Carl Friedrich Gauss

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Carl Friedrich Gauss
Carl Friedrich Gauss.jpg
Bizitza
Izen osoa Johann Carl Friedrich Gauss
Jaiotza Brunswick1777ko apirilaren 30a
Herrialdea Rhingo Konfederazioa
 Alemania
Germaniar Konfederazioa
 Hannoverko Erresuma
Talde etnikoa alemaniarra
Heriotza Göttingen1855eko otsailaren 23a (77 urte)
Hobiratze lekua Albanifriedhof
Familia
Seme-alabak
Hezkuntza
Heziketa University of Helmstedt
Göttingengo Unibertsitatea
Braunschweig University of Technology
Tesi zuzendaria Johann Friedrich Pfaff
Doktorego ikaslea(k) Friedrich Bessel
Hizkuntzak alemana
latina
Ikaslea(k) Friedrich Bessel
Richard Dedekind
Bernhard Riemann
Farkas Bolyai
Lanbidea
Lanbidea matematikaria, geophysicista, astronomoa, zientzia idazlea, fisikaria, geodesista eta unibertsitateko irakaslea
Enplegatzailea(k) Göttingengo Unibertsitatea
Jasotako sariak
Influentziak Leonhard Euler eta Adrien-Marie Legendre
Kidetza Royal Society
Suediako Zientzien Erret Akademia
Göttingengo Zientzien Akademia
San Petersburgoko Zientzien Akademia
Hungariako Zientzien Akademia
Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia
Bavarian Academy of Sciences and Humanities
Zientzien Errusiar Akademia
Prusiako Zientzien Akademia
Arteen eta Zientzien Herbehereetako Erret Akademia
Sinesmenak
Erlijioa Luteranismoa
Carl Friedrich Gauß signature.svg
Banaketa normala

Johann Carl Friedrich Gauss (Gauß, Brunswick, 1777ko apirilaren 30 - Göttingen, 1855eko otsailaren 23) matematikari, astronomo eta fisikari alemaniar bat izan zen, historiako matematikaririk handienetarikotzat jota dagoena zientzia honi egindako ekarpenegatik.

Honako pasadizoa ezaguna da: Gaussek 10 urte zituela eskolako maisuak lehen ehun zenbaki naturalak zenbatzeko agindu zieten. Maisuak minutu batzuetako lasaitasuna nahi zuen, baina segundo gutxiren buruan Gaussek eskua altxa eta emaitza lortu zuela esan zuen: lehen ehun zenbaki naturalen batura 5.050 da. Nola lortu zuen? Bi zenbaki distantziakideen batura konstantea zela ohartu zen:

1 , 2 , 3 , 4 . . . . . . . . . 97 , 98 , 99 , 100
1+100 = 2+99 = 3+98 = 4+97 = ..... = 101

100 zenbakirekin 50 pare, eta orduan emaitza honako izango litzateke:

101· 50 = 5050

Gaussek, lehen eta azken terminoa ezaguna den progresio aritmetiko baten n terminoen batura ematen zuen formula atera zuen:

non a1 lehen terminoa den, an azkena eta n progresioko termino kopurua.

Aljebraren Oinarrizko Teorema frogatzen lehena izan zen (bere 1799ko doktore-tesirako). 1801ean Disquisitiones Aritmeticae liburua argitaratu zuen, Zenbakien Teoriari sei atal eskainiz eta matematiketako adar honi estruktura sistematizatu bat emanez. Urte horretan bertan Zeres asteroidearen orbita aurreikusi zuen erro koadratuei esker.

1809an Göttingengo behatokiko zuzendari izendatua izan zen. Urte berean Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis Solem ambientium argitaratzen du, planeta baten orbita nola kalkulatu azaltzen duena. Ekuazio diferentzialei eta sekzio konikoei buruz sakontzen du.

Agian Gauss izan da Euklidesen paraleloen postulatuen independentzia intuitzen eta era honetan geometria ez euklidearra aurreikusten. 1823an, Theoria combinationis observationum erroribus minimis obnoxiae argitaratzen du, estatistikari buruzkoa, konkretuki banaketa normalari, zeinaren kurba karakteristikoa, Gaussen kanpaia izena duena, datuak errore sistematikoen eta kasualen menpe dauden diziplina ez matematikoetan oso erabilia da, psikologia diferentziala kasu.

Geometria diferentzialarekiko interes handia agertu zuen eta bere 1828ko Disquisitiones generales circa superficies curva lana eremu honetako garrantzitsuena izan zen. Lan honetan agertzen du Egregiumen Teorema, eta bertatik dator Gaussiar Kurbatura terminoa.

1831ean Wilhelm Weber fisikoarekin bat egiten du eta sei hilabetetan Kirchhoffen Legeei buruz ikerketak egin zituzten, magnetismori buruzko argitalpenak eta oinarrizko telegrafo elektriko bat eraiki zuten.

Gaussen hilobia Göttingenen

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Carl Friedrich Gauss Aldatu lotura Wikidatan


Gauss Matematiken Printze bezala da ezaguna gaur egun