Irak

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Irakeko Errepublika
الجمهورية العراقي
( Al-Jumhuriyah Al-Iraqiyah )
كۆماری عێراق
( Komara Iraqê )
Irakeko bandera
Bandera

Irakeko armarria
Armarria

Goiburua: الله أكب
Allahu Akbar
( Jainkoa Handia da )
Nazio ereserkia:
Mawtini
Irak: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Bagdad
33°20′N 44°26′E / 33.333°N 44.433°E / 33.333; 44.433Koordenatuak: 33°20′N 44°26′E / 33.333°N 44.433°E / 33.333; 44.433
Hizkuntza ofiziala(k) Arabiera, Kurduera1
Gobernua
Presidentea
Lehen Ministroa
Errepublika
Jalal Talabani
Jawad al-Maliki
Independentzia
- Otomandar Inperiotik
- Erresuma Batutik
- CPAtik

1919 urriaren 1
1932 urriaren 3
2004 ekainaren 28
Eremua
• Guztira
• Ura

437.072 km² (58.)
% 1,1%
Biztanleria
• Zenbatespena (2005)
• Errolda (1996)
• Dentsitatea

Herritarra

26.074.906 (45.)
60.055.488
59 biztanle/km² (112.)

irakiar
Dirua Irakeko Dinarra (IQD)
Ordu eremua
 • Udan (DST)
UTC (UTC +3)
Bai (UTC +4)
Interneteko domeinua .iq
Telefono aurrezenbakia +964
1ofiziala hiru lurralde kurdutan

Irak Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, Mesopotamia ia osoa hartzen duena. Mugakide ditu Kuwait eta Saudi Arabia hegoaldean, Jordania mendebaldean, Siria ipar-mendebaldean, Turkia iparraldean eta Iran ekialdean.

Hiriburua Bagdad da. Beste hiri nagusi batzuk: Mosul, Kirkuk, Tikrit, Karbala eta Basora.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irak izenaren jatorria (arabieraz العراق al-‘Irāq, turkieraz Irak, asirieraz ܥܪܐܩ, kurdueraz عێراق) eztabaidatua da, hainbat iturri proposatzen baita. Bat, Sumerren zegoen Uruk (edo Erek) hiriaren izenetik eratortzen dela diote[1], beste batzuek[2] jatorri arabiarra ematen diote, persierako erāq ("zelaigunea") hitzetik.

Sasaniar Inperioaren agintepean, bazen eskualde bat Erak Arabi izenekoa, Persiar Inperioaren hego-mendebaldea izendatzeko erabilia, egun Irak hegoaldea dena. Al-Iraq arabiarrek erabilitako izena da, gutxienez VI. mendetik, gaur Irakek hartzen duen lurraldea izendatzeko. Egungo arabierazko ahoskapena [ʕiˈrɑːq] da, nazioarteko arabieratiko transkripzioaren arabera Iraq.

Euskaraz Irak idazten da.[3].

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irak satelite irudian.

Egungo Irak, antzinako Mesopotamia eskualdearekin bat egiten du gutxi gorabehera, hau da, bi ibaien lurraldea: Tigris eta Eufrates. Ibilgu nagusia ipar-hego dute eta Persiar Golkora iritsi baino lehen batu egiten dira Shatt-al-Arab osatzeko. Hori dela eta, estatuaren erdialdea ibai ordokiz osatua dago.

Iparraldea mendiz osatua dago eta tontor garaiena Cheekah Dar da (3.611 m). Irakek kosta laburra du (58 km) Persiar Golkora. Hego-mendebaldea basamortua da.

Irakeko klima nagusia basamortukoa-kontinentala da. Neguak epelak dira, mendian izan ezik, nahiko hotzak baitira. Udak bero-beroak dira, munduko handienetakoak, sarri 43°C gaindituz eta noizean behin 52 Â°C iritsiz.

Lurpean 1,78×1010 m³ petrolio izanik, Irak munduko bigarrena da gordailu kopuruan, Saudi Arabiaren atzetik.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irak 18 probintziatan banatua dago (arabieraz muhafazat, kurdueraz پاریزگه Pârizgah). Hauek barrutitan (qadha) banatuak daude.

  1. Bagdad (بغداد)
  2. Sala ad Din (صلاح الدين)
  3. Dijala
  4. Wasit
  5. Maisan
  6. Basora (البصرة)
  7. Dhi Qar (ذي قار)
  8. Al Muthanna
  9. Al Qadisja (القادسية)
  1. Babil (بابل)
  2. Kerbala (كربلاء)
  3. Najaf (النجف)
  4. Al Anbar (الأنبار)
  5. Ninawa (نينوى)
  6. Dahuk (دهوك)
  7. Erbil (أربيل)
  8. At Ta'mim
  9. Suleimaniya (السليمانية)

Probintziak

Egun eskualde ofizial bakarra Irakiar Kurdistan da eta honako probintziak hartzen ditu:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Irakeko historia»

2014[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Irak iparreko erasoaldia (2014)»

Uztailaren 24ean, Fuad Masun Kurdistango Batasun Patriotikoko burua izendatu zuen parlamentuak Irareko presidente. Ban Ki-moon NBEko idazkari nagusia herrialdean izan zen, eta batasuneko gobernu nazional bat sortzeko eskatu zuen. Gutxienez hirurogei preso eta zortzi polizia hil zituzten garraiatzen zituzten autobusari egindako erasoan[4].

Abuztuaren 2an, NBE Nazio Batuen Erakundearen arabera, 1.737 lagun hil zituzten uztailean Iraken. Horietatik gehienak, 1.186, zibilak ziren. Bagdaden hil dute zibil gehien: 415. NBEk argitaratutako kopuruek ez zituzten kontuan hartzen Al-Anbar probintzian Irakeko armadaren erasoaldian hildakoak[5].

Abuztuaren 11ean, Gobernu berria osatzeko ardura Haidar al Abadi xiitaren, Zuzenbide Estatua koalizioko buruzagiaren, esku utzi zuen Fuad Masum Irakeko presidenteak. Nuri al Maliki ordezkatzeko zeregina utzi zion Masumek Al Abadiri ekitaldi batean, Salim al Yaburi Parlamentuko presidentearen aurrean. Ibrahim al Yaafari Aliantza Nazionaleko buruzagia ekitaldian izan zen. Yaafarik Al Abadi kargurako proposatu zuen. Apirilean hauteskundeak egin zituztenetik, Irak Gobernu berria osatzeko zain zegoen eta Al Maliki behin-behinean karguan zegoen. Al Abadi Londresen erbesteratu zen 2003ra arte, Sadam Hussein boteretik kendu zuten arte. Ondoren herrialdera itzuli zen[6].

Krisi politikoan are gehiago hondoratu zuten Irak al-Malikiren adierazpenek. Masum Irakeko presidentearen aurka salaketa jarriko zuela esan zuen, gobernua eratzeko epeak «nahita» amaitzeagatik. Armadaren elite komandoak eta Al-Malikiren aldeko milizia xiitak gobernuko eraikinetan hedatu ziren, eta estatu kolpe baten beldurra zabaldu zen hiriburuan. Al-Malikiren indar erakusketa horri Irakeko Auzitegi Federalaren epaiak lagundu zion. Ebatzi zuen jarduneko lehen ministroaren Estatu Zuzenbidea koalizioak eratu behar zuela gobernua, boto gehien jaso zuelako hauteskundeetan. Malikik, bozak irabazi arren, ez zuen lortu gehiengo osoa. Aurreko igandean aukeratu behar zuten lehen ministroa, legebiltzarrean, baina bertan behera utzi zuten saioa, taldeen arteko desadostasun handiengatik.

Horregatik eskatu zion Masum presidenteak Al-Abadiri parlamentuaren babesa eskura zezakeen gobernua eratzeko, telebista bidez emaniko parlamentuko saio batean. Agintari xiita jo zuten askok krisiaren erantzuletzat, haren politika «baztertzaileek» suniten eta kurduen artean estatuarekiko ezinikusia sortu dutelakoan. Izan ere, Estatu Islamikoa nekez ahal izango zen hedatu Irak iparraldean barrena, buruzagi suniten sostengurik gabe. Horregatik, herrialdeko zein atzerriko eragileek ezinbestekotzat zuten Al-Maliki baztertzea krisia bideratze aldera. Sunitek eta kurduek ez ezik, xiitek ere horren alde egin dute: Muqtada al-Sadr eta Ali al-Sistani buruzagi erlijiosoak haren aurka agertu ziren[7].

Abuztuaren 12an, Haider al-Abadiren izendapena babestu zuen Iranek, Atzerri Ministerioak helarazitako adierazpen baten bidez. Bestalde, Irakeko presidenteak, Fuad Masumek, gobernua eratzeko eskaera egin zion Al-Abadiri, jardunean zegoen lehen ministro Al-Maliki baztertuz[8].

Abuztuaren 13an, Nuri Al Maliki Irakeko lehen ministroak ez zuela kargua utziko jakinarazi zuen eta haren Gobernua ez zutela ez ordezkatu, ezta geldituko ere aipatu zuen. Al Malikik espero zuen alde guztiek legearekin eta Konstituzioarekin hartzea konpromisoa. Ordura arteko lehen ministroak berriro eskatu zien segurtasun indarrei krisialdi politikotik kanpo geratzea, Auzitegi Goren Federalari bidea libre uzteko eta Irak defendatzeko lanean aritzeko[9].

Abuztuaren 14ean, Nuri al-Maliki Irakeko jarduneko lehen ministroak amore eman zuen, eta herrialdea gidatzeko hautagaitza bertan behera utzi zuen. Presioei men egin zien, eta ez zion hirugarren legealdi bati helduko. Telebistan emandako hitzaldian esan zue Haider al-Abadiren hautagaitza babestuko zuela[10].

Abuztuaren 21ean, herrialdeko segurtasun gabezia konpontze aldera, Haider al-Abadi Irakeko lehen ministrogaia gobernua osatzeko lanetan zebilen. Konstituzioaren arabera, 30 egun zituen gobernua osatzeko eta legebiltzarraren gehiengoaren babesa lortzeko. Al-Abadik uste zuen gai izango dela desadostasun politikoak gainditzeko. Herrialdeko kurdu eta sunita gutxiengoek bidali zizkioten gobernuan sartzeko baldintzak, eta Al-Abadi programa horiek aztertzen ari zen[11].

Abuztuaren 22an, miliziano xiitek Diyala probintzian egindako eraso sektario batean, dozenaka pertsona hil zituzten meskita sunita batean. Bin Wais herriko Musaab bin Omair meskita ostiral eguerdiko errezorako jendez gainezka zegoela, miliziano xiitek lehergailu batzuk jaurti eta tiro egin zieten errezoan ari ziren sunitei. 34 hildako zenbatu zituzten; baina 70 artean izan zitezkeen hilak. Erasoaren ondoren, miliziano xiitek setiatuta eduki zuten meskita eta zaurituak ospitalera eramatea galarazi zuten. Ordu batzuk lehenago, sei xiita hil zituzten handik gertu, lehergailuak zartarazita[12].

Abuztuaren 23an, miliziak armagabetzeko hainbat lege onartzeko asmoa zuen Irakeko Parlamentuak. Salim al Jaburi legebiltzarreko presidenteak jakinarazi zuenez, soilik armadari baimendu nahi zioten armak izatea[13].

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irakeko gaur egungo ekonomia petrolioan oinarrituta dago gehienbat. Duen industria astun apurra ere petrolioarekin lotuta dago. Nekazaritza da, baina, jende gehienaren lanbidea, eta datila, esportatzeko lantzen den gai nagusia. Ekonomia erakunde eta elkarte gehienak gobernuarenak dira edo gobernuaren mendean daude.

Ekonomiaren sektore guztiek sufritu zituzten Iranen aurkako gerraren ondorioak, lehenbizi, eta Nazio Batuen Erakundeak ezarritako bahikuntzaren ondorioak, gero, Kuwaiteko inbasioaren eta Persiako golkoko gerraren ondoren.

Lurraldearen erdia nekazaritzarako egokia bada ere, % 13 baizik ez dago landuta. Lur sail gehienak Tigris eta Eufrates ibaien artean daude. Datilaz gainera –munduko ekoizle handienetako bat da Irak–, garia, garagarra eta arroza lantzen dira batez ere, eta baita fruituak ere, era askotakoak (sagarrak, pikuak, mahatsa, olibak, laranjak, udareak eta mingranak edo alesagarrak).

Abeltzaintza, berriz, herrietako tribu nomada eta erdi nomaden bizibide nagusia da. Batez ere ardiak, behiak eta ahuntzak hazten dituzte, hegaztiez gainera. Garrantzi handikoa da, baita ere, arabiar zaldi ospetsuaren hazkuntza. Arrantzak ez du hainbesteko garrantzirik.

Iraken petrolio asko dago, eta hori du natura baliabide nagusia. Hegoaldean, iparraldean eta ekialdean dago petrolioa: hegoaldean, Basora inguruan, Persiako golkoaren ondoan, eta iparraldean, Mosul eta Kirkuk aldean. Petrolioaz gainera, meategiak ere badira, hala nola, burdina, urre, berun, kobre, zilar, platino eta zink meategiak, eta baita fosfatoak, sufrea, gatza, igeltsua eta lignitoa ere. Petrolioaren eta gas naturalaren produkzioa eta esportazioa da herrialde honen ekonomia jarduera onuratsuena.

1970 inguru arte petrolioaren industria lau konpainia atzerritarren mende egon zen: Irak Petroleum Company eta Basrah Petroleum Company ziren bi enpresa nagusiak. Lehenak iparraldean zituen bere hobiak, Kirkuk eta Mosul inguruan; bigarrenak, berriz, hego-ekialdean, Basora aldean.

1972 eta 1975 bitartean gobernuak nazionalizatu egin zituen atzerritar konpainia guztiak. Petrolioaren prezioaren gainbeherak eta Iraneko gerrak, lehenbizi, eta Kuwaiteko gerrak gero, eragozpen handiak jarri dizkiote sektore honen aurrerabideari XX. mendearen azkeneko hogei urteetan.

Industria ez dago oso aurreratua. Petroliotik eta gas naturaletik eratorritako gaien ekoizpenaz gainera, aipagarriak dira janari industria, ehungintza, zapatagintza, zigarroak eta eraikuntza gaiak. Industriagune nagusia Bagdad da.

Biztanleak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleen hiru laurdenak arabiarrak dira. Irakeko iparraldean kurduak bizi dira, eta biztanleria osoaren %15/20 hartzen dute. Gainerakoak turkmeniarrak, kaldearrak, asiriarrak, irandarrak, jazidiak eta juduak dira.

Lekurik jendetsuenak Mesopotamiako erdialdea (eta batez ere Bagdad, hiriburua), hegoaldean Basora edo Al-Basrah (portua, 2.300.000 biztanle 2008an) eta iparraldean Mosul (1.739.800 biztanle 2002an), Kirkuk (601.435 biztanle) eta Arbil (581.998 biztanle) dira.

Herrietan, jendea leinuetan bizi da, nomada edo erdi nomada, gamelu, zaldi eta ardiak zaintzen.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erlijioz, biztanle gehienak musulmanak dira, musulman xiitak (% 60-65) edo sunniak. Xiitak erdian eta hegoaldean bizi dira gehienak, eta sunniak iparraldean. Xiismoaren hiri santuetako batzuk –Najaf, Karbala– Iraken daude, Bagdadetik ez oso urrun. Musulmanez gainera kristauak daude –kristau kaldearrak, siriarrak edo ortodoxoak–, jazidiak (Mosulko iparraldeko muinoetan), baptistak (Bagdaden eta Amaran) eta juduak (Bagdaden).

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrialdeko hizkuntza ofiziala arabiera da. Kurdistanen bigarren hizkuntza da arabiera, kurdueraren ondoren.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Irak Aldatu lotura Wikidatan