Francisco de Vitoria

Wikipedia, Entziklopedia askea
Frantzisko Vitoria» orritik birbideratua)
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Francisco de Vitoria
Francisco de Vitoria.jpg
Bizitza
Jaiotza Burgos1483
Herrialdea  Espainia
Heriotza Salamanca1546ko abuztuaren 12a (62/63 urte)
Hezkuntza
Hizkuntzak latina
gaztelania
Jarduerak
Jarduerak filosofoa, idazlea, erlijiosoa, unibertsitateko irakaslea eta ekonomialaria
Mugimendua Salamancako Eskola
Sinesmenak eta ideologia
Erlijio-ordena domingotar

Francisco de Vitoria[1]latinez: Francisci de Victoria— (Burgos, Gaztelako Koroa, 1483Salamanca, Gaztelako Koroa, 1546ko abuztuaren 12a) domingotar fraidea eta teologoa izan zen. Salamancako Eskola izeneko pentsamendu korrontearen sortzailea izan zen, eta garrantzi handia zuen nazioarteko zuzenbideari eta bidezko gerra-ren teoriari eginiko ekarpenengatik.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorria Gasteizen zuen familia batean jaio zen, Burgosen, 1483an.[2] Domingotar sartu zen 1504an. Ordenak Parisa bidali zuen filosofia eta teologia ikastera, eta hiri hartan bertan teologia irakasle izan zen 1516tik 1522ra. Azken urte horretan, Valladolideko irakasle izan zen eta lau urte geroago Salamancako teologia katedra beretu zuen. Eragin handia izan zuen garai hartan, eta geroago ere. Duintasuna eta giza izaeraren arazo moralak izan zituen bere obretako ardatz. Haren ekarpenek eragin handia izan zuten, baita haren teologia ikerketek eta ekonomiazko ikuspegi moralak ere. Ez zituen idatzi bere sinadurarekin argitaratutako liburu guztiak; izan ere, haren ikasleek eta idazkariek apunteen bidez bildu zuten obra guztia.

Tomas Akinokoaren Summa theologica-ri egindako iruzkinez gain, haren obra relectio generokoa da, hau da, ikasturte bateko ikasgaien laburpen-hitzaldia. Relectio horietatik hamahiru gorde dira; bere garaiko gaiekiko Vitoriak zuen kezkaren adierazgarri dira. Haietako zenbait bereziki interesgarriak gertatzen dira, hala nola De potestate civili (1528), De potestate Ecclesiae (1532, 1533), De iure belli (1539) eta De indis (1539). Azken biotan Espainiar Inperioak Ameriketan bete beharreko arauak zehazten ziren: indiarrak lurralde haien benetako jabe zirela eta beren legeak izateko eskubidea ezagutu ondoren, espainiarrek lur haietara joateko eskubidea zutela azaltzen zuen, gizadi osoari aplikatzen zaion ius gentium («jende eskubidea») delakoaren bidez. Nazioarteko zuzenbidearen aurrekotzat hartu ohi den eskubide horren aplikazioak askatasun osoz ibiltzeko eskubidea suposatzen zuen, eta indiarrek horri egindako erresistentziak espainiarren konkista justifikatzen zuen Vitoriaren iritziz. De potestate civili (1528) eta De potestate Ecclesiae (1532, 1533) ere garrantzitsuak izan ziren, Elizaren eta Estatuaren arteko harremanei buruzko dotrinan izan zuen eraginarengatik.[3]

Pentsaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Francisco de Vitoriak inspiratu zuen Salamancako Eskola, eskolastikaren eragin handiko aldaera bat. Eskola horrek, besteak beste, ekonomiari buruz teorizatu zuen moralaren ikuspegitik. Garaiko doktrina katolikoak bekatutzat zuen merkatariek diru irabazi nahi izatea. Beraz, merkatariek Vitoriarengana jo zuten aholku bila, negozioak ixtea edo infernura joatea beste aukerarik ez baitzien ematen Elizak. Horregatik, ekonomiako gaiak jorratzeari ekin zion Franciscok. Hark zioenez, ordena naturalaren oinarri da gizabanakoen, ondasunen eta ideien joan-etorri librea. Hartara, gizakiek elkar ezagutu dezakete, eta senidetasunezko sentimenduak handitu. Horrek esan nahi du merkatariak ez direla arbuiagarriak moralaren aldetik, baizik eta gizartearen ongizaterako beharrezko zerbitzua egiten dutela. Salamancako Eskolak ekonomiako hainbat teoria landu zuen, besteak beste: bidezko salneurriaren teoria eta diruaren zenbatasunezko teoria.

Botere zibilaren eta Elizaren boterearen mugak eta iturriak aztertu zituen. Erdi Aroko ideiak arbuiatu zituen: hierarkia feudala, enperadore eta aita santuaren gailentasuna. Halaxe, esan zuen botere zibila lotuta zegoela aita santuaren aginpide espiritualari; baina ez, ordea, aita santuaren botere mundutarrari.

De Indis liburuan adierazi zuen zer jarrera zuen Amerikan konkistatutako lurraldeetan egindako neurrigabekeriak zirela eta. Aldeztu zuen indiarrak ez direla beste edozein gizaki baino gutxiago, baizik eta eskubide berdinak dituztela, eta beren ondasunen eta lurren jabe direla. Jendeen Zuzenbidearen hasiera izan zen.

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • De potestate civili, 1528
  • Del Homicidio, 1530
  • De matrimonio, 1531
  • De potestate ecclesiae I eta II, 1532
  • De Indis, 1532
  • De Jure belli Hispanorum in barbaros, 1532
  • De potestate papae et concilii, 1534
  • Relectiones Theologicae, 1557
  • Summa sacramentorum Ecclesiae, 1561

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Francisco de Vitoria Aldatu lotura Wikidatan