Kemal Atatürk

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Mustafa Kemal Atatürk
Kemal Atatürk

Presidential Seal of the Republic of Turkey.png
Turkiako 1. presidentea
1923ko urriaren 29a – 1938ko azaroaren 10a
Aurrekoa Kargu berria
Ondorengoa İsmet İnönü

Jaiotza 1881eko maiatzaren 19
Tesalonika, Otomandar Inperioa
Heriotza 1938ko azaroaren 10
Istanbul, Turkia
Sinadura Kemal Atatürk-ren sinadura

Kemal Atatürk[1], jaiotza izenaz Mustafa (Tesalonika, gaurko Grezia, 1881eko maiatzaren 19Istanbul, 1938ko azaroaren 10), turkiar militar, politikaria eta, 1923-1938 bitartean, Turkiako lehen presidentea izan zen. Turkia modernoaren aitatzat hartzen dute, eta hainbat erreformaren erantzule.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mustafa Kemal 19. Dibisioiaren buru, 1915.

Istanbulgo gerra akademian egin zituen ikasketak. 1904an atxilo hartu zuten ofizial antiabsolutisten eta antiklerikalen ezkutuko elkarte bateko kide izateagatik. Balkanetako Gerran parte hartu zuen, eta gero, Lehen Mundu Gerran, Otomandar Inperioko gudarostearen buru izan zen Armenian eta Sirian. Dardaneloetako defentzan nabarmendu zen Gallipoliko guduan.

Turkia galtzaile atera ondoren, ez zuen Sevresko ituna onartu. Mehmed VI.a sultanak ingelesen alde zeraman politikari aurre egin zion. Ankarako Batzarre Nagusiak lehendakari izendatuta, eta gudarostea bere alde zuela, sultana kargua uztera behartu zuen 1922an, eta errepublika indarrean jarri zuen.

Errepublikako lehendakari hautatu zuten 1923ko urriaren 29an. Harrez geroztik Turkiako estatuaren erreforma soziopolitikoa abiarazi zuen: lurraldearen mugak zehaztu zituen, eta Irak aske utzi zuen; kurduak eta armeniarrak gogor zapaldu zituen; estatuaren erlijio neutraltasuna aldarrikatu zuen, Korana irakasten zuten eskolak eta erlijio epaitegiak itxi zituen; sartaldeko zuzenbide zibila, egutegi gregoriotarra, pisu eta neurri sistema hamartarra, eta latinezko alfabetoa erabilarazi zituen; azkenik, Europako motako jantziez jaztera behartu zituen biztanleak.

Lehendakari zela, diktadore baten ahalmenak beretu zituen; 1926an heriotzara zigortu zituen oposizioko buruzagiak, eta alderdi politiko bakarreko, Cumhuriyet Halk Partisi ("Herriaren Alderdi Errepublikarra"), erregimena finkatu zuen Turkian. Kemalen agintaldian, industriak eta bide azpiegiturek aurreramendu handia izan zuten.

Atatürken erreformak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mustafa Kemal Atatürk

Fez izeneko kapela tradizionala jantzitzat jo eta gizonen ohituretatik desagerrarazteari ekin zion. Emakumeen jantziei dagokienez, halaber, beloa kentzen ahalegindu zen. Beste hainbat erreforma abiatu zuen emakumeen eskubideen aldekoak, tartean botoa ematekoa.

Islamaren inguruan, errepublika laikoa izateko bidean ipini zuen, baina mezkitak kontrolpean mantendu eta dervishen kofradiak desegin. Alkoholaren debekua malgutu zuen.

Abizenak erabiltzeko derrigorrezkoak bihurtu ziren. Horrela jaio zen harena: Atatürk (ata = aita, türk = turkiar) (Kemal, hau da perfektua, goitizena da).

Hizkuntzaren alorrean, lan handia egin zuen. Tartean, turkierak grafia arabiarra baztertu eta latinezko alfabetoa sartu zuen 1928an, gaur egun daukana. Era berean turkieran persieratik eta arabieratik jatorrizko ziren hitzak turkiar jatorrizko hitzekin ordezkatu zituen. Beste hizkuntza guztiak (kurduera adibidez) guztiz baztertuta geratu ziren.

Horrez gain, trenbidearen sarea garatzea bultzatu zuen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kemal Atatürk Aldatu lotura Wikidatan