Artikulu hau erdi-babestua dago. Erabiltzaile anonimoek ezin dute aldatu.

Errioxako Autonomia Erkidegoa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Errioxako Autonomia Erkidegoa
Comunidad Autónoma de La Rioja
Espainiako autonomia erkidegoa
Bandera Armarria
Hiriburua
eta hiri handiena
Logroño
Hizkuntza ofiziala(k) gaztelania
Herritarra errioxar
Probintziak Errioxa
Agintariak
 -  Presidentea José Ignacio Ceniceros (PP)
 -  Estatutua 1982ko ekainaren 9
 -  Parlamentua Errioxako Parlamentua
Legebiltzarra Espainiako Gorteak
 -  Senatua
5 / 260
 -  Kongresua
4 / 350
Azalera
 -  Guztira 5,045 km2
Biztanleria
 -  2006 zenbatespena 306.377 bizt.
 -  Dentsitatea 59,67 bizt./km2
Webgunea
www.larioja.org

Errioxa (gaztelaniaz: La Rioja) Espainiako autonomia erkidego bat da. Mugakide ditu Euskal Autonomia Erkidegoa iparraldean, Nafarroako Foru Erkidegoa ipar eta ekialdean, Gaztela eta Leon hego eta mendebaldean eta Aragoi hegoaldean.

Hiriburua eta udalerri nagusia Logroño da.

Toponimoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errioxa edo Rioja toponimoak etimologia zaila du. Historian zehar hainbat teoria izan dira:

  • Miranda Ebroko foruan 1099an lehendabizikoz agertzen da erromantzezko toponimoa: Rioiia idatzita.[1]
  • Mateo Anguiano kaputxino euskoiberistak euskal jatorria zuela esan zuen, 'herri' + 'ogi' hitzak uztartuz.
  • Txillardegik Larreolha euskal toponimoaren endekatzeak sortu zuela esan zuen.

Mikel Gorrotxategi Euskaltzaindiko Onomastika Batzordeko idazkariak «Erdal toponimo bat da, euskal toponimo batetik sortua» adierazi du. Río Ojatik dator, eta oja badirudi euskarazko 'oihan'etik datorrela, Errioxako Oja haranean euskaraz bizi baitziren XIV. mendera arte.[2]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Franco hil ondoren askatasun demokratikoak berreskuratu zirenean, Logroñoko probintzian nolabaiteko joera autonomista sortu zen. 1980an, izena aldatu eta egun duen Errioxa izena hartu zuen probintziak. 1978an aurreautonomia lortu zuen, eta 1982ko uztailaren 2an jarri zen indarrean Errioxako Autonomia Estatutua.[3]

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Errioxako udalerrien zerrenda»

Hona hemen 20 hiri nagusiak Espainiako Estatistika Institutuaren arabera:

Eskualdeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Errioxako eskualdeak»
Errioxako eskualdeak

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ebro ibai handiak zeharkatzen du probintziaren iparraldea.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Estatistika Institutua Errioxak 2010ean 322.415 biztanle zituela esan zuen, horietatik 161.884 gizon eta 160.531 emakumeak zirelarik.[5] Logroño hiriburuak, 152.500 biztanle dituena, hiri jendetsuena da.


Errioxako biztanleria

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomiari dagokionez, nekazaritzarekin loturik dauden jarduerak dira nagusi Errioxan. Nekazaritzan lanean ari den jende kopuruak behera egin badu ere, ekoizpena igo egin da, teknikan izandako hobekuntzei esker. Ardoa da Errioxak ematen duen produkturik aipagarriena, eta kontuan hartzekoa da, baita ere, fruituen eta laboreen ekoizpena. Abere zaintzan behia eta ardia dira nagusi. Industriari dagokionez, berriz, nekazaritzarekin zerikusia duena (ardoak, kontserbak…), larruak, metalurgia eta eraikuntza dira azpimarra daitezkeen alorrak. Turismoari dagokionez, Euskal Herriko jende askok aukeratzen du Errioxa bere oporrak igarotzeko. Aipagarriak dira, baita ere, Euskal Herriarekin dituen merkataritza harremanak.[6]

Ardogintza da erkidegoko jarduera ekonomiko nagusietakoa. Izan ere, Errioxako ardoaren "Errioxa Altua" eta "Errioxa Baxua" azpieskualdeen ekoizle gehienak lurralde honetan daude.

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errioxa Logroño-Agoncillo aireportuari esker du airetiko garraioa.

Trenbide bidez, Madril, Zaragoza, Bartzelona, Valladolid edo Gasteiz aldera joan daiteke Castejón-Miranda Ebro trenbide-sareari esker. Autonomia erkidegoko tren-geltokirik garrantzitsuena Logroñoko geltokia da.

Errepideei dagokienez aldiz, Errioxak inguruko eskualde guztiekin dago errepideen bidez lotuta, gehienbat AP-68 autopistarne bitartez.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errioxako Unibertsitatea.

Errioxako Unibertsitatea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Errioxako Unibertsitatea»

1992-1993 ikasturtean hasi zen Errioxako Unibertsitatea lanean. Autonomia erkidegoko goi hezkuntzako zentro bakarra da. Bere egoitza Logroñon dago. Unibertsitatea 1992ko ikasturtean hasi zen lanean, inguruko eskola unibertsitario eta goi mailako eskolak bateratu zirenean, gehienak Zaragozako Unibertsitatera esleituta baitzeuden. Gaur egun 26 titulu ezberdin eskaintzen ditu eta horretaz gain, master, udako ikastaro eta bestelakoak. Gutxi gorabehera 7.500 ikasle ditu unibertsitate honek.

Gizateriaren ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Millán de Suso.

1997ko abenduaren 4an Yusoko monasterioa eta Susokoa Gizateriaren Ondare izendatuak izan ziren UNESCOk ospatu zuen bilera batean. Bi monasterioak Errioxako Donemiliaga Kukula udalerrian daude eta famatuak dira, bertan aurkitu baitzituzten Donemiliagako glosak.

Done Jakue bidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurralde honetatik ere igarotzen da Done Jakue bidea, Nafarroatik etorrita eta Burgosko probintziaranzko norabidean.

Ekialdetik mendebaldera, hauek dira igaro-lekuak:

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errioxa guztian euskarazko aztarnak gelditu dira bertako toponimian, Nafarroako Erresumaren barruan egon zeneko lekukoak direnak.

Aipatzekoak dira, besteak beste, Ezkarai, Galbarruli, Herramelluri, Ochanduri eta Ollauri udalerriak, Leza eta Iregua ibaiak.

Halaber, ezaguna da euskaraz idatzitako lehen testuen artean Donemiliaga Kukularen inguruan X. mendekoa dugu ("Izioqui dugu" eta "Guec ajutu ez dugu" glosen zatiak).

Gaur egun, Laminiturri izeneko elkartea ondare hau ikertzen eta zabaltzen dabil 1996tik.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Errioxako Autonomia Erkidegoa Aldatu lotura Wikidatan