Turkiako historia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ataturk, Turkia modernoaren sortzailea.

Turkiako historia turkiar errepublikaren sorrerarekin hasi zen 1922an. Erregimen berri hau Otomandar Inperioaren ondorengoa izan zen, Mehmet VI. Vahdettin sultana boteretik kendu ostean. Izan ere, otomandar estatua praktikan deseginda zegoen Lehen Mundu Gerraren ondoren.



Independentziako Gerra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sèvresko Itunean hitzartutako Turkia (horian).

Turkiar nazionalistek Turkia estatua eratu zuten Independentziako Gerraren ondorioz. Borroka horretan, Grezia garaitu zuten turkiarrek Anatoliako mendebaldean, Armenia eta Georgia ekialdean, eta Frantzia hegoaldean.

Ankarako gobernuaren aldetik Ismet Pasha (İnönü) politikariak negoziatutako Lausanako Itunaren bidez (1923ko uztailaren 24an sinatuta), egungo mugak ezarri zituen (Hatay probintzia kenduta, zein 1939an sartu zen Turkian). Horretaz gain, nazioarteko mailan Turkiako Errepublikaren onespena ekarri zuen Otomandar Inperioaren ondorengo gisa.

Alderdi bakarreko garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1923-1938: Atatürk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turkiako Errepublika 1923ko urriaren 29an sortu zen, Mustafa Kemal lehen presidentea zuela. Ankaran oinarritutako talde iraultzaileak osatu zuen gobernua.

Hamar urte inguruan, Atatürken erreformen bidez, herrialdeak mendebaldeko gisako sekularizazio prozesua jaso zuen: hezkuntza batu zen, islamdar epaitegiak itxi ziren, islamdar legedia sekular batengatik ordezkatu zen, sexuen arteko berdintasuna onartu zen eta emakumeei eskubide politiko guztiak eman zitzaizkien 1934ko abenduaren 5ean, turkiera eraberritu zen, alfabeto latindarra hartu zen, abizenak eta janzkera arautu ziren (feza, kapela musulman tradizionala, debekatu zen), eta abar eta abar.

Sortu zen lehendabiziko alderdi politikoa Emakumeen Alderdia (Kadınlar Halk Fırkası) izan zen. Garai horretan emakumeek politikagintzan jardutea guztiz zilegia ez zenez, alderdia bertan behera geratu zen. Alderdi anitzeko sistema eratzeko lehen ahalegina Alderdi Liberal Errepublikarraren bidez egin zen. Baina alderdi hori 1930ean desegin ostean, ez zen saio berririk gertatu 1945era arte.

1938-1950: İnönü[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atatürk 1938ko azaroaren 10ean hil zen. Bere ondorengoa İsmet İnönü izan zen. Agintaldia Independentziako Gerrako buru errespetatu bezala hasi zuen, baina barneko borrokak eta kanpoko gertakizunak -batez ere Bigarren Mundu Gerrak eragindako horniduren eskasia- zirela eta, ospea eta babesa galdu zuen.

Bigarren Mundu Gerran, Turkiak Alemaniarekin bake-hitzarmena sinatu zuen, eta neutral aritu zen. Alabaina, 1945eko otsailean, Alemaniari eta Japoniari gerra deklaratu zion, nahiz eta ekintza hau ikurra baino ez zen. 1945ean NBEan sartu zen

Alderdi anitzeko garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alderdi anitzeko garaia benetan hasi zen Alderdi Demokratikoa hautaturik atera zenean. Gobernu horrek ospea lortu zuen laster, islamen gaineko mugak erlaxatu baitzituen eta garaiko ekonomia gora baitzihoazen. Nolanahi ere, ekonomiak behera egin zuen eta gobernua zentsura jarri zuen indarrean, disidentzia mugatzeko asmotan.

Gobernua inflazio altuaz eta zor masiboaz mukuru, 1960ko maiatzaren 27an, Cemal Gürsel jeneralak estatu-kolpe bat eman zuen. Sistema politikoa zibilen mendera 1961eko urrian itzuli zen. Ondorengo sistema hautsita atera zen, zeren boterera iritsi ziren gobernu-koalizioak ezegonkorrak izan ziren. Beste estatu-kolpe bat 1971 eman zen.

1970eko hamarkadan, Turkiak Zipreko konkista burutu zuen. Hautsitako panorama politikoak eta ekonomia kaskarrak nazionalisten eta komunisten arteko liskarrak ekarri zituzten Turkiako hirietan. Beste estatu-kolpe bat 1980an eman zen, nahiz eta bi urtetan zibilek berriro gobernua zeukaten.

Hurrengo urteetan Turgut Özal bilakatu zen buru politiko nagusia. Ekonomia munduari begira jarri zuen, balio sozial atzerakoiak babesten zituen bitartean. Edonola ere, 1990eko hamarkadan, ezegonkortasuna itzuli zen. 1997an, Turkiako izaera sekular kolokan zegoelakoan, militarrek Necmettin Erbakanen dimisioa eskatu zuten. Horrela gertatuta, gobernu berri bat osatu zen. Orduan, ekonomia zaharberritu zen, giza eskubideetan oinarritutako arautegia ezarri zen eta Turkia Europar Batasunera hurbildu zuten.

2014[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abuztuaren 5ean, Turkiako hauteskundeen atarian, beste 33 polizia atxilotu zituzten legez kanpoko entzuketak egin zituztelakoan. Uztailean, 115 polizia atxilotu zituzten. Ustez Recep Tayyip Erdogan lehen ministroarenak ziren entzuketak zabaldu zituzten hedabideek[1].

Abuztuaren 10an, Turkiak herritarren bozketa bidez aukeratu zuen, lehen aldiz, bere presidente berria. Gobernuko buruzagia, Recep Tayyip Erdogan islamiarra, zen kargua lortzeko faboritoa. Orokorrean, nazioarteko begiraleen onespena jaso zuten hauteskundeek; alabaina, zenbait gauza kritikatu zituzten, esaterako, antolakuntzan izandako arazoak eta behar zirenak baino 20 milioi boto-txartel gehiago egitea. Inkesta gehienek Erdoganen aldeko garaipena aurreikusi zuten, eta honek "Turkia berri bat" hitz eman zien jarraitzaileei. Erdoganen aurkari nagusia Ekmeleddin Ihsanoglu diplomazialari ohia izango zen, bera baitzen oposizioko bi alderdi nagusien (CHP laikoa eta MHP nazionalista) arteko akordioaren hautagaia. Turkiak azken urteetan izan zuen gorakada ekonomiko txikiak eta kontrolaezina zirudien inflazioaren kontrolak lehen ministroaren irudia hobetzea lortu zuen. Hori zela eta, Erdogan islamiarrak irabaziko zuela iragarri zuten inkesta gehienek, eta horien aurreikuspenak beteko balira, ez zen bigarren itzulirik beharko[2].

Hauteskundeetan, Recep Tayyip Erdogan Turkiako lehen ministroak irabazi egin zuen Turkiako Presidentziarako hauteskundeen lehen itzulia. Bozken %56a lortu zuen Erdoganek, lehen emaitzen arabera. Bere aurkaririk zuzenenak, Ekmeleddin Ihsanogluk, %35eko portzentaia lortu zuen, eta Selahattin Demirtasek %8a. Hauteskundeetarako prestatutako eskolak bertako 14:00etan itxi zituzten, Euskal Herrian 16:00etan, eta partehartzea nahiko baxua izan zela nabarmendu zuten. Datu horrek, Erdoganen alde egiten zuen. 53 milioi turkiar zeuden bozkatzera deituak, baina, datu ofizialik ezean, partehartzea joan zen martxoko %89koa baino ahulagoa izan zen[3].

Abuztuaren 11ean, inkestek aurreikusi bezala, Recep Tayyip Erdoganek hartuko zuela Turkiako presidente kargua guztiz ziurtatu zen, hauteskundeetan botoen %51,8 lortu eta gero. Ekmeleddin Ihsanoglu CHP Herri Errepublikanoaren eta MHP Mugimendu Nazionalistaren alderdien hautagaiak bozen %38,5 jaso zituen. Selahttin Demirtas HDP Herriaren Alderdi Demokratikokoak, berriz, %9,8 lortu zituen, eta hiru puntu igo zuen aurreko hauteskundeetako marka. Lehen aldiz, zuzeneko hauteskundeen bidez presidentea aukeratu zuten turkiarrek; orain arte, parlamentuari zegokion eginkizuna[4].

Abuztuaren 18an, PKKk Turkiako militar bat hil zuen tiroketa batean. Abuztuaren 19an, Lice herrian manifestarien aurka tiro egin zuten, eta gazte kurdu bat hil zuten. Abuztuaren 20ean, polizia egoitza bati eta jendarmeriaren beste bati eraso zieten gauean HPG Kurdistango Herri Defentsei lotutako ekintzaileek Karaz herrian, Diyarbakir probintzian, Turkiaren menpeko Kurdistanen. Halaber, segurtasun indarren etxebizitzen aurka egin zuten. Ez zuten inor hil edo zauritu erasoetan. Poliziek erasoei erantzun zieten, eta, ondoren, ekintzaileak aurkitzeko operazioa hasi zuten. Abuztuaren 21ean, Ahmet Davutoglu Turkiako Atzerri ministroak ordezkatuko zuen Recep Tayyip Erdogan. Horrela erabaki zuten AKP Justizia eta Garapenaren Alderdiko zuzendaritzaren bileran[5].

Abuztuaren 26an, Turkiaren mendeko Kurdistanen zentral termiko bat eraikitzen ari ziren hiru ingeniari txinatar bahitu zituen PKK gerrillak. Ondoren, zentralari morteroekin egin zioten eraso. Silopin ugariak izaten ari ziren zentralaren kontrako protestak, ingurumenean eragingo zuen kalteagatik[6].

Abuztuaren 27an, AKP Justizia eta Garapenaren Alderdiko biltzarrean ordungo Turkiako Defentsa ministro Ahmet Davutoglu izendatu zuten alderdiko buru. Horrela, Recep Tayyip Erdogan orain arteko AKPko buruak alderdia utzi zuen, egun horretan izendatu zuten presidente. Behin presidente izendatzean, Davutogluk lehen ministro izateko hautagaitza aurkeztuko zuen, eta Erdoganek gobernua eratzeko enkargua emango zion[7].

Abuztuaren 28an, Erdogan Turkiako presidentea izendatu zuten. Estatu buru berriak orain arte Atzerriko Arazoetarako ministroa izan zen Ahmet Davutogluri emango zion Gobernu berria eratzeko ardura. Davutogluk Erdogan ordezkatuko zuen Gobernuaren lidergoan[8].

Irailaren 1ean, Turkiako presidente gisa egindako lehenbiziko bidaia Ipar Zipreko Turkiar Errepublikara egin zuen Recep Tayyip Erdoganek. Han, irlako bi aldeen arteko negoziazioen alde mintzatu zen, eta bi estatuko irtenbide bat adosteko eskatu zuen[9].

Irailaren 23an, Turkiako Gobernuak hartu zuen jarrera dela medio, PKK Kurdistango Langileen Alderdiarekin hasitako bake prozesuak «zentzurik ez» zeukala adierazi du Sirri Sureyya Onder parlamentari kurduak. Ezinezkoa omen zen kurduekin negoziatu nahi izatea eta aldi berean ISri laguntzea[10].

Urriaren 13an, Turkiako Atzerri Ministerioak ohar batean adierazi zuen AEBekin ez zuela akordiorik egin Turkiako base militarrak erabiltzearen inguruan[11].

Urriaren 14an, Turkiak PKK gerrillari eraso zion, Ocalanek emandako epea bukatu bezperan. Gerrilla kurduaren buruzagiak urriaren 15ean jakinaraziko zuensu-etenaz eta bake prozesuaz zeukan iritzia. Armadak 2012an egin zituen azken bonbardaketak[12].

Urriaren 15ean, Abdullah Ocalan PKK Kurdistango Langileen Alderdiko buruzagi historikoak egun horretara arteko epea emana zion Ankarari bake prozesuarekiko konpromisoren bat erakusteko, bestela su-etena haustearen alde mintza zitekeela ohartarazita. Espetxean zeukaten Ocalan, eta ez zuen mezurik argitaratu. HDP Herriaren Alderdi Demokratikoak (Kurdistanen burujabetzaren aldekoak) jakinarazi zuen Irakeko Kurdistango Kandil mendietara ordezkaritza bat bidaliko zuela PKKrekin elkartzeko[13].

Urriaren 23an, Turkiako Gobernuarekin bake prozesuaz zituen negoziazioak indartzeko xedea zuen PKK Kurdistango Langileen Alderdiak, HDPko zenbait diputatuk esan zutenez. Batzorde bat sortu zuten, Abdullah Ocalan PKKko buruzagi historikoarekin maiztasunez biltzeko; kartzelan zegoen hura. Turkiak azaldu zuen ez zeukala erabaki horren berririk[14]. Egun berean, Abdullah Öcalan gerrillako buruzagi historikoak aste honetan prozesuarekiko konpromisoa berretsi zuen arren tentsioa handia zen eta Turkiako Dogan agentziaren arabera, Armeniako mugako Kars probintzian gendarmeriak PKKko ustezko hiru kide hil zituen tirokatuta[15].

Urriaren 25ean, hiru militar hil zituzten eraso batean Turkiaren menpeko Kurdistanen[16].

Urriaren 29an, Turkiaren menpeko Kurdistanen, hain zuzen, tentsioa asko hazi zen Kobaneko setioa hasi zenetik. Turkiako armadako sarjentu bat larri zauritu zuten Diyarbakirgo merkatu batean, buruan tirokatuta. Aurreko astean hiru soldadu hil zituzten Hakkari barrutian, eta gobernuak PKKri egotzi zizkion ekintza horiek. PKKk ukatu egin zuen hiru soldaduak hil zituenik, eta HDP Herriaren Alderdi Demokratikoak (burujabetzaren aldekoak) gaitzetsi egin zuen egun horretako atentatua. Gainera, Firat agentziaren arabera Poliziak gazte bat hil zuen urriaren 28an Sirnaken, protesta batean[17].

Azaroaren 3an, gutxienez 24 lagun hil ziren Turkian itsasontzi bat hondoratuta. “Haizea gure lana zeharo zailtzen ari da, uretan umeen gorpuak ikus daitezke”, esan zuen erreskatean parte hartu zuten kideetako batek[18].

Abenduaren 14an, Turkiak 31 pertsona atxilo hartu zituen, kazetariak gehienak, Gulen mugimenduaren kontrako operazioan. "Estatu paralelo bat" izatea leporatzen zion AKP Recep Tayyip Erdogan Turkiako lehen ministroaren alderdiak Fethullah Gulen predikatzaile islamistaren inguruko mugimenduari[19]. Hedabideen aurkako erasoa izan zen[20].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «TURKIAN ATXILOTUTAKO POLIZIAK», Berria, 2014-08-06
  2. «Turkia presidentea aukeratzen ari da, lehenengoz, herritarren botoekin», EiTB, 2014-08-09
  3. «Erdogan da Turkiako hauteskundeen irabazlea, lehen datuen arabera», EiTB, 2014-08-10
  4. Bidatz Villanueva Etxague, «Boterean betikotzeko lehen pausoa eman du Erdoganek Turkian», Berria, 2014-08-12
  5. Adrian Garcia, «Turkiako bi polizia etxeren aurka su egin dute Ipar Kurdistanen», Berria, 2014-08-22
  6. «Hiru ingeniari txinatar bahitu ditu PKK gerrillak», Berria, 2014-08-27
  7. «Ahmet Davutoglu izendatu dute AKPko buru, Erdoganek alderdia utzi ostean», Berria, 2014-08-27
  8. «Erdogan Turkiako presidentea da dagoeneko», EiTB, 2014-08-28
  9. «Zipren bi estatu sortzearen alde agertu da Erdogan lehenengo bidaia ofizialean», Berria, 2014-09-02
  10. «PKK:«Siriakoarekin, zentzua galdu du Kurdistango bake prozesuak»», Berria, 2014-09-24
  11. «Turkiak gezurtatu egin du AEBekin akordioa egin izana», Berria, 2014-10-14
  12. Mikel Rodriguez, «Turkiak PKK gerrillari eraso dio, Ocalanek emandako epea bukatu bezperan», Berria, 2014-10-15
  13. Mikel Rodriguez, «Erretaguardian ere borrokan», Berria, 2014-10-16
  14. «Turkiarekiko elkarrizketak indartzeko asmoa agertu du PKK gerrilla kurduak», Berria, 2014-10-24
  15. Mikel Rodriguez, «Laguntza, edo estrategia jokoa», Berria, 2014-10-25
  16. «Pexmergek hiri bat kendu diote Estatu Islamikoari», Berria, 2014-10-26
  17. Mikel Rodriguez, «Kurduen laguntza ailegatu da», Berria, 2014-10-30
  18. «Gutxienez 24 lagun hil dira Turkian itsasontzi bat hondoratuta», EiTB, 2014-11-03
  19. «Turkiak 31 lagun atxilotu ditu, kazetariak asko, Gulen mugimenduaren aurkako operazioan», Berria, 2014-12-15
  20. «24», Berria, 2014-12-16
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Turkiako historia Aldatu lotura Wikidatan