahm	1920ko abenduaren 6an	1931ko urtarrilaren 10ean	Ez
2	Ernst Ziehm	1931ko urtarrilaren 10ean	1933ko ekainaren 20an	DNVP
3	Hermann Rauschning	1933ko ekainaren 20an	1934ko azaroaren 23an	NSDAP
4	Arthur Karl Greiser	1934ko azaroaren 23an	1939ko abuztuaren 23an	NSDAP
Estatuaren Presidenteak
5	Albert Forster	1939ko abuztuaren 23an	1939ko irailaren 1ean	NSDAP

Nazioen Ligako Komisario Gorenak

Passport of the Free City of Danzig

Nazioen Ligako lurralde agintadunak ez bezala, Danzigeko Hiri Askeak (Sarreko arroaren lurraldea bezala) Nazioen Ligako kontrolpean iraun zuen. Herrialde ezberdinetako ordezkariek Komisario Gorenaren eginkizuna bete zuten:

№	Izena	Aldia	Herrialdea
1	Reginald Thomas Tower	1919–1920
2	Edward Lisle Strutt	1920
3	Bernardo Attolico	1920
4	Richard Cyril Byrne Haking	1921–1923
5	Mervyn Sorley McDonnell	1923–1925
6	Joost Adriaan van Hamel	1925–1929
7	Manfredi di Gravina	1929–1932
8	Helmer Rosting	1932–1934
9	Seán Lester	1934–1936
10	Carl Jakob Burckhardt	1937–1939

Populazioa

Biztanleria hizkuntzaren arabera, 1923aren azaroaren 1ean Dazing Hiri Askeko errolda

Nazionalitatea	Alemaniera	Alemaniera eta Poloniera	Poloniera, Kaxubiera, Masuriera	Errusiera, Ukrainera	Hebreera, Yiddish	Sailkatu gabeak	Guztira
Danzigekoak	327,827	1,108	6,788	99	22	77	335,921
Danzigekoak ez direnak	20,666	521	5,239	2,529	580	1,274	30,809
Guztira	348,493	1,629	12,027	2,628	602	1,351	366,730
Ehunekoa	95.03%	0.44%	3.28%	0.72%	0.16%	0.37%	100.00%

Erlijioa

St. Maryko Paristar Eliza Luteraniar Gorenga, Rechtstadt

1924an, biztanleriaren %54,7 protestantea zen (220.731 pertsona inguru, gehiengoa luteranoak Antzinako Prusiar Eliza barne), %34,5 katolikoak (140.797 pertsona), eta %2,4 judutarrak (9.239 pertsona); halaber, beste gutxiengo protestante zeuden: 1.934 kalbinistak, 1.093 bautistak, 410 Humanista erlijiosoak. Era berean, 2.129 disidenteak ziren eta 1.394 biztanlek beste izendapeneko erlijioetan sinesten zuten eta 664 hiritarrek erlijiogabetzat zuten euren burua. Aipatzekoa da judutarren komunitatea 1910an 2.717 jarraitzaile izatetik, 1923an 7.282 izatera heldu zen eta 1929an 10.448 ziren, Polonia eta Errusiatik etorritako emigranteak batik bat.