Judu

Juduak יהודים (Yehudim)
Albert Einstein • Maimonides • Golda Meir • Emma Lazarus
Biztanleak guztira	13-14 milioi inguru
Biztanleria nabarmena duten eskualdeak	* Israel: 5.634.300 Ameriketako Estatu Batuak: 5.300.000 Frantzia: 492.000 Kanada: 373.000 Erresuma Batua: 297.000 Errusia: 228.000 Argentina: 184.000 Alemania: 118.000 Brasil: 96.000 Australia: 88.831
Hizkuntza	Historikoak: Yiddish, ladino Egungoak: hebreera eta herrialdekoa
Erlijioa	Judaismoa

Juduak (hebreeraz: yehudim; yiddishez: yidn) dira judaismo izeneko erlijio monoteistaren jarraitzaileak. Kontzeptu horri osagarri etniko-historikoa emateko, esan daiteke juduak "Israelgo seme-alabak" direla.

Gaur egun, munduan 14,5 milioi judu inguru bizi dira, batez ere AEBn eta Israelen.

Juduen artean, hebreera eta ingelesa dira hizkuntza nagusiak; yiddisha, ladinoa, errusiera, frantsesa, gaztelania, portugesa eta alemana bigarren mailan daude.

Banaketa geografikoa

• Amerika 6.500.000 inguru
  • AEB: 5.671.000
  • Kanada 371.000
  • Argentina 250.000
  • Brasil 130.000
  • Mexiko 40.000–50.000

• Asia: 5.520.000 inguru
  • Israel: 5.466.800 (herrialdearen % 79 inguru)
  • Gainerako herrialdeetan: 50.000 (Iran 11.000)

• Europa: 2.000.000
  • Errusia 800.000
  • Frantzia 600.000
  • Britainia Handia 267.000
  • Alemania 100.000
  • Turkia 30.000
  • Italia 30.000

• Hegoafrika 106.000
• Australia 100.000

Talde etnikoak

• Askenaziak
• Sefardiak.
• Mizrahiak.
• Tribu galduak.

Juduak Euskal Herrian

Yehuda Haleviren estatua, Israelen

Euskal Herriari dagokionez, Nafarroako hegoaldean (musulmanen esku zegoen Tuteran eta inguruko herrietan) finkatu ziren IX. mendearen aldera lehen juduak. X. mendean eraiki zen lehen sinagoga Iruñean eta aljama edo judu-auzo bat garatu zen han. Iruñea, Lizarra, Viana eta, batez ere, Tutera (Erriberako beste herriekin batera), izan ziren Nafarroako juduen gune nagusiak.

Araban, Errioxan eta Gasteizen bizi izan ziren nagusiki juduak; Bizkaian, Urduñan eta Balmasedan, eta Gipuzkoan, Seguran eta Arrasaten.

XII. mendetik aurrera, garai oparoak bizi izan zituzten juduek bazter guztietan, foru bereziak lortu zituzten eta, oro har, errespetuzko tratua jasotzen zuten. Egiteko askotan aritzen ziren juduak, baina merkataritzan, finantza-alorrean, administrazioan eta medikuntzan nabarmendu ziren bereziki. Bestalde, hebrearren kultura-hiri garrantzitsua izan zen Tutera; bertakoak ziren Yehuda Halevi, idazle eta filosofo ospetsua, Benjamin Tuterakoa, idazle eta bidaiari handia, eta Abraham ibn Ezra jakintsua.

XIII. mendearen bukaeran hasi zen juduen aurkako joera zabaltzen, eta 1328an hasi zen Nafarroan juduen aurkako esetsaldia (Pedro Ollogoien fraide frantziskotarra izan zen sarraskiaren gidaria); 1333an zuzendu zen egoera, Evreuxko etxeko erregeen etorrerarekin. XV. mendean areagotu zen juduen aurkako sentimendua, eta kanporatzeko agindua eman zuten azkenean Gaztelako eta Aragoiko Errege-erregina Katolikoek 1492an. Judu askok Tutera eta Nafarroako beste leku batzuetara jo zuten orduan. 1498an beste hainbeste egin zuen Katalina I.a Nafarroako erreginak, baina kanporatzea ez zen erabatekoa izan 1512an Gaztelako armadak Nafarroaz jabetu zen arte. Zapalkuntza neurri latzak hartu zituen Inkisizioak XVI. mendetik aurrera juduen aurka. Portugaldik, Espainiatik eta Hego Euskal Herritik egotzitako judu batzuk Baionan eta Ipar Euskal Herriko beste hiri batzuetan (Bidaxune, Bastida) kokatu ziren XVI. mendetik aurrera. Hasierako urteak zailak izan ziren arren, Baionako hiriak bertan gelditzeko aukera eskaini zien, eta arian-arian gaztelania (eta portugesa) hizkuntza zuen judu-talde indartsu bat osatu zen Saint-Esprit hirian, gero Baionako hiriaren auzo izan zenean.

Historia

• 1269an - Frantzian, Luis IX.a erregeak judu guztiek jendaurrean lauki hori bat soinean josita eraman zezaten agindu zuen, zilarrezko hamar liberako isunpean mehatxatuz.
• 1492an Errege Katoliko deitutakoek juduak Espainiatik egotzi zituzten. Ordutik, jatorri horretako juduei sefardi deritze, Sefarad baita Espainia deitzeko hebreerazko izena.
• 1938ko azaroaren 8an "Kristalen gaua"ren istiluak gertatu ziren Alemanian, Holokaustoren hasiera markatu zuena. 1945 arte 6 milioi judu inguru akabatu zituen erregimen naziak, batez ere kontzentrazio-esparruetan.
• 1948ko maiatzaren 14an Israelgo estatua sortu zuten Ekialde Hurbileko lurretan.
• 1972ko irailaren 5ean Munichen 11 atleta israeldar hil zituen komando palestinar batek, Joko Olinpikoetan parte hartzen ari zirenak.
• 1982ko irailean Beiruteko iheslari gune bietan (Sabra eta Shatila) 1.000tik gora zibil palestinar hil zituzten, Israelen utzikeriaz edo aginduz.

Politika

• Sionismoa.
• Antisemitismoa.

Pertsonaia ezagunak

• Yochanan Vollach (1945-), futbolari israeldarra.
• Yehuda Halevi (1070-1141), poeta, filosofo eta mediku tuterarra.
• Abraham Ben Meir Ibn Ezra (1092-1167), idazle eta zientzialari tuterarra.
• Benjamin Tuterakoa (1130- 1173), idazle eta bidaiari tuterarra.
• Sigmund Freud (1856-1939), psikiatra austriarra.
• Theodor Herzl (1860—1904), politikari hungariarra.
• Albert Einstein (1879-1955), fisikari alemaniarra.
• Golda Meir (1898-1978), politikari israeldarra.
• Groucho Marx (1890-1977), aktore estatubatuarra.
• Irene Nemirovsky (1903-1942), idazle ukrainarra.
• Isaak Rabin (1922-1995), politikari israeldarra.
• Woody Allen (1935-), zinemalari estatubatuarra.
• Matisyahu (1979-), abeslari estatubatuarra.

Kanpo-loturak

• Liburutegi Judua 0n-line

Erreferentziak

• Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/30 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.